Kalaj

Sa Wikipedije, slobodne enciklopedije
(Preusmjereno sa Kositar)
Idi na: navigacija, traži
Question book-new.svg Ovaj članak ili neka od njegovih sekcija nije dovoljno potkrijepljena izvorima (literatura, web stranice ili drugi izvori).
Sporne rečenice i navodi bi mogli, ukoliko se pravilno ne označe validnim izvorima, biti obrisani i uklonjeni. Pomozite Wikipediji tako što ćete navesti validne izvore putem referenci, te nakon toga možete ukloniti ovaj šablon.
Kalaj
[Kr] 4d105s25p2 50Sn
   
Periodni sistem elemenata
Općenito
Hemijski element, Simbol, Atomski broj Kalaj, Sn, 50
Serija Metali
Grupa, Perioda, Blok 14, 5, p
Izgled srebreno sivi metal
Zastupljenost 3 · 10-3 %
Atomske osobine
Atomska masa 118,710 u
Atomski radijus (izračunat) 145 (145) pm
Kovalentni radijus 141 pm
Van der Waalsov radijus 213 pm
Elektronska konfiguracija [Kr] 4d105s25p2
Broj elektrona u energetskom nivou 2, 8, 18, 18, 4
Izlazni rad 4,38 eV
1. energija ionizacije 708,6 kJ/mol
2. energija ionizacije 1411,8 kJ/mol
3. energija ionizacije 2943,0 kJ/mol
4. energija ionizacije 3930,3 kJ/mol
Fizikalne osobine
Agregatno stanje čvrsto
Mohsova skala tvrdoće 1,5
Kristalna struktura tetragonalna
Gustoća 7310 kg/m3
Tačka topljenja 505,08 K (231,93 °C)
Tačka ključanja 2875 K (2601,85 °C)
Molarni volumen 16,29 · 10-6 m3/mol
Toplota isparavanja 295,8 kJ/mol
Toplota topljenja 7,029 kJ/mol
Pritisak pare 5,78 · 10-21 Pa kod 505 K
Brzina zvuka 2500 m/s kod 293,15 K
Specifična toplota 228 J/(kg · K)
Specifična električna provodljivost 9,17 · 106 S/m
Toplotna provodljivost 66,6 W/(m · K)
Hemijske osobine
Oksidacijsko stanje (-4) 4, 2
Elektrodni potencijal -0,138 V (Sn2+ + 2e- → Sn)
Elektronegativnost 1,96 (Pauling-skala)
Izotopi
Izo RP t1/2 RA ER (MeV) PR
112Sn

0,97 %

Stabilan
113Sn

sin

115,09 d ε 1,036 113In
114Sn

0,65 %

Stabilan
115Sn

0,34 %

Stabilan
116Sn

14,54 %

Stabilan
117Sn

7,68 %

Stabilan
118Sn

24,23 %

Stabilan
119Sn

8,59 %

Stabilan
120Sn

32,59 %

Stabilan
121Sn

sin

27,06 h β- 0,388 121Sb
122Sn

4,63 %

Stabilan
123Sn

sin

129,2 d β- 1,404 123Sb
124Sn

5,6 %

Stabilan
125Sn

sin

9,64 d β- 2,364 125Sb
126Sn

sin

~230.000 god β- 0,380 126Sb
Sigurnosno obavještenje
Oznake upozorenja
prah

Štetno

Xn
Štetno
Obavještenja o riziku i sigurnosti R: 40
S: 36/37
Ukoliko je moguće i u upotrebi, koriste se SI osnovne jedinice.
Ako nije drugačije označeno, svi podaci su podaci dobiveni mjerenjima u normalnim uslovima.

Kalaj (Sn, latinski stannum) - je metal IVA grupe. U prirodi se javlja u obliku jedinjenja.

Alotropske modifikacije[uredi | uredi izvor]

Kalaj gradi dvije alotropske modifikacije. Pri normalnim uslovima kalaj se javlja u modifikaciji β (beta) poznatoj pod nazivom bijeli kalaj, koja je postojana samo iznad 13,2 °C; ima kristalnu rešetku tetragonalnog sastava, gustine 7,3 g/cm3.

Na temperaturi nižoj od 13° C prelazi u nemetalnu modifikaciju α (alfa) gustine 5,85 g/cm3. - sivi kalaj koji se već laganim dodirom pretvara u prah. Ovo svojstvo kalaja naziva se kalajna kuga ili muzejska bolest jer se javlja na kalajnim predmetima koji se zimi čuvaju u muzejima. Brzina prelaska u nemetalnu modifikaciju povećava se sniženjem temperature kao i neposrednim dodirom metalnog kalaja sa sivom modifikacijom.

Osobine[uredi | uredi izvor]

Kalaj je metal srebrnobijele boje, male tvrdoće. Čist kalaj (bijeli kalaj) je rastegljiv, vrlo kovan. Pri sobnoj temperaturi kalaj je otporan na dejstvo vode i vazduha, slabih kiselina i baza. Valjanjem se izvlači u tanke listiće- staniol. Zbog dostupnosti, niske temperature topljenja, lakoću livenja, dobrih mehaničkih osobina, a također i zbog niske cijene, kalajni predmeti su bili veoma popularni. Predmeti od kalaja su najviše korišteni između 14. i 16. vijeka.

Primjena[uredi | uredi izvor]

Kalaj se koristi za prevlačenje drugih metala tankim slojem, poboljšavajući njihovu otpornost na koroziju. Ovaj proces se koristi za osiguravanje čeličnih sudova koji se koriste u prehrambenoj industriji kao što su npr. limenke koje se prave od bijelog lima koji je ustvari kalajisani gvozdeni lim.

Velike količine kalaja upotrebljavaju se za izradu legura: bronze (legura sa bakrom), metala za lemljenje (legura sa olovom), tipografskog metala (sa antimonom i olovom), britanija metala (sa antimonom i bakrom), a koristi se i za izradu pribora za jelo i za klizne ležajeve. Legura kalaja i olova ima nisku temperaturu topljenja (npr. pri 60% kalaja ta temperatura iznosi 180 °C) koristi se u elektrotehničkoj industriji.

Jedinjenja[uredi | uredi izvor]

Najvažnija ruda je kasterit (SnO2) čijom se redukcijom dobija elementarni kalaj. Halogeni elementi se lako jedine sa kalajem, tako sa suhim hlorom gradi kalaj (IV) hlorid SnCl4, kovalentno jedinjenje sa tetraedarskom strukturom. Upotrebljava se kao močilo pri bojenju.


Commons logo
U Wikimedijinom spremniku se nalazi još materijala vezanih uz: