SOKO J-22
 |
Ovaj članak ili neka od njegovih sekcija nije dovoljno potkrijepljena izvorima (literatura, web stranice ili drugi izvori). Sporne rečenice i navodi bi mogli, ukoliko se pravilno ne označe validnim izvorima, biti obrisani i uklonjeni. Pomozite Wikipediji tako što ćete navesti validne izvore putem referenci, te nakon toga možete ukloniti ovaj šablon. |
| Proizvođač | SOKO |
|---|---|
| Prvi let | 31. oktobar 1974 |
| Glavni korisnici | SFRJ Srbija, Bosna i Hercegovina |
| Proizveden | 1978 |
| Broj napravljenih | 210 |
SOKO J-22 Orao ime je jurišnog aviona koji je izrastao u 1970-tim godinama iz kooperativnog projekta između SFR Jugoslavije i Rumunije zvano Jurom.
Sadržaj |
Historija [uredi]
Nakon potpisivanja sporazuma o saradnji 1971., kooperativno udruženje JUROM bacilo se na istraživanje i obradu podataka o tadašnjim dostignućima u vojnim avionima. JUROM, umjesto da je stvorio novi avion, za osnovni uzor uzima francusko-britanski avion Jaguar, koji je se tada približavao serijskoj proizvodnji, i prilagoditi ga prema svojim proizvodno/tehnološkim mogućnostima. J-22 Orao je visoko krilni avion koji je bio izrađen od duralumija, s konzervativnim rješenjima. Za serijsku proizvodnju bile su zaslužne tvornice Soko Mostar za Jugoslaviju i Centrul National al Industriei Aeronautice Romane (CNIAR). Prvi prototipovi jednosjedi poletjeli su simultano u Jugoslaviji (J-22 Orao) i Rumuniji (IAR-93) 31. oktobra 1974., nedugo poslje 23. januara 1977. poletjeli su dvosjedni prototip NJ-22. Serijska proizvodnja započela je u Rumuniji 1979., dok je serijska proizvodnja u Jugoslaviji započela 1980. U prvoj seriji tvornica Soko Mostar napravila je 20 primjeraka, koji su imali određene razlike u odnosu na prototipne avione. Zbog male snage motora, napravljen po licenci već zastarjelog engleskog Rolls-Royce motora Viper Mk 622-41R, J-22 Orao nije bio dorastao ulozi za blisku podršku već je bio korišten kao izviđački avion. Motor Rolls-Royce Viper Mk-622-41R, je bio jedini motor koji je bio dostupan JUROM u to vrijeme i razlog tome bio je tehnološki embargo koji je tada postojao za Jugoslaviju i Rumuniju. Inače motor Rolls-Royce Viper Mk-622-41R je bio su bili razvijeni u ranim 1950-tim godinama i bili su tehnološko nazadni: velika potrošnja goriva te niski potisak od 17,79 kN. Dobivanje licence za motore za naknadno sagorjevanje Viper Mk 633-41 u radim 1980-tim godinama, omogućava se stvaranje nova varijante J-22(NS) nazvana Orao 2 s boljim performansama. Osim novog motora ova verzija dobila je i novu avioniku koja je uključivala i Thomson-CSF VE-120T HUD, krila sa hibridnim predkrilom, veći prostor za nošenje goriva. Avion je sada mogao ponijeti i veći teret: 2 x 500 kg ispod svakog krila, te 800kg ispod središnje ose. Prototip Orao 2 poletjeo je 20. oktobra, dok je u serijsku proizvodnju ulazi 1984. Dvosjedna verzija Orla 2 nosila je oznaku NJ-22(NS). Ono po čemu je ovaj avion najpoznatiji je čenjenica da je probni pilot Marijan Jelen u njemu probio zvučnu barijeru i tako je Orao postao prvi (i jedini) avion domaće konstrukcije, brži od zvuka (1.03 Mach-a). Za tako nešto je doduše avion trebalo uvesti u poniranje od 30 stepeni. U praktičnoj primjeni ova karakteristika Orlu nije značila baš ništa, ali je to bio dokaz da domaća avionska industrija može u dogledno vrijeme proizvesti supersonični avion, što se je i imalo u planu. Ta namjera je u užoj javnosti bila poznata kao projekat NA (novi avion) ili Yu-supersonic. Zbog raspada države nije nikada došlo do realizacije NA-a.
Varijante [uredi]
- J-22
- jedno pilotna letjelica
- Raspon krila: m
- Dužina trupa: m
- Visina : m
- Potisak: 2 motora, licencno proizvedena Rolls-Royce Viper Mk 632-41 sa 17,79 kN potiska
- Površina krila: m 2
- Prazna težina: kg
- Maksimalna poletna težina: kg
- Maksimalna brzina: maha
- Maksimalna visina leta: m
- Dolet: km
- Naoružanje: 2 x topa GSh-23L od 23mm, 2 x podvjesne tačke s po kg tereta, 1 x podvjesna tačka ispod trupa od kg
- Ukupno korisnog tereta: kg
- Vrste oružja na podvjesnim tačkama:
- nevođene rakete od 57 mm ili 128 mm
- NJ-22(NS) Orao 2
- dvosjed
- Raspon krila: 9,62 m
- Dužina trupa: 13,96 m
- Visina : 4,5 m
- Potisak: 2 motora, licencno proizvedena Rolls-Royce Viper Mk 632-47 od 44 kN potiska s nakladnim sagorjevanjem
- Površina krila: 26,00 m 2
- Prazna težina: 5.700 kg
- Maksimalna poletna težina: 10.900 kg
- Maksimalna brzina: 0,98 maha (1,03 Mach-a u poniranju)
- Maksimalna visina leta: 13.000 m
- Dolet: 1.320 km
- Naoružanje: 2 x topa GSh-23L od 23mm, 2 x podvjesne tačke s po 500 kg tereta, 1 x podvjesna tačka ispod trupa od 800 kg
- Ukupno korisnog tereta: 2.800 kg
- Vrste oružja na podvjesnim tačkama:
- TV navođene rakete AGM-65 Maverick, radio vođeni projektil zrak-zemlja Grom, kazetna bomba BL-755
- nevođene rakete od 57 mm ili 128 mm, projektil zrak-zrak AA-2 Atoll/R-13, napalm bombe, probojne bombe
Brojnost [uredi]
- Vazduhoplovstvo Srbije koristi oko 33 aviona Orao u varijantama J-22, NJ-22, IJ-22 i INJ-22. Svi Orlovi Srbijanskog vazduhoplovstva se nalaze u 98. zračnoj bazi kod Kralejva.
- Vazduhoplovstvo Vojske Republike Srpske je posjedovalo 7 aviona Orao u verziji J-22. Nakon što je VRS postala dio Oružanih Snaga BiH, vazduhoplovstvo VRS je rasforimrano, a prema riječima ministra odbrane, OSBiH nemaju sredstava za mlaznu aviaciju te je sudbina Orlova u BiH nepoznata.
Bojna upotreba [uredi]
Rat u Bosni i Hercegovini [uredi]
Orlovi su u BiH stigli 1991. kada su se jedinice JNA povukle iz Slovenije. Proglašenejm nezavisnosti BiH, 239. LBAE (Lovačko-bombarderska aviacijska eskadrila), koju čini 12 Orlova, bazirana na Banajlučkom vojnom aerodromu postaje jedinica VRS. Eskadrila ubrzo dobija nadimak "Risovi Vrbas". Dejstvom kako Hrvatske i Bosanske PVO, uništen je broj orlova dok su jedan Orao greškom oborile Srbijanske protivvazdusne snage. Orlovi su slabo sudijelovali tokom rata zbog zabrane leta.
Rat u Hrvatskoj [uredi]
Tokom rata u Hrvatskoj Orlovi su djelovali u službi avijacije JNA te avijacije VRS sa Krajiškog aerodroma Udbina. Orao je korišten za blisku podršku, napade na komunikacije te za izviđačke zadaće. U bliskoj podršci korištene su kazetne bombe BL-755 te nevođene rakete od 57 mm te 128 mm. Zbog slabe oklopljenosti, niskog potiska motora te nepostojećeh protumjera za navođene toplinske i radarske protivavionske rakete Orlovi su bili laka meta za hrvatsku protivvazdušnu odbranu.
Kosovo [uredi]
Orlovi su se dobro pokazali na Kosovu, te za vrijeme američke vojske protiv Srbije. Zbog raznih elektronskih komponenti američke snage nisu mogle spriječiti upotrebu Orla, kao što su mogli protiv aviona sovjetske proizvodnje. Zbog mogućnosti Orla da poleti sa nepripremljenih uzletnih pista, mnogi Orlovi bili su skriveni po šumama i tako su izbjegli uništenje. Prema tvrdnjama srpskih vojnih izvora, Orlovi su bili korišteni za obaranje krstarećih raketa Tomahawk, u čemu su bili prilično uspješni.[citat potreban]
Vanjski linkovi [uredi]
 |
U Wikimedijinom spremniku se nalazi još materijala vezanih uz: |
