Io (mjesec)

Sa Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigacija, traži
Question book-new.svg Ovaj članak ili neka od njegovih sekcija nije dovoljno potkrijepljena izvorima (literatura, web stranice ili drugi izvori).
Sporne rečenice i navodi bi mogli, ukoliko se pravilno ne označe validnim izvorima, biti obrisani i uklonjeni. Pomozite Wikipediji tako što ćete navesti validne izvore putem referenci, te nakon toga možete ukloniti ovaj šablon.
Bih-usa.svg Ovaj članak nije preveden ili je djelimično preveden.
Ako smatrate da ste sposobni da ga prevedete, kliknite na link uredi i prevedite ga vodeći računa o enciklopedijskom stilu pisanja i pravopisu bosanskog jezika.
Io
Io highest resolution true color.jpg
Otkriće
Otkrio Galileo Galilei
Datum otkrića 8. januar 1610
Oznake
Sporedni nazivi Jupiter I
Osobine putanje
Periapsis 420,000 km
(0,002 807 AU)
Apoapsis 423 400 km
(0,002 830 AU)
Srednji poluprečnik putanje 421 700 km
(0,002 819 AU)
Ekscentricitet 0,0041
Orbitalni period 1,769 137 786 d
Prosječna orbitalna brzina 17,334 km/s
Inklinacija 2.21°
Prirodni satelit Jupiter
Fizikalne osobine
Dimenzije 3 660,0 × 3 637,4 × 3 630,6 km
Poluprečnik 1 821,3 km
Površina 41 910 000 km2
Zapremina 2,53×1010 km3
Masa 8,9319×10<supp>22 kg
Prosječna gustoća 3,528 g/cm3
Ekvatorijalna površinska gravitacija 1,796 m/s2
Brzina oslobađanja 2,558 m/s
Period rotacije Sinhrona rotacija
Ekvatorijalna brzina rotacije 271 km/h
Albedo 0,63 ± 0,02
Temperatura na površini min:90 K
prosj: 110 K
maks: 130 K
Prividna magnituda 5,02
Osobine atmosfere
Atmosferski sastav Sumpor dioksid: 90%

Io (ili Iona, engl i lat. Io) je satelit Jupitera. Kruži oko Jupitera na udaljenosti od 422 000 km. Io-in poluprečnik iznosi 1815 km (malo veći od Mjesečeva), a masa 8.93 × 1022 kg.

Ime je dobila po djevojci iz grčke mitologije (vidi Ija).

Fizička osobine[uredi | uredi izvor]

Io, kao i Evropa, za razliku od ostalih planetnih satelita, ima fizička svojstva donekle slična terestričkim planetima (Merkur, Venera, Zemlja, Mars), što znači da je građen uglavnom od otopljenih silikata.

Podaci s letjelice Galileo upućuju na postojanje željezne jezgre (sa primjesama željeznog sulfida) promjera najmanje 900 km okružene plaštom od djelomično otopljenog stijenja te korom, što ga čini najgušćim od galilejanskih satelita.

Za razliku od ostalih galilejanskih satelita na Io gotovo nema vode. Smatra se da je to posljedica velikih temperatura na Jupiteru u ranim stepenima razvoja Sunčeva sistema. Temperatura površine u prosjeku iznosi oko 130 K, dok najtoplije tačke na Iou mogu dostići i 2000 K. Iako mu je promjer manji od trećine Zemljinog, Io generira dvostruko više topline.

Io ima slabašnu atmosferu sastavljenu od sumpor dioksida i drugih plinova. Posjeduje i ionosferu koja znatno varira s promjenama vulkanske aktivnosti.

Vulkan Pele okružen crvenim prstenom lave.

Reljef[uredi | uredi izvor]

Pored vulkanskih kaldera visokih i do 17 km, Io ima vrlo raznovrsnu površinu. Na fotografijama su prepoznati usjeci dubine do nekoliko kilometara, jezera otopljenog sumpora, ne-vulkanske planine, kilometarski tokovi slabo viskoznog materijala te vulkanska grotla. Spojevi sumpora odgovorni su za Iovu raznobojnu površinu na kojoj prevladavaju crvena, narančasta, žuta, zelena i bijela boja. Planine koje dostiču i do 10 km visine nalaze se uglavnom u polarnim područjima iako ih se može naći i bliže ekvatoru.

Na Iou nije primjećen ni jedan udarni krater, prvenstveno zbog vulkana koji ih neprestano zatrpavaju.

Vulkanizam[uredi | uredi izvor]

Io je geološki najaktivnije tijelo u Sunčevu sistemu i njegova je površina bitno drukčija od bilo čega viđenog kod ostalih tijela. Letjelica Voyager 1 na Iou nije našla, kako se očekivalo, mnoštvo kratera, već površinu prekrivenu vulkanskim kalderama. Neki su vulkani još uvijek aktivni, te stalno mijenjaju Ioinu površinu, zbog čega je gotovo nemoguće pronaći tragove kratera. Io ima najmlađu površinu u Sunčevu sistemu, a vrijeme potrebno da se cijela površina potpuno promijeni procjenjuje se na milijun godina. Promjene površine mogu se uočiti i usporedbom fotografija snimljenih u razmaku od samo nekoliko godina. Između prolazaka Voyagera 1 i 2 (samo 4 mjeseca razlike), neki su vulkani prestali izbacivati lavu, a drugi su postali aktivni.

Vulkani izbacuju dim i prašinu u svemir. Čini se da izbačeni materijal po svom sastavu sumpor ili sumpor dioksid. Neka novija temperaturna mjerenja izvedena zemaljskim infracrvenim teleskopima daju naslutiti da je lava na Iou zapravo rastopljeno silikatno stijenje, a analiza infracrvenih fotografija teleskopa Hubble upućuje na veliki postotak natrija. Na fotografijama koje su poslali "Voyager 1", "Voyager 2" i "Galileo", mogu se vidjeti i do 300 km visoki stupovi dima.

U julu 1994. letjelica "Galileo" je detektirala tokove prašine koji potječu s Ioa. Pretpostavlja se da su izvor ove prašine Ioini vulkani. Izbačene čestice prašine se naelektriziraju, nakon čega dođu pod uticaj Jupiterovog magnetskog polja koje ih izbacuje u svemir brzinama od 50 do 100 km/s, dovoljno za odlazak iz Sunčevog sistema.

Za vulkanizam na Iou odgovorne su plimne sile Jupitera te susjednih satelita Evrope i (nešto manje) Ganimeda. Jupiterovo jako gravitacijsko polje rasteže Io stvarajući plimu i oseku. Iako se plimna izbočina (zbog sinhrone rotacije) uvijek nalazi na istom mjestu, Europa i Ganimed svojim prolaskom pokraj Ioa značajno mijenjaju njegovu putanju koja je zbog toga nepravilno eliptična. Zbog ovih velikih varijacija u udaljenosti Ioa od Jupitera, znatno varira i intenzitet plimnih sila, zbog čega se plimna izbočina smanjuje i povećava. Visina Ioine površine može mjestimično varirati i do 100 m. Trenje uzrokovano stalnim stezanjem i rastezanjem Ioa neprestano topi njegovu unutrašnjost i održava vulkane aktivnima.

Magnetsko polje[uredi | uredi izvor]

Ioina orbita se nalazi unutar magnetskog polja Jupitera, što uzrokuje induciranje električnih struja unutar Ioa. Inducirana snaga je mala u usporedbi s onom koja se oslobađa uslijed plimnih sila, ali ipak može doseći 1 bilion (1012) W.

Magnetsko polje Jupitera podiže materijal s Ioa (uglavnom sumpor i kisik), koji tvori torus oko Jupitera. Čestice koje bježe iz Ioina torusa su dijelom odgovorne za neobično veliku jupiterovu magnetosferu, te pojavu polarne svjetlosti na Jupiteru. Ioino gibanje unutar Jupiterova magnetskog polja, uzrokuje i jake električne struje između Jupitera i Ioa, što ponekad uzrokuje jake radio-bljeskove koji se mogu detektirati i na Zemlji.

Noviji podaci s letjelice "Galileo" govore u prilog postojanju Ioina vlastita magnetskog polja, kao što ga ima još jedan galilejanski satelit - Ganimed.

Historija istraživanja[uredi | uredi izvor]

Io i Jupiter.

Galileo Galilej je 1610. godine prvi uperio teleskop prema Jupiteru te otkrio 4 Jupiterova satelita (Io, Evropa, Ganimed i Kalista), koji se po njemu zovu galilejanski. To je bio dokaz Kopernikove heliocentrične teorije jer se dokazalo da se ne vrti sve oko Zemlje.

Tri su letjelice poslale na Zemlju fotografije ovog satelita: Voyager 1 i Voyager 2, te Galileo). Otkriće vulkanizma na Iou se smatra najvećim dostignućem misija Voyager, jer se potvrdilo da i drugi terestrički planeti i sateliti imaju vruću unutrašnjost.

Commons logo
U Wikimedijinom spremniku se nalazi još materijala vezanih uz: