Prvi svjetski rat

Sa Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigacija, traži
Question book-new.svg Ovaj članak ili neka od njegovih sekcija nije dovoljno potkrijepljena izvorima (literatura, web stranice ili drugi izvori).
Sporne rečenice i navodi bi mogli, ukoliko se pravilno ne označe validnim izvorima, biti obrisani i uklonjeni. Pomozite Wikipediji tako što ćete navesti validne izvore putem referenci, te nakon toga možete ukloniti ovaj šablon.
Prvi svjetski rat
300px
Datum 28. juli 191411. novembar 1918
Lokacija Evropa, Afrika, Bliski Istok
Sukobljene strane
Flag of France.svg Francuska
Flag of the United Kingdom.svg Britansko carstvo
Flag of Russia.svg Rusko carstvo (1914-17)
Flag of Italy (1861-1946).svg Kraljevina Italija (1915-18)
SAD
Flag of Japan.svg Japan
State Flag of Serbia (1882-1918).svg Kraljevina Srbija
Flag of Romania.svg Rumunija (1916-18)
Flag of Belgium.svg Belgija
Hellenic Kingdom Flag 1935.svg Kraljevina Grčka (1917-18)
Flag of Portugal.svg Portugal (1916-18)
Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg Kraljevina Crna Gora (1914-16)
Flag of Brazil.svg Brazil (1916-18)
Flag of the German Empire.svg Njemačko carstvo
Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Austro-Ugarska
Ottoman flag.svg Osmanlijsko Carstvo
Flag of Bulgaria.svg Kraljevina Bugarska (1915-18)
Komandanti
Flag of France.svg Raymond Poincaré

Flag of France.svg Georges Clemenceau
Flag of France.svg Ferdinand Foch
Flag of the United Kingdom.svg H. H. Asquith
Flag of the United Kingdom.svg David Lloyd George
Flag of Russia.svg Nicholas II
Flag of Italy (1861-1946).svg Antonio Salandra
Flag of Italy (1861-1946).svg Vittorio Orlando

Flag of the United States.svg Woodrow Wilson
Flag of the German Empire.svg Wilhelm II

Flag of the German Empire.svg Paul von Hindenburg
Flag of the German Empire.svg Erich Ludendorff
Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Franz Joseph I
Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Karl I
Ottoman flag.svg İsmail Enver

Flag of Bulgaria.svg Ferdinand I
Vojne jedinice
Flag of Russia.svg 15 000 000
Flag of France.svg 8 317 000
Flag of Italy (1861-1946).svg 5 200 000
Flag of the United Kingdom.svg 5 000 000+
Flag of the United States.svg 4 000 000
Flag of Romania.svg 660 000
State Flag of Serbia (1882-1918).svg 420 000
Flag of Belgium.svg 267 000
Hellenic Kingdom Flag 1935.svg 250 000
Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg 40 000+
Flag of Portugal.svg 33 000
Ukupno: 39 087 000+
Flag of the German Empire.svg 13 000 000
Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg 7 800 000
Ottoman flag.svg 2 000 000+
Flag of Bulgaria.svg 1 200 000+
Ukupno: 24 000 000+
Žrtve
Ubijenih:
5 525 000
Ranjenih:
12 831 500
Ubijenih:
4 386 000
Ranjenih:
8 388 000

Prvi svjetski rat bio je globalni rat sa sjedištem u Evropi koji je započeo 28. juna 1914. godine i trajao do 11. novembra 1918. godine. Od vremena svog nastanka do početka Drugog svjetskog rata, nazivan je jednostavno svjetski rat ili Veliki rat, a nakon toga Prvi svjetski rat. U Americi je prvobitno nazvan Evropski rat. U ovom ratu je izginulo više od 9.000.000 boraca. To je bio 5. najsmrtonosniji sukob u historiji, koji je otvorio put velikim političkim promjenama, uključujući i revolucije u mnogim zemljama.

Rat se vodio između velikih svjetskih ekonomskih sila koje su bile sastavljene u dva suprotna saveza: Saveznici (Velika Britanija, Francuska i Rusija) i Centralne sile (Njemačka i Austro-ugarska). Ovi savezi su se reorganizirali i uključili su više država u rat: Italija, Japan i SAD su se pridružile Saveznicima a Osmanlijsko carstvo i Bugarska Centralnim silama. Na kraju, više od 70 miliona vojnika, uključujući 60 miliona Evropljana, je bilo mobilizirano u jednom od najvećih ratova u historiji.

Iako je oživljavanje imperijalizma glavni uzrok, neposredni povod za rat je bio atentat na austrijskog nadvojvodu Franza Ferdinanda, prestolonasljednika Austro-ugarske, od strane srpskog nacionaliste Gavrila Principa u Sarajevu 28. juna 1914. godine. Ovo je pokrenulo diplomatsku krizu kada je Austro-ugarska isporučila ultimatum Srbiji. U toku jedne sedmice, velike sile su bile u ratu, a sukob se proširio širom svijeta.

Dana 28. jula, Austro-ugarska je pokrenula invaziju na Srbiju. Rusija se mobilizirala, Njemačka je napala neutralnu Belgiju i Luksemburg prije polaska na Francusku, a Velika Britanija je objavila rat Njemačkoj. Francuska je zaustavila njemačku vojsku na svojoj granici, i ta granica će biti poznata kao zapadni front, koji će se vrlo malo promijeniti sve do 1917. godine. U međuvremenu, na istočnom frontu, ruska vojska je bila uspješna protiv Austro-ugarske, ali je zaustavljena od strane Njemačke. U novembru 1914. godine Osmansko carstvo se pridružilo ratu, otvorivši frontove u Kavkazu, Mezopotamiji i Sinaju. Italija i Bugarska su ušle u rat 1915. godine, a Rumunija 1916. godine i SAD 1917. godine.

Rat je proizveo revoluciju u Rusiji u martu 1917. godine i naknadnu revoluciju u novembru, što je dovelo do primirja između Centralnih sila i Rusije. 4. novembra 1918. godine Austro-ugarska je pristala na primirje. Njemačka koja je imala problema sa revolucionarima, pristala je na primirje 11. novembra 1918. godine čime je okončan rat pobjedom saveznika.

Do kraja rata, četiri glavne imperijalne sile - Njemačko carstvo, Rusko carstvo, Austro-ugarska i Osmansko carstvo - prestale su da postoje. Države nasljednice su izgubile značajnu teritoriju. Karta Evrope je ponovo nacrtana, s nekoliko obnovljenih ili stvorenih nezavisnih država. Liga naroda je formirana s ciljem sprečavanja ponavljanja ovakvih užasnih sukoba. Ovaj cilj nije uspio. U oslabljenim državama obnovio se evropski nacionalizam i njemački osjećaj poniženja doprinio je porastu fašizma i stvaranja uslova za Drugi svjetski rat.

Ime[uredi | uredi izvor]

U Kanadi, Magazin Maclean je u oktobru 1914. godine rekao: "Neki ratovi imaju ime. Ovo je Veliki rat". Izraz "Prvi svjetski rat" je prvi put korišten u septembru 1914. godine od strane njemačkog filozofa Ernsta Haeckela, koji je tvrdio da "nema sumnje da će tok i karakter Evropskog rata postati prvi svjetski rat u punom smislu te riječi". Nakon početka Drugog svjetskog rata 1939. godine, smisao Svjetski rat ili Prvi svjetski rat je postao standard.

Pozadina[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Uzroci izbijanja Prvog svjetskog rata

Politički i vojni savezi[uredi | uredi izvor]

U 19. stoljeću, glavne evropske sile su željele da održe ravnotežu snaga u Evropi, što je rezultiralo postojanjem složenih mreža političkih i vojnih saveza širom kontinenta do 1900. godine. Ovo je započelo 1815. godine stvaranjem Svete alijanse između Pruske, Rusije i Austrije. Zatim je u oktobru 1873. godine njemački kancelar Otto von Bismarck dogovorio Ligu tri cara (njemački: Dreikaiserbund) između careva Austro-ugarske, Rusije i Njemačke. Ovaj sporazum nije uspio, jer se Austro-ugarska i Rusija nisu mogli složiti oko politike na Balkanu, ostavljajući Njemačku i Austro-ugarsku u savezu koji je formiran 1879. godine i nazvan Dvojna alijansa. Ovaj savez je viđen kao način suprostavljanja Ruskom interesu za Balkan u vrijeme kada je Osmansko carstvo počelo da slabi. 1882. godine ovaj savez je proširen Italijom tako da je postao Trojni savez. Bismarck je posebno radio na držanju Rusije na Njemačkoj strani kako bi izbjegao rat na dva fronta. Kada je Wilhelm II došao na tron njemačkog cara, Bismarck je bio primoran da se povuče. On je odbio obnoviti ugovor sa Rusijom 1890. godine. Dvije godine kasnije, potpisan je francusko-ruski savez kako bi se suprostavili Trojnom savezu. Godine 1904. Velika Britanija je potpisala niz sporazuma sa Francuskom, a 1907. godine Velika Britanija i Rusija su potpisali anglo-rusku konvenciju. Tako je Velika Britanija ušla u savez sa Francuskom i Rusijom koji je postao poznat kao Antanta.

Trka u naoružanju[uredi | uredi izvor]

Njemačka industrijska i ekonomska moć je znatno porasla nakon ujedinjenja Njemačke 1871. godine. Od sredine 1890-ih vlada Wilhelma II je koristila značajna ekonomska sredstva za izgradnju njemačke Imperijalne mornarice (Kaiserliche Marine), koju je osnovao admiral Alfred von Tirpitz. Ona je bila u rivalstvu sa britanskom kraljevskom mornaricom u borbi za pomorsku nadmoć. Kao rezultat toga, svaka nacija je nastojala da izgradi što bolji brod. Lansiranjem HMS Dreadnoughta 1906. godine, Britansko carstvo je imalo značajnu prednost nad svojim njemačkim rivalom. Trka u naoružanju između Velike Britanije i Njemačke na kraju se proširila na ostatak Evrope, a sve velike sile su imale svoju industrijsku baze za proizvodnju opreme i naoružanja neophodnu za sukob. Između 1908. i 1913. godine, velika potrošnja željeza kod evropskih sila je povećana za 50%.

Sukobi na Balkanu[uredi | uredi izvor]

Austro-ugarska je ubrzala Bosansku krizu od 1908. do 1909. godine zvaničnim pripajanjem bivšeg osmanskog teritorija Bosne i Hercegovine, koju je okupirala još od 1878. godine. To je razljutilo Kraljevinu Srbiju i njenog pokrovitelja Rusko carstvo. Ruski politički manevri u regiji destabilizirali su mirovni sporazum, koji je bio poznat kao "bure baruta u Evropi". 1912. i 1913. godine vodio se Prvi balkanski rat u kojem su se lomile teritorije Osmanlijskog carstva na Balkanu. Ugovorom iz Londona dodatno se smanjilo Osmanlijsko carstvo, stvarajući nezavisnu albansku državu, dok su se proširile teritorije Bugarske, Srbije, Crne Gore i Grčke. Kada je Bugarska bila napadnuta od strane Srbije i Grčke 16. juna 1913. godine izgubila je Makedoniju od Srbije i Grčke, i Južnu Dobrunju od Rumunije u 33-dnevnom Drugom balkanskom ratu čime je došlo do daljnje destabilizacije regije.

Uvod[uredi | uredi izvor]

Sarajevski atentat[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Atentat na nadvojvodu Franza Ferdinanda

28. juna 1914. godine austrijski nadvojvoda Franz Ferdinand je posjetio glavni grad Bosne i Hercegovine, Sarajevo. Grupa od šest atentatora (Cvjetko Popović, Gavrilo Princip, Muhamed Mehmedbašić, Nedeljko Čabrinović, Trifko Grabež, Vaso Čubrilović) iz nacionalističke grupe Mlada Bosna, koja je bila desna ruka grupe Crna ruka, su se okupili na ulici gdje je trebala proći nadvojvodina povorka. Čabrinović je bacio bombu na automobil, ali je promašio. Tako je ozlijedio nekoliko ljudi u blizini, ali je konvoj sa Franzom Ferdinandom nastavio. Sat vremena kasnije, kada se Franz Ferdinand vraćao iz posjete Sarajevskoj bolnici, konvoj je pogrešno skrenuo u ulicu gdje je, slučajno, Princip stajao. Iz pištolja Princip je ubio Franza Ferdinanda i njegovu suprugu Sofiju. Reakcija među ljudima u Austriji je bila blaga, gotovo ravnodušna. Historičar Zbynek Zeman je kasnije napisao: "Događaj nije izazvao bilo kakav dojam. U nedjelju i ponedjeljak (28. i 29. juna), gužve u Beču, ljudi su slušali muziku i pili vino, kao da se ništa nije dogodilo".

Eskalacija nasilja u Bosni i Hercegovini[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Anti-srpski neredi u Sarajevu

Međutim, u samom Sarajevu, austrijske vlasti su ohrabrile nasilje nad srpskim stanovništvom, što je rezultiralo anti-srpskim neredima u Sarajevu, u kojem su bosanski hrvati i bosanski muslimani ubili dvoje srba i oštetili brojne zgrade u vlasništvu srba. Događaji koji su opisani imaju karakteristiku pogroma. Pisac Ivo Andrić nasilje je opisao kao "Sarajevsko ludilo mržnje". Nasilne akcije protiv srba organizovane su ne samo u Sarajevu, nego i u drugim velikim gradovima Austro-ugarske na prostorima današnje Hrvatske i Bosne i Hercegovine. Austro-ugarske vlasti u Bosni i Hercegovini su zatvorile oko 5.500 istaknutih srba, od koji je 700 do 2.200 umrlo u zatvoru. 460 srba osuđeno je na smrt i stvorena posebna policija poznata kao Schutzkorps koja je imala zadatak da vrši progon srba.

Krizni juli[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Krizni juli

Atentat je doveo do diplomatskog manevriranja između Austro-ugarske, Njemačke, Rusije, Francuske i Velike Britanije koji je nazvan Krizni juli. Vjerujući da se srpski oficiri (pripadnici grupe Crna ruka) nalaze u Srbiji, Austro-ugarska je dala Srbiji ultimatum sa deset zahtjeva s namjerom da izazove rat sa Srbijom. Kada se Srbija složila sa samo osam od deset zahtjeva, Austro-ugarska je objavila rat 28. jula 1914. godine. Strachan tvrdi: "Da li je dvosmisleni i rani odgovor Srbije napravio bilo kakvu razliku u Austro-ugarskom ponašanju koje je bilo sumnjivo. Franz Ferdinand nije bio ona vrsta ličnosti koja je imala popularnost, a njegov nestanak nije bacio carstvo u najdublju žalost".

Rusko carstvo nije željelo da omogući Austro-ugarskoj da eliminiše njen uticaj na Balkanu, dajući podršku dugogodišnjem srpskom štićeniku, i naredivši djelimičnu mobilizaciju dan kasnije, 29. jula. Njemačka se mobilizirala 30. jula, a Rusija je odgovorila proglašavajući punu mobilizaciju tog istog dana. Njemačka je nametnula ultimatum Rusiji preko svog ambasadora u Berlinu. Rusija je odgovorila nudeći pregovore o uslovima za mobilizaciju. Međutim, Njemačka je odbila da pregovara, te je objavila rat Rusiji 1. augusta 1914. godine.

Njemački ratni plan, Schliefenov plan, oslanjao se na brzu masivnu invaziju Francuske s ciljem otklanjanja prijetnje na Zapadu, prije uključivanja u rat protiv Rusije. Istovremeno sa ruskom mobilizacijom, njemačka vlada je izdala zahtjeve Francuskoj da ona bude neutralna. Francuski kabinet se opirao vojnom pritisku da započne neposrednu mobilizaciju i naredila je svojim trupama da se povuku 10 km od granice kako bi se izbjegli bilo kakvi incidenti. Njemačka je napala Luksemburg 2. augusta, a 3. augusta objavila je rat Francuskoj. Dana 4. augusta, nakon što je Belgija odbila da dozvoli njemačkim trupama da pređu njenu granicu prema Francuskoj, Njemačka je objavila rat Belgiji. Time je Velika Britanija objavila rat Njemačkoj 4. augusta 1914. nakon britanskog ultimatuma da Belgija mora biti neutralna.

Napredak rata[uredi | uredi izvor]

Zbunjenost između Centralnih sila[uredi | uredi izvor]

Strategija Centralnih sila bila je puna nesporazuma. Njemačka je obećala da će podržati Austro-ugarsku invaziju na Srbiju, ali su se tumačenja razlikovala. Prethodno testirani planovi raspoređivanja su zamijenjeni 1914. godine, ali zamjene nikada nisu bile testirane u vježbi. Austro-ugarski lideri su vjerovali da će Njemačka pokriti svoje sjeverno krilo protiv Rusije. Njemačka je, međutim, predvidjela da Austro-ugarska usmjerava većinu svojih vojnika protiv Rusije, dok se Njemačka bavila Francuskom. Ova konfuzija je prisilila Austro-ugarsku vojsku da podijeli svoje snage na ruske i srpske frontove.

9. septembra 1914. godine September programm, mogući plan detaljnih njemačkih specifičnih ratnih ciljeva i uslova koje je Njemačka tražila da prisili savezničke snage, je naveden od njemačkog kancelara Teobalda von Bethmann-Hollwegga. To nikada nije službeno usvojeno.

Srpska kampanja[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Srpska kampanja (Prvi svjetski rat)

Austrijski napadi i borbe protiv srpskih vojnika u bitkama kod Cera i na Kolubari su počele 12. augusta. U naredne dvije sedmice, austrija je imala velike gubitke, što je obilježilo prvu veliku savezničku pobjedu u ratu i isprekidanu Austro-ugarsku nadu za brzu pobjedu. Kao rezultat toga, Austrija je pokrenula veliku vojsku na Srbiju koje su oslabile njene napore protiv Rusije.

To je omogućio namlađi poznati vojnik I svjetskog rata, Momčilo Gavrić, koji je rođen u Trbušnici. Pridružio se 6. artiljerijskoj diviziji vojske Srbije kada je imao samo 8 godina, nakon što je Austro-ugarska vojska ubila njegove roditelje, baku i sedmoro njegove braće i sestara u augustu 1914. godine. Sa 10 godina unaprijeđen je u kaplara, a u dobi od 11 postao je narednik.

Njemačke snage u Belgiji i Francuskoj[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Zapadni front (Prvi svjetski rat)

Nakon izbijanja Prvog svjetskog rata, njemačka vojska je izvršila modificiranu verziju Schliefenovog plana. Oni su marširali kroz neutralnu Belgiju u Francusku, prije nego što su na jugu okružili francuske vojnike na njemačkoj granici. Francuska je izjavila da će "zadržati punu slobodu djelovanja u slučaju rata između Njemačke i Rusije". Njemačka je očekivala napad od strane Francuske na jednom frontu i Rusije na drugom. Da bi ispunila takav scenarij, Schliefenov plan je naveo Njemačku da pokuša pobijediti Francusku brzo (kao što se dogodilo u francusko-pruskom ratu od 1870. do 1871. godine). Dalje je predloženo da se ponovi brza pobjeda na zapadu, a Njemačka nije trebala da napadne kroz težak teren Alzasa i Lorena. Umjesto toga cilj je bio da se onemogući britanska pomoć kroz engleski kanal i osvajanje Pariza. Tada bi se vojska preselila na Istočni front prema Rusiji. Rusija je vjerovala da joj treba duži period mobilizacije prije nego što su mogli postati prava pretnja Centralnim silama.

Jedini postojeći njemački plan koji je imala njemačka vojska je marširanje kroz Belgiju. Njemačka je željela izmarširati kroz Belgiju kako bi ušla u Francusku. Neutralna Belgija je odbacila ovu ideju, tako da su nijemci odlučili da napadnu Belgiju. Francuska je također željela da sa svojim trupama prođe kroz Belgiju, ali je Belgija odbila u nadi da izbjegne rat na belgijskom tlu. Na kraju, nakon njemačke invazije, Belgija je pokušala da se pridruži francuzima, ali se veliki dio belgijske vojske povukao u Antverpen, gdje je bila prisiljena na predaju.

Plan je bio da njemačka vojska zaobiđe francusku vojsku (koja je bila koncentrisana na francusko-njemačkoj granici, ostavljajući belgijsku granicu bez značajnih snaga) i krene na jug prema Parizu. U početku su nijemci bili uspješni, posebno u bici za Frontiers (14. - 24. augusta). Do 12. septembra Francuska uz pomoć britanskih snaga zaustavila je njemačko napredovanje u bici kod Marne (5. - 12. septembra). Posljednji dani ove bitke označili su kraj manevarskog ratovanja na zapadu. Francuska ofanziva u Alzasu pokrenuta je 20. augusta i imala je ograničen uspjeh.

Na istoku, Rusi su napali iznenadivši Njemačku koja nije očekivala da rusi krenu tako rano. Ubrzo je dio njemačke vojske koja je krenula prema Francuskoj, željeznicom prebačena do istočne Pruske granice. Ova vojska, na čelu sa generalom Paulom von Hindenburgom, je porazila Rusiju u nizu bitaka koje su kolektivno poznate kao bitka kod Tannenberga (17. augusta - 2. septembra). Centralne sile nisu ostvarile brzu pobjedu u Francuskoj i prisiljeni su da se bore na dva fronta. Njemačka vojska je zauzela dobru odbrambenu poziciju unutar Francuske i trajno je onesposobila 230.000 francuskih i britanskih vojnika. Uprkos tome, problem je bila komunikacija između Centralnih sila što je koštalo Njemačku rane pobjede.

Azija i Pacifik[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Azija i Pacifik u Prvom svjetskom ratu

U rovovima

Novi Zeland je zauzeo Njemačku Samou (kasnije Zapadnu Samou) 30. augusta 1914. godine. Dana 11. septembra, Australijski pomorski i vojni izviđački avioni sletili su na otok Neu Pommern (kasnije Nova Britanija), koji je bio u sastavu njemačke Nove Gvineje. Dana 28. oktobra, njemačku krstaricu SMS Emden potopila je ruska krstarica Zhemchug u bici u Penangu. Japan je oduzeo Njemačkoj Mikronezijsku koloniju. Kad je Beč odbio da povuče Austro-ugarski cruiser SMS Kaiserin Elisabeth iz Tsingtaa, Japan je objavio rat ne samo Njemačkoj, već i Austro-ugarskoj. Ovaj brod je učestvovao u odbrani Cingtaa gdje je potopljen u novembru 1914. godine. U roku od nekoliko mjeseci, savezničke snage su zauzele njemačke teritorije na Pacifiku.

Afrička kampanja[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Sukobi u Africi (Prvi svjetski rat)

Prvi sukobi u Africi bili su između britanskih, francuskih i njemačkih kolonijalnih snaga. 6. augusta francuske i britanske trupe su napale njemački protektorat Togoland i Kamerun. 10. augusta njemačke snage u Jugozapadnoj Africi su napali Južnoafričku republiku. Sporadične i žestoke borbe su se nastavile do kraja rata. Njemačke kolonijalne sile u njemačkoj Istočnoj Africi, koje je predvodio pukovnik Paul von Lettow-Vorbeck, vodile su gerilski rat tokom Prvog svjetskog rata i jedini su se predali dvije sedmice nakon primirja u Europi.

Također pogledajte[uredi | uredi izvor]


Commons logo
U Wikimedijinom spremniku se nalazi još materijala vezanih uz: