Štitna žlijezda

Sa Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigacija, traži
Question book-new.svg Ovaj članak ili neka od njegovih sekcija nije dovoljno potkrijepljena izvorima (literatura, web stranice ili drugi izvori).
Sporne rečenice i navodi bi mogli, ukoliko se pravilno ne označe validnim izvorima, biti obrisani i uklonjeni. Pomozite Wikipediji tako što ćete navesti validne izvore putem referenci, te nakon toga možete ukloniti ovaj šablon.
Štitna i paraštitne žlijezde

Štitna ili tireoidna žlijezda je žlijezda sa endokrinim lučenjem, koja se nalazi u vratnom predjelu i sekretuje hormone tiroksin i tironin, koji regulišu metabolizam svih ostalih tkiva. C ćelije štitne žlijezde sekretuju hormon kalcitonin, čija je uloga u regulaciji koncentracije kalcijuma u krvi i ima antagonističko dejstvo parathormonu, koga luče paraštitne žlijezde.

Položaj i građa[uredi | uredi izvor]

Štitna žlijezda je u obliku štita ili leptira i nalazi se u vratnom dijelu neposredno ispod grkljana, a ispred i sa strana dušnika. Pričvršćena je za tireoidnu hrskavicu grkljana i pokreće se prilikom gutanja. Sastoji se od dva režnja, lijevog i desnog, koji su povezani suženjem (lat: isthmus). Ponekad postoji i treći, piramidalni režanj (lat: lobus pyramidalis) u srednjem dijelu žlijezde. U svakom režnju nalazi se veliki broj folikula, koji su funkcionalne jedinice.


Folikuli su obloženi bazalnom membranom na kojoj se nalazi jedan red kockastih epitelnih ćelija, koje sekretuju u unutrašnjost folikula supstancu koloid. Koloid sadrži glikoprotein velike molekularne mase, tireoglobulin. Razlaganjem ovog molekula nastaju hormoni štitne žlijezde. Između kockastih, epitelnih ćelija nalaze se i C-ćelije (parafolikularne ćelije), koje sekretuju kalcitonin.

Štitna žlijezda je jedna od većih žlijezda sa unutrašnjim lučenjem i njena težina je oko 10-20 g. Neposredno iza štitne žlijezde sa obe strane prolazi povratni grkljanski živac (lat: n. laringeus recurrens), bočno leži također sa obje strane zajednička karotidna arterija (lat: a. carotis comunis), unutrašnja jugularna vena (lat: vena jugulsris interna) i živac vagus (lat: n. vagus). Ispred je mišićni sloj prednje strane vrata.

Krvni sudovi[uredi | uredi izvor]

Svaki režanj štitne žlijezde snabdijevaju 2 para arterija: gornja (lat: a. thyroidea superior) i donja štitna arterija (jez-lat|a. thyroidea inferior). Gornja štitna arterija potiče iz spoljašnje karotidne arterije (lat: a. carotis externa), dok donja štitna arterija potiče iz potključne arterije (lat: a. cubclavia dextra et sinistra). Vene štitne žlijezde se ulivaju u gornju šuplju venu (lat: vena cava superior).

U odnosu na svoju masu štitna žlijezda spada u najbolje prokrvljene organe u tijelu (oko 1% minutnog volumena srca ili 160 mL/min/100g tkiva).

Embrionalni razvoj[uredi | uredi izvor]

Tkivo štitne žlijezde se za vrijeme embronalnog razvoja spušta od korjena jezika do svoje krajnje lokacije ispred dušnika, štitasto-jezičkim kanalim (lat: canalis tyreoglossus). Nekada mogu postojati ostaci tkiva štitne žlijezde u oblasti korjena jezika ili u kanalu niz koji se štitna žlijezda spušta.


Hormoni štitne žlijezde[uredi | uredi izvor]

Štitna žlijezda stvara i sekretuje u krv hormone: tiroksin, tironin i kalcitonin.

  • Tironin (T3) je aktivna forma hormona (oko 5 puta je aktivniji od tiroksina). Tironin nastaje iz aminokiseline tirozin i sadrži 3 atoma joda. Poluživot ovog hormona je kratak, oko 1 dan. Štitna žlijezda ga proizvodi u manjoj mjeri, a uglavnom nastaje u periferiji iz tiroksina, koji pod uticajm enzima dejodaza gubi 1 atom joda, tako da nastaje tironin. Gotovo sav tironin vezan je za proteine: prealbumin, albumin i tiroksin-vezujući globulin u krvi, svega 0.4% ovog hormona je slobodno i samo taj oblik je aktivni hormon.
  • Tiroksin (T4), također nastaje iz aminikiseline tirozin, ali posjeduje 4 atoma joda. Štitna žlijezda u najvećoj mjeri sekretuje ovaj hormon. Vreme poluživota je oko 6 dana, i nalazi se u krvi još više vezan za proteine: prealbumin, albumin, tiroksin-vezujući globulin, nego tironin, slobodno je svega 0.04%. Iz njega dejodacijom nastaje aktivni oblik tironin.

Za stvaranje ova dva hormona potreban je jod, koji se unosi hranom iz spoljašnje sredine. Nedeljna potreba za jodom je oko 1 mg. U nekim krajevim je koncentracija joda u zemlji i samim tim hrani nedovoljna, pa se kihunjska so jodira. Jod se apsorbuje iz crijeva i dospeva u cirkulaciju. Ćelije folikula štitaste žlezde poseduju transportni mehanizam (natrijum-jod sintransport), kojim se jod uzima u kockaste (epitelne) ćelije ove žlezde i oksidira do elementarnog joda uz pomoć enzima peroksidaza. U ćelijama folikula u endoplazmatičnom retikulumu i goldžijevom kompleksu se iz aminokiseline tirozin stvara tireoglobulin, čiji molekul sadrži oko 70 molekula tirozina. Zatim se oksidirani jod uz pomoć enzima jodaze vezuje za tireoglobulin. Ovakav tiroglobulin se deponije u sredini folikula u vidu koloida. Iz tiroglobulina se kasnije u kockastim ćelijama otcjepljuju manji segmenti koji se sekretuju u krv u vidu tiroksina i tironina, također i tireoglobulin se sekretuje u manjoj količini.

  • Kalcitonin je peptidni hormon koji igra ulogu u regulisanju metabolizma kalcijuma. On smanjuje koncentraciju kalcijuma u krvi tako što podstiče njegovu ugradnju u kosti u vidu kalcijumfosfata.

Uloga hormona štitne žlijezde i njihova regulacija[uredi | uredi izvor]

Proizvodnja i sekrecija tiroksina i tironina leže pod kontrolom tireo stimulišućeg hormona (TSH) hipofize. TSH stimuliše sintezu i oslobađanje ovih hormona, ali i on stoji pod kontrolom tireotropina (TRH), hormona hipotalamusa , koji stimuliše lučenje TSH. Tiroksin i tironin mehanizmom negativne povratne sprege smanjuju lučenje TRH i TSH i na taj način se prekida dalja sinteza hormona štitne žlijezde. Kada im koncentracija u krvu opadne, odblokira se lučenje TRH i TSH i tako omogućava proizvodnja tiroksina i tironina. Također i TSH deluje mehanizmon negativne povratne sprege na hipotalamus (TRH).

Tiroksin i tironin se vezuju receptore u jedru ćelije što dovodi do intenzivne transkripcije velikog broja gena strukturnih i transportnih proteina. Promene se ostvaruju na nivou čitavog organizma. Ovi hormoni dovode do:

  • povećanja bazalnog metabolizma usljed čega je potrošnja energije povećana, sinteza proteina i rast mladih osoba se također ubrzavaju,
  • povećava se i aktivnost endokrinih žlijezda, sekrecija insulina, glukokortikoida...
  • Povećava se broj i veličina mitohondrija u većini ćelija u tijelu. To je direktno povezano sa povećanjem aktivnosti i potrošnjom enrgije, jer mitohondrije stvaraju ATP.
  • Povećava se aktivnosti natrijumsko-kalijumske pumpe.
  • Podstiče se rast i razviak mozga u fetalnom priodu i tokom prvih nekoliko godina života. Nedostatak tiroksina u ovom periodu može izazvati mentalnu zaostalost (retardaciju).
  • Povećava se razgranja glukoze-glikoliza, ali i njeno stvaranje-glukoneogeneza,
  • razgrađuju se masti iz masnog tkiva i povećava količina slobodnih masnih kiselina u krvi,
  • U srcu dolazi do povećanja njegovog rada (minutni volumen srca se povećava), povećava se frekvenca i snaga srca.
  • Povećana sekrecija ovih hormona može dovesti do nervoze i drugih psihičkih poremećaja.
  • Umjerena koncentracija tiroidnih hormona povećava snagu mišićne kontrakcije, a povišena koncentracija ovih hormona dovodi na mišićima do pojave tremora (podrhtavanja) i slabljenja mišića.
  • Za normalnu seksulanu funkciju potrebni su također ovi hormoni.

Poremećaji funkcije štitne žlijezde[uredi | uredi izvor]

Struma označava povećanje štitne žlijezde. Ovo povećanje žlijezde može biti prećeno njenomm smanjenom, normalnom i povećanom funkcijom. Povećanje funkcije se zove hipetireoidizam, a smanjenje hipotireoidizam. I jedan i drugi poremećaj može biti:

  • primaran (ako je poremećaj na nivou štitne žlijezde)
  • sekundaran (ako je poremećaj na nivou hipofize)
  • tercijaran (ako je poremećaj na nivou hipotalamusa).

Hipotireoidizam[uredi | uredi izvor]

Hipertireoidizam[uredi | uredi izvor]

Literatura[uredi | uredi izvor]

  • H.Renz-Polster S.Krautzig J.Braun Basislehrbuch Innere Medizin Urban&Fischer ISBN 3-437-41052-0
  • Arthur C. Guyton John E. Hall Medicinska fiziologija savremena administracija Beograd 1999 ISBN 6-387-0599-9
Commons logo
U Wikimedijinom spremniku se nalazi još materijala vezanih uz: