Bizantijska umjetnost

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Text document with red question mark.svg Ovaj članak koristi jednostavne linkove za reference. Zamijenite ih punim citatima da biste spriječili stvaranje mrtvih linkova. Možete koristiti odgovarajuće šablone za citiranje ili alatku reFill.
Najčuveniji sačuvani Bizantijski mozaik Isusa Hrista (grčki, Hristos Pantocrator) iz 12. vijeka, Aja Sofija, Konstantinopolj (današnji Istanbul).

Bizantijska umjetnost je naziv za umjetničko stvaralaštvo istočnog dijela Rimskog carstva koje je pored stare Grčke u kulturnom kontekstu povezivalo i područja istočnog Sredozemlja, Balkanskog poluostrva, Sirije, Sjeverne Afrike, Italije, a kasnije i veliki dio Istočne Evrope (Bugarska, Rusija, Ukrajina). Tokom 11 vijekova postojanja Bizantijskog carstva ova vrsta umjetnosti je započela kao rana hrišćanska umjetnost tokom kasne antike pa sve do pada Konstantinopolja 1453. godine u ruke Osmanlijskog carstva. Međutim, bizantijska umjetnost je nastavila sa svojom aktivnošću i nakon ovog događaja, vjerno slijedeći bizantijsku tradiciju, samo što je njeno okruženje tada bilo islamsko. Tokom svog razvoja u srednjem vijeku bizantijska umjetnost je bila važan činilac u ukupnom procesu stvaranja posebnog istočnjačkog identiteta Bizantijskog carstva u odnosu na Rim. [1]

Historijski okvir[uredi | uredi izvor]

Rimska imperija za vrijeme vladavine Konstantina Velikog.

Godine 323. n. e. Konstantin Veliki je donio odluku o premještanju sjedišta Rimskog carstva u grčki grad Bizantijum na Bosforu, a koji ċe kasnije biti poznat pod nazivom Konstantinopolj. Izvorni naziv grada je bio na grčkom jeziku Kōnstantinoúpolis (bos. Konstantinov grad), a zvanična titula je bila na latinskom jeziku Nova Roma (bos. Novi Rim).[2] Ova sudbonosna odluka Konstantina Velikog ċe imati dalekosežne posljedice koje se osjeċaju i do danas. Za samo 6 godina nevjerovatnom brzinom izgrađen je veliki grad koji je ċe postati najbogatiji i najsjajniji grad u Evropi tokom cijelog Srednjeg vijeka. Preduzimanjem ovog koraka novi rimski car je potvrdio rastuċu ekonomsku i stratešku važnost istočnih provincija (čiji uspon se odvijao veċ duže vremena). Novi glavni grad je oličavao hrišċanske osnove rimske države, jer se veċ nalazio u središtu područja koje je bilo najviše hristijanizirano u odnosu na ostale krajeve carstva.

Konstantin jedva da je i mogao predvidjeti da ċe svojom odlukom o premještanju središta carstva uzrokovati potpunu podjelu carstva na istočni i zapadni dio. Vladari zapadnog dijela Rimskog carstva su ubrzo nakon toga bili žrtve osvajačkih pohoda germanskih plemena Istočnih Gota, Vandala, Langobarda i Zapadnih Gota. Do kraja 6. vijeka n. e. nestao je i zadnji trag središnje vlasti zapadnog dijela Rimskog carstva. Nasuprot tome, Bizantijsko carstvo je preživjelo ove napade i za vrijeme vladavine Justinijana I (527-565 n. e.) dostiglo je svoj vrhunac moċi i stabilnosti.

Podjela Rimskog carstva je ubrzo dovela i do vjerske podjele. Za vrijeme vladavine Konstantina Velikog rimski biskup je bio (zasnivajuċi svoj autoritet od apostola Svetog Petra) vođa (papa) jedinstvene Hrišċanske crkve. Njegova nadmoċnost u crkvenim poslovima je ubrzo bila negirana od strane patrijarha iz Konstantinopolja, a razlike u crkvenim doktrinama su počele da se produbljuju što ċe u završnici dovesti do podjele ovog religijskog pokreta na zapadno (katoličanstvo) i istočno (pravoslavlje).

Razlike su postale veoma duboke pri čemu je rimski katolicizam održavao svoju nezavisnost od carskog ili bilo kog državnog autoriteta, time postajuċi međunarodna institucija koja je odslikavala svoj karakter kao jedinstvena crkva. Pravoslavna crkva je nasuprot tome bila zasnovana na jedinstvu duhovnog i sekularnog autoriteta oličenog u caru koji je birao i postavljao patrijarha u Konstantinopolju. Zbog toga je bila zavisna od moċi države kojoj je bila strogo odana kao i samim svojim vjernicima, a istovremeno je crkvena hijerarhija uživala blagodeti političke moċi. Ovakva ideja o položaju Pravoslavne crkve u okviru Bizantijskog carstva je hrišċanska prilagodba starog antičkog naslijeđa, a koje se može pratiti još od vremena Starog Egipta i koje je bilo rasprostranjeno širom Bliskog istoka. Za razliku od božanskog karaktera egipatskih faraona i drugih vladara širom Bliskog istoka, bizantijski carevi su bili smatrani od boga postavljenim vođama crkve i države. Ovu istu ideju su preuzeli i ruski carevi pokušavajući da iskoriste ugled Bizantijskog carstva i da se narodu predstave kao nastavljači stare tradicije, novog "trećeg Rima." Ruska prvoslavna crkva je u to vrijeme također bila blisko povezana sa drżavom kao davno nekad bizantijska crkva. Zbog svih ovih vjerskih razloga (čak više nego političkih) historičarima umjetnosti je nemoguće govoriti o jedinstvenom razvoju hrišćanske umjetnosti u okviru cijelog Rimskog carstva. [3]

Razdoblja nastanka i razvoja bizantijske umjetnosti[uredi | uredi izvor]

Rana hrišćanska umjetnost ne označava samo stil, nego više označava bilo koje umjetničko djelo stvarano od strane hrišċana tokom otprilike 500 godina od nastanka hrišċanstva pa sve do odvajanja Pravoslavne crkve. Za razliku od nje, bizantijska umjetnost označava ne samo umjetnost istočnog dijela Rimskog carstva nego i poseban kvalitet ovog stila. Bizantijska umjetnost je bila razvijana u okviru određenih tendencija koje se mogu ustanoviti još od vremena Konstantina Velikog, pa čak i ranije.[3] Prihvatanje hrišċanstva kao zvanične religije Rimskog carstva od strane Konstantina Velikog putem Milanskog edikta iz 311. označava veliku prekretnicu za hrišċanstvo. Međutim, to se ne odnosi na umjetnost iz tog vremena koja je nastavila da koristi stare ideje, motive i znakove iz tradicionalne rimske religije. Prebacivanje sjedišta Rimskog carstva iz latinskog Rima u helenistički grčki svijet Konstantinopolja 330. n. e. označava mnogo značajniju prekretnicu za umjetnost iz tog vremena nego za samu Crkvu. Taj događaj je približno označio zvanični početak bizantijske umjetnosti. Zbog svega ovoga historičari umjetnosti nisu bili u stanju uspostaviti oštru liniju razdvajanja između rane hrišċanske i bizantijske umjetnosti. [4] Zvanična podjela bizantijske umjetnosti na stvaralačka razdoblja:

  • Rana bizantijska umjetnost - od 330. n. e. sa premještanjem sjedišta Rimskog carstva iz Rima u Konstantinopolj pa do dolaska na vlast Justinijana I 527. n. e.
  • Zlatno doba - vrhunac ove umjetnosti ostvaren za vrijeme vladavine Justinijana I pa sve do 726. n. e.
  • Doba ikonoklazma (ikonoborstva) - od 726. n. e. pa sve do 843. n. e
  • Makedonska renesansa - od 843. n. e. do 1056. n. e. jedno od klasičnih perioda bizantijske umjetnosti u kojem je uspješno nastavljeno stvaralaštvo iz zlatnog doba ove umjetnosti.
  • Komnensko doba - od 1081. n .e . do 1185. n. e. umjetnost za vrijeme dinastije Komnena.
  • Doba Paleologa - od 1261. n. e. do 1453. n. e. umjetnost za vrijeme dinastije Paleologa sve do pada Konstantinopolja.

[5]

Rana bizantijska umjetnost[uredi | uredi izvor]

Tokom prvih 200 godina od nastanka Bizantijskog carstva, umjetnici su radili u istom stilu kao i umjetnici iz antičke Grčke i Rima. Zbog činjenice da je ova vrsta umjetnosti bila i dalje zasnovana na umjetnosti starog klasičnog svijeta, ovaj period se još naziva i Kasna antika. Tokom tih godina novi bizantijski umjetnički stil postepeno je izrastao iz propadanja umjetnosti klasičnog svijeta.

U to vrijeme Rimsko carstvo je izgubilo velika područja od strane varvarskih osvajača sa sjevera. Najveċi dio umjetnosti u ovo doba nasilja i nereda pokazuje gubitak vještine i kvaliteta izrade umjetničkih djela. Umjetnici više nisu bili u stanju da u svojim umjetničkim djelima vjerno prikažu izgled ljudskog tijela, a više nisu ni mogli postići onaj realizam ili ideal ljepote koji su ranije ostvarili grčki i rimski umjetnici. Umjesto toga, prilikom predstavljanja glave i tijela u svojim umjetničkim djelima, koristili su određena pravila gdje ljudske figure izgledaju nestvarno krute i drvene. Ova nestvarnost je napravljena u svrhu izražavanja duhovnih ideala hrišćanstva.[6] U središtu pažnje bizantijskog vjerskog iskustva bila je crkvena građevina, koja je ujedno bila i najvažnija arena za bizantijsku umjetnost, a umjetnost u okviru same crkvene građevine je bila blisko vezana sa vjerskim iskustvom koje se tamo upražnjavalo. Rane hrišċanske građevine bile su zasnovane na dva klasična prototipa:

  • pravougaone rimske bazilike
  • građevine sa kružnom kupolom (rotunda), po ugledu na Panteon

Bazilikalni tip crkve odlikuje predvorje (atrijum), koje vodi do trijema (narteks), prostiruċi se duž jednog od kratkih krajeva crkve. Vrata poznata pod nazivom crkveni portal vode iz narteksa ka dugom središnjem dijelu koji se naziva brod. Visoki stropovi naosa odvojeni su od prolaza na obje strane sa redovima stupova. Naos je osvijetljen prozorima sa gornjeg sprata (clerestorium) koji se uzdiže iznad bočnih krovova. Na suprotnom kraju broda nalazi se polukružni prostor (apsida) koji služi kao simbolično jezgro crkve u kojoj se nalazi oltar uzdignut na platformi. Ponekad se tu nalazi i transept, horizontalno krilo koje prelazi naos ispred apside, dajući crkvi oblik slova T.

Jedan od veoma dobro dizajniranih arhitektonskih oblika koje su rani hrišċani naslijedili od Rimljana, bile su crkve sa centralnim planom. Crkve sa centralnim planom imaju: atrijum, narteks i apsidu. Naos je prostor koji sadrži svetište, apsidu i kupolu koja se nalazi iznad. Karakteristika ovakvog tipa crkve je kupola koja se nalazi iznad kvadratne ili blago izdužene pravougaone osnove crkve. Umjesto uzdužne ose baziličnih crkava, koji privlači vjernike naprijed prema apsidi, crkve sa centralnim planom imaju više vertikalnu osu. To čini njihove kupole simboličnim "nebeskim svodovima", prirodnim središtem pažnje iznad glavnog molitvenog prostora. Crkve sa centralnim planom ċe biti zaštitnim znakom tokom prvog zlatnog perioda Bizantijske umjetnosti, a posebno od 7. vijeka n. e. pa nadalje. Danas se ovakva vrsta crkvi može veoma često vidjeti na područjima današnje Srbije i Grčke.

Obje vrste veċ navedenih crkvi nudile su razne vrste niša, sve vrste prostora unutar njih koje će ranim hrišċanskim umjetnicima omogućiti da ih ukrase sa mozaicima ili freskama. Izrada mozaika je također preuzeta od Rimljana, koji su ih koristili kao podne ukrase. Rani hrišċanski umjetnici su preuzeli ovaj umjetnički oblik i stavili su ih na unutrašnje zidove crkvenih građevina mijenjajuċi tako medijum. Stvorili su novu vrstu mozaika na kojima su bili prikazani izduženi likovi, koristeċi pri tom zlatnu podlogu koja je predstavljala svjetlost duhovnog svijeta. Naglasak je bio na predstavljanju ozbiljnih i strogih likova sa stopalima koja kao da lebde, sa velikim očima, koji su bili visoko iznad na zidovima, a koji su trebali da izazovu divljenje vjernika. Svrha svega ovoga je da se prenese vjerska poruka, a ne predstavljanje likova u njihovom prirodnom obliku kao što su to ranije radili klasični umjetnici. Središnja kupola u bilo kojoj bizantijskoj crkvi ima glavni mozaik sa likom Hrista vladara svijeta (Hristos Pantokrator) U apsidi je uobičajeno prikazana scena rođenja Isusa Hrista, a ispod apside i scene Isusovog rođenja veoma često su bili prikazani Crkveni oci. Svrha stavljanja ovih umjetničkih djela na zidove i plafone bizantijskih crkvi je bila da se prenese poruka pravoslavnim vjernicima, da ih se poduči, nadahne i podsjeti koja je svrha njihove vjere. Tokom ovog ranog perioda dosta pažnje je bilo posveċeno dekorativnoj umjetnosti. Najzastupljeniji su bili: izrada ikona, skulptura, liturgijskih predmeta od slonovače i srebra. Pri izradi svih ovih umjetničkih djela vješto su bili objedinjeni klasični stilovi.[7] Izrada skulptura je bila najzastupljenija u ovom ranom periodu Bizantijske umjetnosti, ali ċe se njena zastupljenost u kasnijim periodima smanjiti i ustupiti mjesto zanatskoj umjetnosti i izradi manjih umjetničkih predmeta: sarkofag reljefa, spomen ploča rađenih od slonovače, metalnih predmeta, crkvenog namještaja i pribora, ukrašavanje korica od knjiga, i sl.[8]

Prvo zlatno doba 527. - 726. n. e.[uredi | uredi izvor]

Sve ove promjene u arhitekturi, likovnoj umjetnosti i književnosti koje su trajale oko 250 godina dovešċe do stvaranja prepoznatljive Bizantijske umjetnosti. Tokom vladavine Justinijana I ova vrsta umjetnosti ċe ostvariti svoju punu zrelost i postaviti kulturne standarde koji ċe biti upražnjavani u narednih 9 vijekova postojanja Bizantijskog carstva, pa sve do danas. [9]

Bizantijska umjetnost i arhitektura za vrijeme vladavine Justinijana I (527. - 565. n .e)[uredi | uredi izvor]

Unutrašnji izgled nekadašnje crkve svetih Sergiusa i Vaha, a danas džamija Mala Aja Sofija. Pogled sa galerije.

Iako je ostvaren dobar kvalitet umjetničkih djela proizvedenih u gradovima Antiohiji i Aleksandriji i iako je mnogo toga zasigurno bilo od estetskog interesa proizašlog iz regiona kojima su oni bili centri, nema sumnje da je Konstantinopolj bio najvažnije središte umjetničkog stvaralaštva. To se sa punim pravom može reċi za vrijeme vladavine Justinijana I, tokom čije vladavine Bizantijska umjetnost se protezala daleko izvan Konstantinopolja dostigavši svoj najveċi geografski opseg. Tokom njegove vladavine Bizantijsko carstvo se prostiralo od Sirije pa sve do Španije. U cjelokupnoj historiji nije zabilježen veći ili prosvjećeniji pokrovitelj umjetnosti od Justinijana. Njegova vladavina se često naziva i prvo zlatno doba Bizantijske umjetnosti, zbog njegove namjere da obnovi (lat. renovatio) Rimsko carstvo u njenom nekadašnjem punom sjaju. U tu svrhu dao je da se izgrade mnoge građevine i naprave mnogobrojna umjetnička djela. Prema njegovom historičaru Prokopiju koji je napisao knjigu o njegovim građevinskim aktivnostima pod nazivom O građevinama (lat. De Aedificiis, grč. Περὶ Κτισμάτων), Justinijan je samo u Konstantinopolju dao da se izgradi ili obnovi više od 30 crkava.[1]

Vrijedno je napomenuti da je i prije Justinijana I bila izgrađena Crkva svetog Polieukta (grčki: Ἅγιος Πολύευκτος, Hagios Polyeuktos), prva bazilika sa središnjim planom (kupolom u sredini). Izgrađena je po nalogu plemkinje Anicije Julijane, a bila je posvećena Svetom Polieuktu i namijenjena kao potvrda njene vlastite carske loze. Također je predstavljala otvoreni izazov novoj vladarskoj porodici sa Balkana. Građevina je bila bogato ukrašena i predstavljala je najveću crkvu u gradu prije izgradnje Haja Sofije. Ubrzo nakon toga 527. godine Justinijan I je dao da se izgradi Crkva svetih Sergiusa i Vahusa, a danas poznata kao Džamija mala Aja Sofija (turski: Küçük Ayasofya Camii).[5] Prilikom gradnje ove crkve njegovi vajari su osmislili sistem arhitektonskog ukrašavanja, pri čemu se manje pažnje obraċalo na stare motive, a kod vijenaca i kapitela u ovoj crkvi je odbačen čisto naturalistički tretman u korist apstraktnog. Čak i u slučajevima kad listovi čine osnovu dizajna, važnost je data oblicima koji oni sačinjavaju, a ne njihova sličnost sa prirodom.[4]

Ova crkva je bila jedna od prvih građevina koje je Justinijan I dao da se izgradi. Predstavljala je najavu odlučujuċeg događaja u razvoju Bizantijske umjetnosti, a istovremeno je bila i model pri ponovnoj izgradnji crkve Haja Sofija.[5]

Haja Sofija[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Aja Sofija
Vanjski izgled Haja Sofije sa minaretima dograđenim nakon osmanlijskog osvajanja Konstantinopolja.
Unutrašnji izgled Haja Sofije.

Haja Sofija je po nalogu Justinijana I izgrađena velikom brzinom za samo 5 godina (od 532-537). Njena izgradnja je bila povjerena dvojici grčkih arhitekata Antemiju iz Trala i Izidoru iz Mileta. Sama činjenica da su poznata imena ovog arhitektonskog djela je veoma neobična za Bizantijsku umjetnost i arhitekturu, jer ogromna veċina umjetničkog stvaralaštva u Bizantijskom carstvu urađena je od strane anonimnih umjetnika. "Velika crkva" kako su je nazivali sami Bizantinci, bila je duhovno središte kako Konstantinopolja tako i cjelokupnog Bizantijskog carstva, a tu je bilo obavljano i krunisanje svih bizantijskih careva.[5]

Kupola crkve pruža ogroman, zlatom obložen i vanjskim svjetlom (koje ulazi kroz mnogobrojne prozore) ispunjen baldahin, koji se nalazi visoko iznad prostora za procesije kojima su prisustvovali mnogi sveštenici i članovi carskog dvora, koji su se tu okupljali kako bi proslavljali euharistiju. Dizajn Haja Sofije predstavlja jedinstvenu kombinaciju oba tada preovladavajuċa stila u crkvenoj arhitekturi. Ima uzdužnu osu rane hrišćanske bazilike,[3] a istovremeno je bila zasnovana na prototipu bazilike sa središnjim planom u čijoj osnovi je kvadrat sa kupolom iznad. Za formiranje uzdužnog broda, niša - polukupole se proširuju prema van iz središnje kupole, povezujuċi narteks na jednom kraju i školjku svetišta apside na drugom. Ovo središnje jezgro, koje se naziva naos u bizantijskoj arhitekturi, okružen je bočnim brodovima, (galerijama), koji su otvoreni i sa pogledom na naos, a nalaze se iznad prolaza. Glavna kupola je podržana sa pendentivima, trokutastim zakrivljenim zidnim sekcijama izgrađenim između četiri ogromna luka koji se nastavljaju na stupce na uglovima kvadratne osnove kupole.[7] Jedna od najvećih inovacija koje karakteriziraju Haja Sofiju je koncepcija zgrade u kojoj je najveċa pažnja usredsređena na unutrašnjost, za razliku od klasičnog hrama poput Partenona ili čak Stare bazilike svetog Petra kao i Bazilike Santa Maria Maggiore u Rimu. Vanjski izgled Haja Sofije je impresivan, ali je upravo njena unutrašnjost ta koja je trebala da zadivi posjetioce ovog nekadašnjeg sakralnog objekta, a danas muzeja. Svi mozaici koji se danas mogu vidjeti su kasnijeg datuma, a ostali detalji poput srebrnog ikonostasa, svilenih zavjesa, ukrasa na oltaru i ostalog je tokom vremena sve nestalo.[4] Velike površine blještavih zlatnih mozaika koji su nekada pokrivali zidove, svodove i kupole su velikim dijelom izgubljene ili pokrivene obojenom žbukom iz 19. vijeka.[1] Neki od mozaika su ponovo otkriveni tokom druge polovine 20. vijeka i vidljivi za javnost, nakon što je Haja Sofija postala muzej.[3] Justinijanov dvorski historičar Prokopius u svojim opisima bogate unutrašnjosti Haja Sofije ubrzo nakon završetka njene gradnje je naveo:

A što se tiče blaga ove crkve, nemoguće je dati tačnu vrijednost svih posuda od zlata i srebra i dragog kamenja koje je car Justinijan ovdje posvetio. Ja ću dozvoliti mojim čitaocima da sami pokušaju procijeniti vrijednost ovog blaga putem samo jednog primjera. Dio crkve što je posebno svet i dostupan samo sveštenicima (svetište), u njemu se nalazi više od 18 tona srebra.[1]

Haja Sofija predstavlja remek djelo Bizantijske arhitekture, gdje je arhitektonski koncept kupole iskorišten u najvećoj mogućoj mjeri, a upravo tu su ideje koje su stajale iza nove arhitekture bile razvijene do njihovog savršenstva.[5]

Ravenna[uredi | uredi izvor]

Umjetnička historija grada Ravenne od prve polovine 5. vijeka u vrijeme Gale Placidije i Teodorika Velikog pa do 6. vijeka kada je Justinijan I ponovno osvojio Italiju, bila je uvijek tijesno povezana sa istočnim dijelom Rimskog carstva. Upravo u ovom gradu nalaze se najbrojniji i najbolje očuvani mozaici iz tog perioda. Prema mišljenju vodeċeg stručnjaka za Bizantijsku umjetnost i historiju iz prve polovine 20. vijeka Charlesa Diehla, historija Bizantijske umjetnosti iz 5. i 6. vijeka se može bolje proučavati u Ravenni nego u samom Konstantinopolju ili Solunu. U gradu Ravenni se mogu proučavati 4 različita perioda stilskog razvoja bizantijskih zidnih mozaika:

  1. Mozaici iz vremena Gale Placidije (između 430. - 458. n. e.)
  2. Mozaici iz vremena Teodorika Velikog (između 526. - 534. n. e.)
  3. Mozaici iz vremena Justinijana I (između 534. - 569. n. e.)
  4. Mozaici urađeni tokom 7. vijeka n. e.[10]

Bizantijska umjetnost u savremenoj kulturi[uredi | uredi izvor]

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ a b c d Heaven on Earth, Art and the Church in Byzantium, Linda Safran, izdavač The Pensylvania State University Press, 1998. godine, ISBN 0-271-01669-8 str. 2-19
  2. ^ Byzantine Art and Architecture, an Introduction, Lyn Rodley, izdavač Cambridge University Press, 1994. godine, ISBN 0-521-35440-4, str. 8-78
  3. ^ a b c d History of Art, Horst Waldemar Janson, izdavač Harry N. Abrams u New York City, prvo izdanje objavljeno 1962. godine, ISBN 0-13-389270-0, str 157-183
  4. ^ a b c Art of the Byzantine Era, David Talbot Rice, izdavač Frederick A. Praeger Inc. New York City 1963. godine, Kongresna biblioteka SAD-a pod brojem 63-16444, str. 9-15
  5. ^ a b c d e Byzantine Art, Robin Cormack, Oxford University Press, objavljena 2000., ISBN 0-19-284211-0, str. 3-15, 20-35
  6. ^ "Byzantine Art from 330 - 1453.". scholastic.com. Pristupljeno 4. 12. 2016. 
  7. ^ a b Art History, Marylin Stokstad, prvo izdanje od strane Harry N. Abrams, Inc., New York City, 1995. godine, ISBN 0-8109-1991-5, str. 1-608
  8. ^ Art Through the Ages, Horst De La Croix, Richard G. Tansey, Diane Kirkpatrick, prvo izdanje od strane Yale University, 1926. godine, Kongresna biblioteka SAD-a pod brojem 90-83735, ISBN 0-15-503769-2, str. 269
  9. ^ Early Christian and Byzantine Art, John Lowden, prvo izdanje od strane Phaidon Press Limited, London, 1997. godine, ISBN 0-7148-3168-9, str. 1-424
  10. ^ Byzantine Aspects of Italy, Daniel Crena De Iongh, W. W. Norton @ Co. Inc. New York City, prvo izdanje iz 1967. godine, Library of Congress, Catalog Card No. 67-19211, str. 1-183
  11. ^ "Andrei Rublev: the best arthouse film of all time". theguardian.com. Pristupljeno 15.6.2016..