20. vijek

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Mileniji:

| 1. milenij | 2. milenij | 3. milenij  

Vijekovi:

| 18. vijek | 19. vijek | 20. vijek | 21. vijek | 22. vijek  

Decenije:

1900te | 1910te | 1920te | 1930te | 1940te | 1950te | 1960te | 1970te | 1980te | 1990te

20. vijek je bio vijek koji je počeo 1. januara 1901. i završio 31. decembra 2000. To je bio deseti i posljednji vijek drugog milenija. Da ne bi dopustili proslavu novog vijeka i 30. godišnjicu od osnivanja Njemačkog carstva 18. januara 1901. godine, Vilim II, car Njemačke izdao je uredbu koja odstupa od Njemačke, a koja je utemeljila početak novog vijeka 1. januara 1900. godine. Dvadeseti vijek je moderna era, obilježena imperijalizmom i dva svjetska rata i posljedično opadanje evropskih kolonijalnih imperija i hladnog rata. Također, u 20. vijeku su uočljivi: ubrzani rast svjetskog stanovništva, automatizacija i digitalizacija ekonomskih procesa, te polarizacija između prvog i trećeg svijeta. Ključne tehnologije poput: plastike, elektronike, vazduhoplovstva i antibiotika promijenile su svijet.

Historijski pregled[uredi | uredi izvor]

Periodizacija[uredi | uredi izvor]

Mnogi historičari ne koriste kalendarske podjele za svoje periodizacije, već se oslanjaju na političke, društvene ili kulturne aspekte kako bi odredili jasne linije podjele. Ċesto je korištena teza o "dugom 19. vijeku", koja je trajala do početka Prvog svjetskog rata (1914). Također, povezivanje prekretnice sa Oktobarskom revolucijom 1917. godine je zajednička teza. Istovremeno, 20. vijek se također naziva i "kratkim 20. vijekom" koji traje od kraja Prvog svjetskog rata do kraja Sovjetskog Saveza i njegove sfere utjecaja od 1989. do 1991. godine. Osnova za periodizaciju može biti, na primjer, sukob Istok-Zapad. Imao je svoje korijene već u usponu pokreta radničke klase u 19. vijeku. U 20. vijeku mnoge organizacije pokušale su da stvore nove državne organizacije na osnovu teorija Karla Marxa i Friedricha Engelsa. Ovaj proces je započeo Oktobarskom revolucijom 1917. godine i okončan je kolapsom eksperimenta poznatog kao Realni socijalizam oko 1990. godine.

Vrijeme prije dva svjetska rata[uredi | uredi izvor]

Ideje Francuske revolucije iz 1789. godine učinile su mnogo, a Napoleon Bonaparte je u potpunosti promijenio političku mapu Evrope. Industrijalizacija je dovela do preovladavanja kapitalističkih društava na evropskom tlu u 19. vijeku. Socijalno pitanje je došlo u prvi plan, razvili su se sindikati, socijaldemokratske partije i druge organizacije radničkog pokreta. Kao odgovor na to, reforme socijalne države, kao i proširivanje demokratskog učešća, kao što je izborni zakon, razvile su se u nekim industrijalizovanim zemljama. Tehnički napredak povećao je pokretljivost radnika uz pomoċ željezničkih i prvih motornih vozila.

U Evropi se u to vrijeme uočavaju sasvim drugačiji društveni sistemi i režimi. U Velikoj Britaniji, pa čak i u Francuskoj, pojavile su se funkcionalne pluralističke i liberalne buržoaske demokratije, nastale industrijalizacijom i sprovođenjem kapitalističkog načina proizvodnje. U Njemačkoj je s druge strane, bio represivni autoritarni režim koji je potiskivao svoje protivnike i oslanjao se prvenstveno na vojsku. Još autoritarnija bila je ruska carska imperija, gdje su se velika neimaština širokih narodnih masa, te bogatstvo malog broja pripadnika visoke klase i ultra represivni politički režim sudarili uzrokujuċi nezadovoljstvo.

Međutim, krajem 19. vijeka došlo je do velikog porasta suprotnosti u imperijalnim kapitalističkim državama. Ratovi i krize između velikih sila izmjenjivali su se bez prekida. Tržišta u industrijalizovanim zemljama jedva su uspjela smanjiti proizvodnju proizvoda za masovnu upotrebu, tako da su hitno tražili tržišta izvan domaćeg tržišta. Pošto je svijet oko 1900. godine već bio "podijeljen" po pitanju kolonija, došlo je iznova do sukoba. Imućna i kolonijalna njemačka imperija sve više je u sukobu sa postojećim velikim silama poput Velike Britanije ili Francuske, optužujuċi ih da imaju previše kolonija. Trošenje novca od strane velikih sila na naoružanje činilo je najveći dio vladine potrošnje, a međudržavni sukobi i nadmetanja doveli su do mnogobrojnih kriza i ratova, uglavnom van Evrope. To je dovelo do prvih sveopštih ratova, a nacionalizam je postao jedan od glavnih političkih pitanja tokom tog vijeka.

Jedan od važnijih događaja koji su obilježili prvu polovinu 20. vijeka je bio atentat na austrougarskog prijestolonasljednika Franza Ferdinanda i njegovu suprugu Sofiju 28. juna 1914. godine, poznatiji kao Sarajevski atentat. Ovaj atentat poslužio je kao povod za početak Prvog svjetskog rata.

Događaji[uredi | uredi izvor]

Izumi[uredi | uredi izvor]

Ličnosti[uredi | uredi izvor]

Kultura[uredi | uredi izvor]

Literatura[uredi | uredi izvor]

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]