Ovo je bio istaknuti članak mjeseca.

Bizantijska umjetnost za vrijeme vladavine dinastije Komnen

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Vladimírska ikona Bogorodice, bizantijska ikona iz 12. vijeka, Tretjakovska galerija, Moskva

Bizantijska umjetnost za vrijeme vladavine dinastije Komnen i Angel jest doba bizantijske umjetnosti koje je labavo ograničeno na period 1081–1204, a ponekad se naziva i komnenskom renesansom.[1] Krajem 12. vijeka porodica Angel došla je na bizantijsko prijestolje, što nije stvorilo temeljniji proboj na polju umjetnosti. Godine 1204. godine nakon Četvrtog krstaškog rata dinastija Angel bila je protjerana iz Konstantinopolja. Bizantijsko Carstvo nije de facto postojalo za vrijeme vladavine krstaša u Konstantinopolju sve do 1261. godine, a Nikejsko Carstvo smatralo se njegovim glavnim nasljednikom, zahvaljujući čijoj inicijativi je i došlo do obnove carstva.

Historijski okvir i karakteristike bizantijske umjetnosti za vrijeme vladavine dinastije Komnen[uredi | uredi izvor]

Makedonske bizantijske careve pratila je dinastija Komnen, počevši od vladavine Aleksija I Komnena 1081. Bizantija je u to vrijeme pretrpjela težak period raseljavanja stannovništva nakon poraza od Turaka u bici kod Mancikerta 1071. i posljedičnog gubitka Male Azije. Međutim, Komneni su carstvu donijeli stabilnost (1081–1185) i tokom 12. stoljeća njihova energična kampanja na vojnom, političkom i privrednom planu učinila je mnogo za obnavljanje bogatstva carstva. Nakon makedonske renesanse, koja je daleko manje utjecala na zidno slikarstvo i mozaike nego na minijature i skulpture od slonovače, dogodilo se zatišje u umjetničkom stvaralaštvu. Međutim, ubrzo dolazi do ponovnog pokretanja umjetničkih aktivnosti za vrijeme Komnenâ u 12. vijeku, a možda i malo ranije. Među dostignućima iz komnenskog razdoblja više ne nalazimo precizne kopije grčkih djela nego preispitivanje bizantijskog umjetničkog stila. Ljudsko lice, draperije i kompozicija u cjelini dosegli su savršenu ravnotežu koja je zahtijevala duge studije proporcije, ritma linija i volumena, snage izražavanja i silueta na običnoj pozadini. Ovo istraživanje je zasnovano na pažljivom proučavanju klasičnih modela, posebno skulpture. U njima kompozicija, kao u određenim pažljivo izvedenim arhitektonskim djelima iz tog razdoblja, otkriva mnoštvo primjena. Znanje i upotreba matematičke konstante zlatni rez dokazuje da su umjetnici uživali u naprednom teorijskom obrazovanju. Također, oni su uveli motive po uzoru na antičku grčku umjetnost – gola tijela u stojećem ili ležećem položaju kao u Raspeću ili Silasku u Limbo u mozaicima u manastiru Dafni. U mnogim spomenicima iz 11. i 12. vijeka često se mogu primijetiti pokušaji reprodukcije određenih grčkih motiva, nakon čega se koriste u kontekstu hrišćanske ikonografije.[2][3]

Bizantijski stil u umjetnosti nije bio statičan u kasnom komnenskom periodu u drugoj polovini 12. vijeka. Jedan od razloga bio je taj što se bizantijska umjetnost neprestano obnavljala podržavajući cijenjene ikonografije iz prošlosti. Prema mišljenju njemačko-američkog historičara bizantijske umjetnosti Ernsta Kitzingera, ovu umjetnost neprestano je hranilo i oživljavalo grčko-rimsko nasljeđe Bizantijuma, posebno rječito u likovima u živoj akciji, u trodimenzionalnoj tjelesnosti i u prostornim postavkama. U posljednjim decenijama 12. vijeka, bizantijska umjetnost ušla je u dinamičnu, pomalo linearnu fazu, što pokazuju zidne slike iz 1164. godine u crkvi svetog Pantelejmona u selu Gorno Nerezi, neki od mozaika u bazilici Monreale i zidne slike iz 1290-ih u crkvi svetog Georgija u Kurbinovu (pogledati galeriju), čiji se agitativni manir vidi i na ikoni Blagovijesti sa Sinajske gore. Ovu stilsku fazu slijedila je ona u kojoj je naglašena nova jednostavnost i mirna monumentalnost oblika i izraza, kao na zidnoj slici svetog Jovana u Bogorodičinoj crkvi manastira Studenica.[4]

Slikarstvo[uredi | uredi izvor]

Slikarstvo se već tipično manifestovalo u bizantijskoj umjetnosti, posebno u ikonografiji, koja je imala različite dizajne i oblike – od klasičnih ikona do mozaika ili fresaka. Međutim, iluminacija je i dalje imala svoju primjenu. Tematski, to su gotovo uvijek bile religijske teme – evanđeoski ciklusi ili teme iz Starog zavjeta. Nastavljen je kult Bogorodice, kao i ideje Strašnog suda, Majčinog sna, Deesis (molitva). Većina likova već ima uobičajeni prikaz, od kojeg autori ne odstupaju previše, ali se čak i na ovom području može primijetiti pomak. U 12. vijeku sazrijeva koncept bizantijskog stila crtanja glava, a prikaz portreta monarha također se razvija. Međutim, o nekim od ovih djela saznajemo samo iz pisanih izvora.

Ikonopis[uredi | uredi izvor]

Ikona Ljestvica božanskog uspona Jovana Klimaka, manastir svete Katarine, Sinaj, 12. vijek

Ikonopisci za vrijeme vladavine dinastije Komnen nastavili su tradiciju iz prethodnog perioda.[5] Razlika u crkvenoj doktrini povučena između obožavanja slika, koje je bilo zabranjeno kao idolopoklonstvo i štovanja ideje ili osobe koju su predstavljali često se gubila među laicima, od kojih su mnogi ikonama pripisivali čudesne moći.[6] Slike svetaca razvijaju se uglavnom na drvenim pločama, koje su bile namijenjene ili za privatnu upotrebu ili za izradu ikonostasa (njihova upotreba kasnije se razvila, posebno u slavenskim zemljama). Tipična karakteristika slikanja ikona iz ovog perioda je osjećaj raskoši, koji se ogleda u izboru boja i suptilnosti.[5] Novi način prikazivanja Bogorodice i Djeteta u bizantijskoj umjetnosti koji se pojavio u 11. i 12. vijeku odražava rastuću želju za neposrednijom i intimnijom religijom. Sličan trend primijećen je u umjetnosti zapadne Evrope otprilike u isto vrijeme. Tokom ovog perioda došlo je do velikog porasta štovanja Bogorodice. Ikone ove vrste, poznate kao Bogorodica saosjećanja, prikazuju Bogorodicu i Dijete kako pritiskaju obraze i nježno gledaju jedno u drugo. Općenito se smatralo da je izvor za ovaj humanizirani prikaz portret koji je prema tradiciji naslikao apostol Luka slijedeċi njegovu viziju Hristovog rođenja.[6] Vjerovatno najpoznatija ikona iz tog vremena je Vladimírska ikona Bogorodice. Urađena je u Konstantinopolju početkom 12. vijeka, (približno 1131. godine), a carigradski patrijarh Luka Chrysoberg poslao ju je između 1131 - 36 na poklon velikom knezu Juraju Dolgorukom iz Kijeva. Premještena je u grad Suzdalj, a zatim u Vladimir 1185. godine. U Moskvu je prebačena 1480. godine, gdje je krasila Uspensku katedralu u Kremlju. Danas se ova ikona čuva u Tretjakovskoj galeriji u ovom gradu. Smatra se svetom zaštitnicom Rusije i najštovanija je ikona u ovoj zemlji. Trenutna istraživanja potvrđuju da su (zbbg čestih intervencija i neophodnog prefarbavanja u prošlosti) samo lice i jedna dječija ruka originalni dijelovi ikone. Prepoznatljiva osobina iz vremena Komnena koja je uočljiva na Vladimirskoj ikoni je osjećaj koji Bogorodica izražava prislanjanjem tijela djeteta na njeno lice. Time ona pokazuje duboku nježnost, ali u isto vrijeme njezine oči označavaju duboku tugu.

Nisu sve ikone iz perioda Komnena došle iz Konstantinopolja. Solun, Atos, Sinaj i obnovljene radionice u Jerusalemu također su bili važni centri proizvodnje. Manastir svete Katarine na Sinaju u Egiptu i danas čuva brojne ikone iz ovog perioda. Jedna od najpoznatijih ikona je Ljestve do neba, koja je tematski zasnovana na djelu sirijskog monaha Jovana Klimaka iz 6. ili 7. vijeka. Još jedna važna sinajska ikona je Ikona Blagovijesti, koja potječe s kraja 12. vijeka i prikazuje dinamično prikazanog anđela koji dolazi s lijeve strane do Bogorodice. Tematski klasična ikona nosi mnoge inovativne komnenske elemente - složene detalje (anđeoska krila, zavjesa, zlokobni vrt, protok vode ili životinje), ali i dinamičan položaj likova (posebno anđela, čija vrlo grafička zavjesa od algi leluja na zračnoj struji).

Ikona Preobraženja u Louvre muzeju nastala je u mozaiku oko 1200. godine. Prenosna ikona dimenzija 50 x 35 cm nosi elemente krajnje finoće mozaika i koristi nekoliko materijala - mramor, lapis lazuli, vitraž, te pozlaćeni i posrebreni bakar. Čini se da se dizajn ikone sastoji od dva različita dijela - gornjeg, glomaznijeg monumentalnog dijela starijeg dizajna i donjeg, koji pokazuje gotovo ekspresionistički motiv.[5]

Bizantijske ikone iz vremena vladavine Komnena dospjele su i do kulturno obližnje Venecije. Zlatni dio ikone koja prikazuje svetog Mihajla čuva se u riznici bazilike svetog Marka u Veneciji. Potječe s kraja 11. ili početka 12. vijeka. Pri njenoj izradi korištene su tradicionalne tehnike, poput tehnike kovanog zlata (repoussé) na caklini, ali sadrži i nove elemente poput cakline na fleksibilnom dijelu lima, koji krasi lice arhanđela. Uz to, u Veneciji postoji i ikona Ivana Hrišćanina, a poznata je i ikona Milostivog Hrista iz Berlina.

S ikonama nastalim za vrijeme latinske vladavine mogu se osjetiti neki zapadnjački utjecaji - lik sveca je naprimjer, predstavljen kao vitez u zapadnjačkom oklopu, koji nosi štit i okružen je scenama iz svog života, ali one ostaju u bizantijskoj umjetničkoj tradiciji (naprimjer, ikona svetog Georgija iz 13. vijeka).

Freske[uredi | uredi izvor]

Oplakivanje Hrista, jedna od najpoznatijih freski u crkvi svetog Pantelejmona u Nerezima blizu Skoplja (1164), sa svojim jedinstvenim spojem visoke tragedije, nježne humanosti i domaćeg realizma, najavljuje dolazak Giottoa i drugih protorenesansnih italijanskih umjetnika.

Počevši od 11. vijeka, izrada freski postaje sve češća, a kako je njihov broj rastao, tako je rastao i broj umjetnički vrijednijih djela. Razvoju izrade freski posebno su pomogli nedostatak sredstava za plaćanje izrade mozaika i nedostatak zanatlija izvan važnih umjetničkih središta poput Konstantinopolja ili Soluna. Stoga se fresko-ukras uglavnom koristio na selu. Rad s četkicom, za razliku od mozaika, omogućio je dramatičniji prikaz slikarskih tema. Freske su služile kao "kosmesis" (sveti ukras svetog mjesta). Tipični su veliki setovi mozaika koji se nalaze u kupolama i narteksima. U 12. vijeku dolazi do temeljne promjene u stilu - osjetljivost je značajna, pristup prikazanim svojstvima je drugačiji - naprimjer, Isusova čovječnost osjeća se više teološki nego psihološki.

Crkva svetog Pantelejmona u Nerezima (blizu Skoplja u Sjevernoj Makedoniji), koju je sagradio jedan od rođaka cara Manuela I 1164. godine, pruža izvanredan primjer novih trendova u bizantijskoj umjetnosti. Budući da je crkva bila donacija carskoj porodici, umjetnici koji su doprinijeli njenom uljepšavanju bili su iz Konstantinopolja i imali su odgovarajući slikarski kvalitet. Dok je Skidanje s krsta narativno prikazano u rukopisima iz 11. vijeka, ovdje na zidnim ikonama dramatičnost predmeta poprima ljudski intenzitet. Izrazi lica imaju duboku ili tragičnu tugu. Bogorodica, izvorno predmet kontemplacije i mističnosti u homilijama (besjedama) monaha Jakuba iz Kokkinabafe, ponovo je predmet dirljive simpatije na mozaiku.

Lica uplakane Bogorodice i apostola Ivana obilježena bolom, držeći bespomoćno Hristovo tijelo, blijedost otirača na kojem počiva tijelo, plavo nebo prepuno lelujavih anđela, rastrgani Hristovi udovi predstavljaju čitav sastav Oplakivanja Hrista kod poznobizantijskih mozaika kao i na prethodnim freskama.

Važne freske mogu se naći u sjevernomakedonskoj crkvi sv. Georgija u Kurbinovu u kojoj se tema Oplakivanja Hrista ponovno pojavljuje, ali je na fresci istaknuta pozadina krajolika. Prisutnost poletnih, elegantnih i dugih poteza četkicom prilikom slikanja crta lica i tjelesnih oblina patrijarha na fresci Blagovijesti na planini Sinaj u suprotnosti je s Gabrijelovom uvijenom siluetom ispred apside i sa složenim draperijama njegove odjeće. Ovi oblici su toliko udaljeni od bizantijskih kanona da je ova tendencija s kraja 12. vijeka opisana kao komnenski manirizam (što je, međutim, netačno u smislu teorije umjetnosti).

Grčki umjetnici također su radili i u inozemstvu - između ostalog, slikali su set fresaka u crkvi svetog Dimitrija u Vladimiru kod Moskve, izgrađenoj približno 1194. godine. Međutim, od ovog ugovora Vsevoloda, Velikog kneza Vladimira i Vladimir-Suzdalja preživjela je samo Posljednja presuda. Svjetlosni efekti čine da se odjeća apostola i anđela koji stoje iza njihovih stolova ističu kao straža. Oboje su plastično prikazani kao trodimenzionalna bića u nebeskom svemiru koja nisu ometana zemaljskim užasima. Igra svjetla i sjene ne remeti mirno izražavanje osobina, a njihova puna tijela oponašaju preokrete njihovih balkanskih savremenika.[7]

Iluminacija[uredi | uredi izvor]

Šest homilija Uznesenja svete Marije redovnika Jakova iz Kokkinabafe

U kaligrafiji umjetnost samo ponavlja svoj vrhunac. Nova umjetnička djela više se ne stvaraju samo u radionicama, već i u brojnim manastirima (do tada bizantijski manastiri u većini slučajeva nisu imali sličan obrazovni i umjetnički karakter kao na Zapadu). Vizualne umjetnosti nisu dostigle realizam književnosti iz 12. vijeka, ali su barem ukazale na oslobađanje bizantijskog mentaliteta - neki dotad relativno još uvijek ikonični prikazi su se promijenili. Broj ilustracija u knjigama se smanjuje. Među važnijim djelima su: Evanđelje iz Parme, Propovijedi Gregorija Nazianskog ili Evanđelje iz Firence, Laureancija i Ljetopis Jovana Skilice.[8]

Većina rukopisa iz 12. vijeka ima neujednačen oblik i njihova umjetnička vrijednost ima tendenciju opadanja. Iluminacija je često ograničena na mala ukrasna zaglavlja ili male scene. Uzrok tome proizlazi iz činjenice da dok su u prethodnom periodu ilustracije iz Novog zavjeta uglavnom ukrašavali lektori (predavači) za oltarima, krajem 11. i početkom 12. vijeka to su češće bila manja jevanđelja, tačnije psaltiri za ličnu upotrebu. Kao rezultat toga, i cijena radova je bila niža. U ove dvije vrste knjiga, prednja iluminirana strana uglavnom je prikazivala sliku deisisa s darodavcem - malu figuru koja kleči pred Hristovim nogama ili lik darodavca zajedno s evanđelistima (multifiguralni deisis).[9]

Važno djelo na kraju 11. vijeka je Evanđelje iz Parme, u kojem se miješaju različita razdoblja i stilovi. Iluminacije na cijeloj stranici koje prikazuju scene iz Hristovog života podijeljene su i uokvirene obrubima. Minijature slijede ista pravila kao i ikone, u isto vrijeme djelo pokušava uhvatiti dramu, koja je prilično uspješna u scenama Judine izdaje (poljupca), Skidanja s krsta ili slike Rođenja. Dekoracija arkadnih kanonskih stolova, zaglavlja i inicijala slova je bogata. Ove "bočne" iluminacije uglavnom sadrže biljne i životinjske motive koji podsjećaju na orijentalne ukrasne stilove.

Car Teofil u pratnji dvorjana, Madridski kodeks, Kratka historija Jovana Skilice

Važno religijsko iluminacijsko djelo je "Homilija redovnika Jakova iz Kokkinabafe" (sadrži 6 homilija), koja je sačuvana u dva primjerka - u Nacionalnoj biblioteci u Parizu i u Vatikanu. Djelo potječe iz prve polovine 12. vijeka. Tekst je komentar apokrifnog evanđelja, a rukopis sadrži više od osamdeset slika. Domišljatost u ikonografiji je visoko razvijena, o čemu svjedoči i prikaz Uzašašća Djevice Marije u prikazanoj crkvi svetih apostola. Neke slike u djelu prikazuju prizore koje ne nalazimo u drugim radovima (Jakov na obali rijeke Jordan, Sveta Marija među horovima izabranih ili Hristos na Solomonovom krevetu). Činjenica da su sačuvana dva identična rukopisa Homilija navodi na pretpostavku da je u 12. vijeku u Konstantinopolju postojala radionica specijalizirana za kopiranje luksuznih knjiga i da njihova distribucija nije bila ograničena na bizantijsku elitu već i među širom (ali i dalje bogatom) klijentelom.[10]

Od svjetovnih djela 12. vijeka vrijedno je spomenuti tzv. Madridski zakonik Kratka historija Jovana Skilice, koji je nastao na Siciliji. Rukopis je poznat po 574 ilustracije iz bizantijske historije i zato što je jedina sačuvana iluminirana hronika na grčkom jeziku.[11]

Za vrijeme latinske vladavine urađena je samo mala grupa rukopisa u kojima su pomiješani latinski i bizantijski elementi. Jedno od njih je nedovršeno grčko-latinsko dvojezično evanđelje (danas se čuva u Nacionalnoj biblioteci Francuske), koje je vjerovatno bilo namijenjeno klijenteli latinskih krstaša.[8]

Mozaici[uredi | uredi izvor]

Mozaici su tradicionalno bili popularna vrsta umjetnosti u Bizantiji. Međutim, rijetko su se koristili zbog njihove skupe proizvodnje - i to uglavnom zahvaljujući carskim ili aristokratskim donacijama. Religijski mozaici ukrašavali su uglavnom sveta crkvena mjesta u većim centrima poput Konstantinopolja ili Soluna, ali i grada Arte u Epiru - crkve Paregoritissy (Djevice Marije Utješiteljice). Drugo važno središte mozaika bili su bogati manastiri koji su uživali podršku bogatih pokrovitelja - kao što su crkva sv. Sergija i Vaha (turski: Küçuk Ayasofya Camii), Hosios Loukas i manastir Dafni. Međutim, mozaike je ovdje često teško klasificirati i čine proboj u makedonskom i komnenskom stilu. Čisto iz razdoblja Komnena, sačuvano je manje mozaika, što ne znači da njihova proizvodnja nije bila brojna.

Jedini savršeno očuvani mozaici iz 12. vijeka u Konstantinopolju mogu se naći u Haja Sofiji. Na jednom od njih prikazana je slika cara Ivana II. sa suprugom Irenom Ugarskom (pogledati galeriju), koja stoji pored Bogorodice i pokazuje put (Theotokos Hodegetrii). Pored toga, postoji portret cara Aleksija I na obližnjem stupu, koji izražava isti realizam i također koristi hladnu usku paletu boja. Suprotno tome, serija deisis na južnoj tribini ima plastični dizajn i relativno profinjene prijelaze u boji. Međutim, relativno teško ih je svrstati u određenom umjetničkom periodu.

Carski mauzolej (heroin) dinastije Komnen u manastiru Hrista Pantokratora (danas džamija Zeirek Camii) u Istanbulu također je trebao biti ukrašen mozaicima, koji su kasnije nestali. Stoga o njihovom izgledu saznajemo samo iz pisanih izvora.

Mozaici iz vremena dinastije Komnen sačuvani su i u manastiru Dafni (pogledati galeriju). Iako hronološki pripadaju razdoblju vladavine dinastije Komnen, i dalje nose brojne klasične značajke. Za njih je tipičan kontrast boja i plastičnost lica. Svaki od mozaika čini kompozicijski zatvorenu uokvirenu jedinicu prateći proporcije i ritam. Prikaz Hrista Pantokratora ima velike dimenzije, a manji mozaici prikazuju, naprimjer, Rođenje Djevice Marije, Molitvu Jakova i Ane ili Nevjernog Tome i drugih svetaca.[3]

Jedna od izuzetnih tehničkih inovacija iz perioda dinastije Komnen bila je proizvodnja vrijednih prenosivih ikona mozaika. Na ovim ikonama sitni kamenčići (mramor, lapis lazuli, vitraji, pozlaćeni i posrebreni bakar) utisnuti su više od 1-2 mm u vosak ili smolu na drvenoj ploči. Ova umjetnička djela bila su namijenjena za lične svrhe uglavnom bogatih aristokrata, kao primjeri mogu se navesti ikona mozaika "Preobraženje" u muzeju Louvre ili minijaturni Hristov mozaik u Museo Nazionale u Firenci. Minijatura je dobar primjer suptilnijeg i humanijeg začeća Hrista koje se pojavljuje u bizantijskoj umjetnosti u 12. vijeku. Mozaici iz razdoblja komnenske renesanse mogu se naći i izvan Konstantinopolja, zahvaljujući umjetnicima koji su ova djela uradili izvan granica Bizantijskog Carstva.[12] Upravo na taj način proširio se utjecaj bizantijske umjetnosti, a izrada mozaika također je bila značajna u Gruziji i jermenskim zemljama. Najistaknutiji primjer je manastirski kompleks Gelati blizu grada Kutaisija u zapadnoj Gruziji. U unutrašnjosti manastira nalaze se mozaici u klasičnom bizantijskom stilu koji ilustruju aspekte hrišćanskog vjerovanja. Mozaik iz 12. vijeka na kojem je prikazana Bogorodica koja drži dijete Isusa (pogledati mozaičku galeriju), dominira apsidom glavne crkve i umjetničko je remek djelo od kulturnog značaja u Gruziji.[4]

Minijaturni mozaici[uredi | uredi izvor]

Minijaturna prenosna mozaička ikona Preobraženja Hristovog urađena približno 1200. godine, dimenzije 52 x 35 cm, muzej Louvre.

Značajna tehnička inovacija iz ovog razdoblja bila je izrada minijaturnih mozaičkih ikona, poput Preobraženja Hristovog koja se danas nalazi u muzeju Louvre u Parizu. Njene dimenzije su 52 x 35 cm, što nas navodi na to da je bila namijenjena za javno izlaganje, vjerovatno na postolju. Na ovim ikonama minijaturne tessere (veličine otprilike 1 milimetra ili manje) postavljene su u vosak ili smolu na drvenu ploču. Iako je mekani vosak vjerovatno bio lakši medium za izradu monumentalnih mozaika u odnosu na suhi gips, ove minijaturne ikone su proizvodi izvanredne vještine izrade. Neki kasniji primjeri mnogo su manji (naprimjer, Blagovijest u muzeju Viktorije i Alberta u Londonu, dimenzija samo 15 x 10 cm, zajedno sa okvirom) prenosivi su i možda su bili namijenjeni za privatnu pobožnost. U Bizantiji je mala veličia umjetničkih djela uglavnom bila povezana sa skupoćom materijala i savršenstvom izrade, a ne s nedostatkom resursa ili manjim značajem. Tehnika minijaturnog mozaika omogućava izradu ikona na skup način. Najbolji primjer su zlatne tessere koje su od čvrstog čistog metala, umjesto od zlatnih listića u sendviču od stakla, koje bi mogle biti znatno veće od čak i najvećih emajla, a koje istovremeno ne bi bile ograničene jednobojnim efektima ikona izrađenim od repouseé zlata ili srebra. Postoji poseban aspekt ovih minijaturnih mozaika, gdje su mozaičari mogli prvo složiti lica u mozaiku u svoje slobodno vrijeme, možda koristeći ploče obložene voskom. Lica bi se tada mogla ponovo složiti u gipsu, što je komplikovan posao, ali izvediv. Izrada minijaturnih mozaika mogla je započeti kao nusproizvod nove monumentalne tehnike do koje je došlo gotovo slučajno. Možda je neki bogati posjetilac umjetničke radionice vidio pripremu glave za prenošenje na zid i zatražio od majstora da urade nešto slično, ali u manjem obimu. Majstori koji su izrađivali monumentalne i minijaturne mozaike vjerovatno su bili svjesni međusobnog rada, a možda su radili u obje tehnike i vjerovatno primjenjivali nove naučene lekcije.[13]

Mozaička galerija[uredi | uredi izvor]

Sicilija[uredi | uredi izvor]

Isus Hrist kruniše kralja Rogera II, mozaik iz katedrale Santa Maria dell 'Ammiraglio (Palermo), između 1143 - 1151.
Kralj William II nudi maketu katedrale Monreale Bogorodici.

Bogato i plodno ostrvo Sicilija kroz svoju cjelokupnu historiju bilo je na razmeđi mediteranske trgovine oko čije prevlasti su se borila razna carstva. Jedan od rijetkih perioda relativnog mira i stabilnosti dogodio se tokom normanske vladavine Sicilijom od 1140-ih do 1180-ih. Upravo u ovom vremenskom periodu dosegnut je vrhunac bizantijske mozaičke umjetnosti na tom ostrvu. Normanski vladari Kraljevine Sicilije u potpunosti su prihvatili ovu vrstu umjetnosti i pozivali su bizantijske umjetnike kako bi crkve njihovog novog carstva bile ukrašene prepoznatljivim kvalitetom i ljepotom po uzoru na poznate crkve Bizantijskog Carstva. Bizantijski majstori tamo su ubrzo razvili jedinstveni sinkretički stil kao kombinaciju bizantijske umjetnosti sa zapadnoevropskim utjecajima i elementima islamske umjetnosti.[13]

Najbolji primjeri arapsko-normansko-bizantske kulture na Siciliji su: Palatinska kapela kralja Rogera II, katedrala Santa Maria dell' Ammiraglio u Palermu, katedrala Preobraženja u Cefalùu i katedrala Monreale.[14] Palatinska kapela posebno ilustrira kombinaciju zapadnog, bizantijskog i orijentalnog stila. Prilično je raznolika, a najstarije mozaike prvobitno su uradili bizantijski umjetnici, dok su novije mozaike uradili lokalni studenti. Kupola (1142) i istočni dio crkve (1143–1154) ukrašeni su mozaicima u najvišem bizantijskom stilu: Hristos Pantokrator, anđeli i prizori iz Hristovog života. Uz to, natpisi su na grčkom jeziku. Pripovjedačke scene u brodu obrađuju ranohrišćanske teme – npr., život sv. Petra i Pavla. Nalikuju mozaicima stare bazilike svetog Petra i Pavla u Rimu i nose natpise na latinskom (1154 - 1166).[15] Sve površine križnog svoda prekrivene su mozaicima, pri čemu su neki dijelovi stropnog mozaika čisto geometrijski, a neki prekriveni biljnim oblicima razvijenim u svitke ili drugim uzorcima ograničavajuċi medaljone koji okružuju heraldičke životinje. Strogo simetrični dizajni na zidovima nadahnuti su više arapskim nego bizantijskim motivima, a povremeno postoje slabi odjeci motiva iz klasične antike. Stilski ne podsjećaju na mozaike iz sakralnih zdanja i ne postoje zajednički formalni elementi.[16]

Unutrašnjost katedrale Preobraženja u Cefalùu (1148) bila je prekrivena bizantijskim mozaicima, koji su u sredini kupole apside predstavljali Hrista kao Pantokratora, Bogorodicu Oransku (Prosiac) i duhovna biċa (kerubine) na svodu. Na zidovima su prikazani grčki i latinski sveci, kao i vjerski natpisi na grčkom jeziku.[17]. Stilski, međutim, to nije karakteristična komnenska umjetnost, o čemu svjedoče izduženi likovi ili lica s dugim, savijenim nosevima. Katedrala u Messini, koja je posvećena 1197. godine, bila je slično ukrašena, ali su mozaici bili nekoliko puta ozbiljno oštećeni i restaurirani.

Uspenje Bogorodice, mozaički prikaz iz 12. vijeka na bačvastom svodu zapadnog poprečnog kraka katedrale Santa Maria dell' Ammiraglio u Palermu

Katedrala Martorana (Santa Maria dell' Ammiraglio) u Palermu predstavlja najbliži pristup bizantijskoj crkvi koja je sagrađena na Siciliji u 12. vijeku. Ima tlocrt manjih bizantijskih krstastih crkava. Bila je ukrašena između 1143. i 1151. godine, iako je izgled izmijenjen kasnijim obnovama, pri čemu su izbrisani određeni dijelovi mozaičkih ukrasa. Prvobitno je imala sličan bizantijski stil kao i katedrala u Cefaluu, ali treba zahvaliti restauracijskim zahvatima iz 19. vijeka na trenutnom stanju zgrade, koja nije daleko od prvobitne šeme. Ponavljaju se grčki natpisi i bizantijski ukrasi. Sačuvani su mozaici kralja Rogera II. obučenog u bizantijsku carsku odjeću gdje prima carsku krunu od Isusa Hrista. Hijerarhijski položaj likova i grčki natpis tipične su osobine bizantijskog prikaza. Slično tome, još jedan mozaik koji predstavlja Bogorodicu s djetetom (Theotokos) sa sicilijanskim admiralom, osnivačem i zaštitnikom crkve, Jurjem Antiohijskim. Uspenje Bogorodice na zapadnom luku naosa, koji se nadovezuje na prelaz, jasno ilustrira tok razvoja. Nakon mozaičkog prikaza Uspenja Bogorodice u manastiru Daphni, ovo je najstariji prikaz ove teme u velikim razmjerima. U skladu između figura i arhitekture, ovo Uspenje Bogorodice jasno podsjeća na shematsku konvenciju koju je ilustrator koristio iz vjerskog rukopisa za istu scenu. Mozaik je znatno restauriran, ali na takav način da su prvobitna namjera i učinak i dalje savršeno jasni. Ovo djelo je igralo važnu ulogu u širenju ove vjerske scene na zapadu, koja je do tada veoma rijetko bila prikazivana.[16]

Mozaici u katedrali Monreale na Sicíliji, između 1175–90. godine.

Mozaički ukras u katedrali Monreale površine je 6.500 m2 i najveći je ukras ove vrste na svijetu, te predstavlja posljednje velike mozaičke ukrase na Siciliji. Ogroman posao obavljen je između 1176. i 1186. godine po naredbi kralja Williama II, tako da je svaki centimetar zidne površine ukrašen mozaicima i ukrasnim mramornim radovima. Ciklus scena je jedan od najpotpunijih koji je sačuvan u bizantijskom svijetu, ne samo u mozaiku, nego i u boji. Ikonografija mozaika u prezbiteriju slična je bizantijskoj ikonografiji katedrale Preobraženja u Cefaluu i gotovo je identična narativnim scenama Palatinske kapele. Međutim, postoje znatne stilske razlike. U svom istraživanju, historičar umjetnosti Ernst Kitzinger u njima vidi malo toga što je čisto sicilijansko i sugerira da je iz bizantijskog svijeta vjerovatno dovedeno nekoliko timova umjetnika koji su radili u katedrali Monreale. Oni su bili upoznati s najsavremenijim kretanjima u umjetničkom razvoju iz pretposljednje decenije 12. vijeka. Njihov rad odlikuje ljubav prema draperijama u pokretu uzrokovanim vjetrom, vrlo dinamičnim pokretima i većim intenzitetom osjećaja nego što se to može vidjeti u Palermu, iako sa manje elegancije i ljepote.[18] Još jedan mozaik prikazuje kralja koji nudi model katedrale Djevice Marije. Međutim, mozaik više ne doseže razinu prethodnih radova, nedostaje mu suptilnost, postoji shematičnost, a pojam prostornih faktora znači nerazumijevanje ove vrste umjetnosti. Sve ovo ukazuje na to da je mozaik djelo domaćih mozaičara, čiji osjećaj pri izradi nekih likova je sasvim drugačiji od tragičnog izraza u bizantijskim mozaicima.[19]

Monumentalne freske u obliku mozaika urađene tokom druge polovine 12. vijeka u normanskoj Siciliji predstavljaju izvrstan primjer snažnog utjecaja najboljih bizantijskih tehnika, stilova, kompozicija i ikonografija.[4] Palate normanskih kraljeva bile su ukrašene mozaicima, a najbolji primjeri su Sala di Ruggero u Normanskoj palati (Palazzo dei Normanni) u Palermu i Sala della Fontana u Ljetnoj palati u Zisi, obje iz 12. vijeka.[20] Na mozaicima su uglavnom bile prikazane stilizirane životinje, drveċe, scene iz lova i krajolici. Ovi mozaici sa svjetovnim temama imaju motive vrlo slične onima koja su oblikovala orijentalni perzijski tekstil. Mozaici koji su ukrašavali nekoliko odaja Velike palate u Konstantinopolju vjerovatno su biti vrlo slični sekularnim mozaicima iz Sicilije, jer su i oni bili u perzijskom stilu, a jedna od odaja zvala se Perzijska kuća. Postoje ostaci sličnih mozaičkih ukrasa u još dvije palate u Palermu, Torre Pisana i Ljetna palata, čiji mozaici su bili isključivo ukrasne prirode. Osim mnogobrojnih mozaika urađenih pod pokroviteljstvom normanskih kraljeva, Palermo je bio središte opsežne umjetničke aktivnosti i u drugim pravcima. Izrađeni su minijaturni mozaici kao, naprimjer, mali panel s Raspećem iz druge polovine 12. vijeka, koji se čuva danas u Berlinu. Stil njegove izrade kao i drugih minijaturnih mozaika iz Sicilije vrlo je blizak onome iz Konstantinopolja.[18]

Dok se natjecao protiv bizantijskih careva u teritorijalnim osvajanjima, kralj Roger II (1095-1154), njegov sin William I (1120-1166) i unuk William II (1154-1189) ipak su se divili i oponašali Bizantince u dvorskim svečanostima i u ukrašavanju njihovih crkava, a posebno po pitanju troškova za izradu velikih mozaičkih ciklusa.[4]

Venecija i Rim[uredi | uredi izvor]

Unutrašnjost istočne strane u bazilici svetog Marka u Veneciji ukrašena mozaicima.

Odnosi između Venecije i Bizanta stari su koliko i sama Venecija. Od početka je Venecija igrala važnu ulogu posrednika između grčkog Istoka i Latinskog Zapada, prvo kroz trgovinu sa Carigradom, kasnije kroz njene kolonije u istočnom Sredozemlju.[21] Zahvaljujući rasprostranjenom divljenju prema bizantijskoj umjetnosti i zanatstvu u Italiji[4], bizantijski umjetnički predmeti i umjetnici su u velikom broju pristizali u Veneciju, a venecijanski majstori sigurno su bili obučavani u kopiranju bizantijskih tehnika i prihvatili su bizantijski stil već u 11. vijeku. Stara bizantijska tradicija izrade mozaika zadržala se na području Ravenne i Venecije čak i u 12. vijeku. Bizantijski mozaici na području Venecije mogu se naći u: bazilici sv. Marka, katedrali Santa Maria Assunta de Torcello i u bazilici Santi Maria i Donato de Murano. Unutrašnjost bazilike sv. Marka (za koju se može reċi da je gotovo bizantijska građevina) prekrivena je mnogobrojnim zamršenim mozaicima, koji su uglavnom prilično kasnog datuma izrade. Mnogi od njih urađeni su više u renesansnom, a ne u bizantijskom stilu. Nekoliko mozaika, posebno onih u apsidi, potječu između 1110. i 1120. godine, dok su mnogobrojni mozaici u ostalim dijelovima bazilike iz posljednje četvrtine 12. vijeka. Svi su urađeni više u narativu nego u transcendentalnom stilu, a bizantijski umjetnici koji su uradili ove mozaike napustili su mnoge bizantijske umjetničke konvencije iz tog vremena.[18] Najstarije mozaike uradili su bizantijski majstori krajem 11. vijeka, ali većinu mozaika uradili su lokalni umjetnici iz 12. i 13. vijeka. Izrada bizantijskih mozaika u Veneciji trajala je do prve polovine 13. vijeka. Teme na mozaicima često se temelje na rimsko-bizantijskoj umjetnosti. Neki od mozaika iz bazilike sv. Marka izravno su inspirisani ranohrišćanskim iluminiranim kodeksom Knjige Postanka (Codex Cottonianus) iz 5. ili 6. vijeka, koji je u Veneciju stigao iz Konstantinopolja 1204. godine. Uočljivo je da se na Marijanskom ciklusu iz 1220. godine gubi bizantijski osjećaj za mozaik.[20] Boje su ostale učinkovite, a prilično mutni tonovi, s preovladavajućom bijelom bojom, koja je karakterizirala mozaike u katedrali Monreale, nikada nisu usvojeni u Veneciji. Umjesto toga, može se reći da je nova romanička umjetnost bila u procesu nastanka dok je stara bizantijska umjetnost bila u svom zalasku.

U pročelju bazilike Santi Maria e San Donato na ostrvu Murano u Venecijanskoj laguni nalazio se mozaik iz 12. vijeka na kojem su prikazani Hristos Pantokrator u pratnji svetaca. Kada je crkva srušena u 19. vijeku, mozaik je kupio Friedrich Wilhelm IV i ponovo ga sastavio 1840. godine u Friedenskircheu u Potsdamu.[14] Apsidu crkve krasi još viši i izduženiji lik Bogorodice u odnosu na onu u katedrali Santa Maria Assunta de Torcello. Liku Bogorodice na ovom mozaiku nedostaje nešto od čvrstoće i dostojanstva u odnosu na veċ navedeni primjer. Ovaj mozaik pripada periodu paleološke renesanse.[18] Važno središte izrade mozaika bilo je i u Trstu, a iz Venecije umjetnost izrade mozaika kasnije je stigla i do Firence.[14]

Mozaik u apsidi bazilike svetog Klementa u Rimu na kojem je prikazan uobičajeni oblik bizantijskog motiva arabeske sa viticama ukrasnog akantusa
Mozaici iz 12. i 13. vijeka u bazilici svete Marije u Trestevereu, Rim

Tradicija izrade mozaika također je dugo postojala i u papinskom Rimu, ali je u 11. vijeku dijelom splasnula zbog loših odnosa s pravoslavnim Istokom. U Rimu se bizantijski mozaici ponovo pojavljuju u 12. i 13. vijeku. Ovaj obnovljeni interes za mozaike i grčke umjetnike (koji su ih u to vrijeme najkvalitetnije izrađivali) potekao je od igumana Desideriusa, koji ih je 1066. pozvao u Monte Cassino. Tokom njihovog boravka u Rimu i okolini, zajedno sa lokalnim umjetnicima koje su podučavali, tokom izrade mozaika nisu zaboravili umjetničko naslijeđe i u svojoj ornamentici nastavili su sa očuvanjem ili oživljavanjem modela rimskih umjetničkih djela iz 4. 5. i 6. vijeka. Istovremeno, razvijali su lokalni stil koji je bio drugačiji i oslobođen strogih kanona istočne tradicije, a likovima u mozaicima su dati realniji stav i osobine. Među radovima iz ovog razdoblja najpoznatiji su cvjetni mozaici u apsidi bazilike sv. Klementa (slika lijevo), jedne od najbogatije ukrašenih crkvi u Rimu, te mozaici u bazilici svetog Pavla izvan zidina (pogledati mozaičku galeriju). Na bizantijskom mozaiku na pročelju bazilike sv. Marije u Trastevereu (slika desno) prikazani su Isus i Bogorodica kako rame uz rame sjede na nebeskim prijestoljima. To je prvi primjer u kojem je prikazana ova ikonografska tema.[22] Kroz ove primjere, bizantijski utjecaj je (iako izmijenjen) sačuvan u Rimu sve do trenutka kada su ga preuzeli umjetnici poput Giotto di Bondone i Pietro Cavallini, koji je dovršio uređenje apside u bazilici svete Marije u Trastevereu oko 1291. godine. Tokom dovršavanja uređenja mozaika ostao je odan bizantijskoj tradiciji, iako ju je spojio s novim umjetničkim elementima.[5]

Umjetnost izrade bizantijskih mozaika u drugim zemljama[uredi | uredi izvor]

Saborna crkva svete Sofije u Kijevu

Kijevska Rusija[uredi | uredi izvor]

Bizantijska umjetnost uspješno se počela širiti i na teritoriju Kijevske Rusije za vrijeme vladavine makedonske dinastije. Tokom 11. i 12. vijeka, crkveni i kulturni kontakti između Bizantijskog Carstva za vrijeme dinastije Komnen i Kijevske Rusije nastavili su cvjetati, a bizantijsko prisustvo tamo razvilo je prepoznatljiv karakter. Jedan od najboljih primjera je Saborna crkva svete Sofije u Kijevu čija gradnja je započeta 1011. godine za vrijeme vladavine kneza Vladimira Velikog. Katedralu je završio nakon 1037. godine kijevski knez Jaroslav Mudri. Predstavlja umjetničko i arhitektonsko remek djelo kako u Ukrajini tako i u Evropi. Jedan je od najznačajnijih sakralnih objekata u kojem su se desili mnogi kulturni i religijski događaji iz historije Ukrajine i u kojem su obavljena krunisanja veċine vladara Kijevske Rusije. Unutrašnji arhitektonski plan` u ovoj katedrali utjecao je na hijerarhijski poredak mozaika i fresaka u njoj. Kako se površine zidova odmiču od poda i narteksa, veličina i religiozni značaj freski poveċava se i kulminira u monumentalnim mozaicima Bogorodice Orantske u središnjoj apsidi, Hrista Pantokratora u središnjoj kupoli, te crkvenih očeva (pogledati mozaičku galeriju gore). Bogorodica Orantska u središnjoj apsidi najpoznatiji je mozaik u ovoj katedrali. Umjetnost i arhitektura katedrale svete Sofije imale su veliki utjecaj. Njen prvobitni tlocrt grčkog krsta (krst u kvadratu), visoki, piramidalni, kupolasti prostori i silueta, te njena organizacija i stilska obrada mozaika i fresaka predstavljali su model mnogim crkvama Kijevske Rusije i kasnijim ukrajinskim crkvama. [23]

Uspenska katedrala sa svojim sačuvanim mozaicima predstavlja značajan primjer ove vrste umjetnosti iz perioda bizantijske dinastije Komnen na području nekadašnje Kijevske Rusije
Zlatnovršni manastir svetog Mihajla u Kijevu, izgrađen 1108. godine po naredbi princa Svjatopolka II Izjaslaviča

Godine 1073. konstantinopoljski majstori izgradili su i ukrasili mozaicima i freskama Uspensku katedralu, koja je dio manastirskog kompleksa Kijevsko-pečerske lavre, glavnu crkvu najistaknutijeg monaškog naselja Kijevske Rusije. Jedna od najranijih i najvažnijih crkava koja je jako ličila na Uspensku katedralu bio je Zlatnovršni manastir svetog Mihajla u Kijevu, koji je knez Svjatopolk II Izjaslavič dao da se izgradi 1108. godine. Enterijer u ovom manastiru ukrašavali su bizantijski umjetnici. Kao i u Uspenskoj katedrali, raskošna upotreba mozaika za ukrašavanje enterijera otkrila je prestiž novoutemeljenog carstva. Kijev, na vrhuncu svoje moći tokom 11. i početkom 12. vijeka, bio je jedini ruski grad sa dovoljno bogatstva da podrži umjetnost mozaičke dekoracije.[4] Bizantijski fresko umjetnici i mozaičari tokom svog boravka stvorili su nekoliko umjetničkih djela u kijevsko-ruskim hramovima i nadahnuli nekoliko lokalnih umjetnika. Njihov stil se kasnije počeo razvijati na svoj način, u potpunosti zamijenivši bizantijske autore. Iako je Zlatnovršni manastir sv. Mihajla uništila sovjetska vlada, većina mozaika sačuvana je. Sačuvani su i neki fragmenti mozaika katedrale sv. Sofije u Novgorodu iz 12. vijeka. Mozaici u crkvama u ruskim zemljama i na Balkanu su nakon toga prestali da se široko koriste za ukrašavanje crkava u 12. vijeku, a mozaički ukrasi zamijenjeni su uglavnom freskama.[24][25]

Sveta zemlja[uredi | uredi izvor]

Današnji izgled pročelja bazilike Svetoga groba iz 12. vijeka, urađenog za vrijeme vladavine krstaša
Fasada bazilike Rođenja Isusova u Betlehemu

Razdoblje vrhunca umjetničke saradnje između Konstantinopolja i Jerusalema bilo je krajem 1160-ih, tokom velikog saveza krstaša i Bizanta protiv egipatskih Fatimida. Car Manuel I Komnen pridružio se kralju Amalriku I od Jerusalema i Raoulu, latinskom biskupu iz Betlehema, sponzorirajući kompletno preuređenje bazilike Rođenja Isusova između 1167 - 1169 godine. Ogroman program mozaika i fresaka koje su izvodili Bizantinci, Sirijci i krstaši potaknuo je brojne druge umjetničke radove u komnenskom stilu, kao što su freske i iluminirani rukopisi u Jerusalemu. Stoga se utjecaj bizantijske umjetnosti ogledao se i u djelima krstaša, kao na primjeru hramova izgrađenim u Svetoj zemlji i Levantu, gdje se može vidjeti nekoliko mozaičkih radova iz mozaičke radionice u Jerusalemu. Naprimjer, tokom 12. vijeka završene su nove rekonstrukcije nekoliko postojećih mozaika u bazilici Svetog groba u Jerusalemu. Međutim, malo ih je sačuvano do današnjih dana (s izuzetkom Uzašašċa Hristovog u Latinskoj kapeli). Kompletniji fragmenti su ostali u bazilici Hristovog rođenja. Mozaici glavnog broda raspoređeni su u pet vodoravnih redova koji prikazuju Hristove pretke i anđele. U apsidama mogu se vidjeti prikazi scena Blagovijesti, Rođenje Djevice Marije, Poklonjenje Magova i Veliku Gospojinu.[26]

Skulptura[uredi | uredi izvor]

Ivan II Komnen, mramorni tondo reljef iz 12. vijeka, Konstantinopolj.
Ikona Isusa Hrista urađena od bjelokosti približno 1100. godine, čuva se u Metropolitan muzeju u New Yorku.

Osim reljefa, u Bizantijskom Carstvu izrada skulptura nikada nije bila popularna i omiljena vrsta umjetnosti iz vjerskih razloga. Međutim, reljefne skulpture od bjelokosti bile su popularni oblik umjetničkog izraza još od Rimskog Carstva. Postoji malo dokaza o isklesanim slikama velikih razmjera nakon ranobizantijske ere. Samo dva poznata primjera tondija (kružnih umjetničkih djela) sačuvana su kako bi potvrdila nastavak izrade skulptura tokom srednjobizantijskog razdoblja. Jedan od primjera (slika desno) je car koji stoji na ovalnom supedaneumu (oslonac za noge na križu za raspelo), obučen u tuniku s dugim rukavima (divetesija), carski loros, hlamid i sa krunom na glavi, dok u desnoj ruci drži labarum, a u lijevoj globus. Rozeta koja zrači u pozadini povezuje sliku cara simbolizirajuċi ga sa suncem. Materijal koji je korišten za izradu ove skulpture bio je dio drevnog mramornog stuba, postolja stuba ili postolja. Izvorna funkcija ove skulpture nije poznata, a moguċe da je bila dizajnirana za javno ili privatno prikazivanje, možda čak i u carskoj palati u Konstantinopolju.[4]

Zlatno doba izrade reljefnih skulptura od bjelokosti započelo je u makedonskom periodu, a nastavilo se bez prekida i u komnenski period. Stoga je izazov precizno određivanje starosti umjetničkih djela urađenih od slonovače iz ovih perioda. Odražavajući obnovljeno zanimanje za klasičnu umjetnost, umjetnici su prikazivali figure s prirodnim draperijama na haljinama uz upotrebu kontrastnih boja. Originalnost se ne prepoznaje, naprotiv, koristi se jedna vrsta modela koji umjetnici više puta koriste. Mnoge skulpture su kasnije dospjele u Evropu (posebno za vrijeme križarskih ratova) i još uvijek se čuvaju u riznicama crkvenih institucija, muzeja, ali i u privatnim kolekcijama. Utjecaj bizantijske umjetnosti može se uočiti u Veneciji i na Siciliji, gdje je ova vrsta umjetnosti bila oponašana na zadovoljavajući način.[27]

Primijenjena umjetnost[uredi | uredi izvor]

Primijenjena umjetnost već je dugo održavala veliki kvalitet i popularnost u Bizantiji. Bizantijsko zlatarstvo doživjelo je vrhunac za vrijeme vladavine makedonske i komnenske dinastije, pri čemu su se predmeti urađeni od dragocjenih metala (čak i zajedno sa starijim primjercima) izvozili po cijeloj Evropi. Bizantijski umjetnički predmeti urađeni od dragocjenih metala bili su naručivani, posebno u kulturno obližnjoj Veneciji. Upotreba reljefnih radova sa filigranom, dragim kamenjem i malim emajliranim pločicama bila je široko rasprostranjena. Bizantijska umjetnost bila je visoke kvalitete u umjetnosti obrade metala i lijevane bronze. Nakon pada Konstantinopolja 1204. nekoliko elemenata sa Zapada također je ušlo u bizantijsku primijenjenu umjetnost.

Metalski zanati i zlatarski radovi[uredi | uredi izvor]

Bizantijská reljefna ikona Bogorodice, 12. vijek
Žrtva Gospodnja (u bizantijskom obredu Gospodnji susret), emajl na zlatnoj ploči, 12. vijek

Bizantinci su poboljšali oblik gleđi nazvan kasnije pregradni emajl. Zlatne trake zalemljene na metalnu osnovu sačinjavaju obris slike na visokoj temperaturi. Odabrani razmaci između zlatnih vrpci ili žice zatim su ispunjeni obojenom caklinom bilo koje boje. Na bizantijskom emajlu obično je prikazivana osoba od interesa, često član carske porodice ili svetac. Emajlirane cakline izrađene su od skupih materijala, npr. zlata i zbog toga su često vrlo male. Povremeno su se izrađivale u medaljonima koji su služili kao nakit ili su se stavljali na korice knjiga ili na liturgijsku opremu poput kaleža ili patene. Neki su činili dio kraljevskih kruna. Zbirke malih emajla također su sastavljene da bi stvorile veći narativni izraz, npr. oltar Pala d'Oro.[28]

Radionice za izradu emajlirane cakline u Bizantijskom Carstvu usavršavale su svoje tehnike promatrajući klasične grčke primjere. Zlatne trake pričvršćivane su caklinom na ravnu podlogu, a kasnije su osnovnom komadu dodavali staklenu pastu ili materijale slične današnjem vodenom staklu. Čitav rad je zatim preliven rastopljenom staklenom pastom u okvir da bi se stvorio zaštitni sloj. Ova tehnika naziva se champleve (caklina) i mnogo je jednostavnija od tehnike emajliranja odjeljaka.[29]

Većina danas poznatih bizantijskih emajliranih caklina potječe od 9. do 12. vijeka. Međutim, mnogi primjeri bizantijske emajlirane cakline poznati danas su kasnije ponovo korišteni u novom okruženju. Križari, koji su osvojili Konstantinopolj 1204. godine, sa sobom su u Evropu ponijeli mnoge predmete ukrašene emajlom (caklinom). U slučajevima kada nije bilo natpisa ili osoba koje mogu identifikovati, za klasifikaciju djela moraju se izvršiti procjene datuma datog predmeta zbog upoređivanjem stila i materijala sa sličnim predmetima s poznatim datumima. Radove s bizantijskim staklom je slično teško identificirati.[30] Jedan od načina za procjenu porijekla djela je ispitivanje kvaliteta grčkog pisma. Što je grčko pismo tačnije, to je vjerovatnije da je djelo došlo direktno iz Bizantijskog Carstva.[29] Venecija u riznici crkve svetog Marka ima neviđenu seriju bizantijskih kaleža, ukrašenih korica knjiga i drugih bizantijskih metalnih predmeta. Međutim, bizantijski zanati se mogu naći i u Kijevu, Moskvi i Sankt Peterburgu.[30]

Liturgijski predmeti[uredi | uredi izvor]

U srednjem i kasnobizantijskom periodu liturgijski pribor često je bio sličan veličinom i oblikom onima iz ranijeg razdoblja, ali izrađivan od sasvim različitih materijala. Najbolji primjer je srebro koje se koristilo mnogo rjeđe. To je dijelom bilo zbog toga što je srebro, koje se nije koristilo za kovanje novca u ranom bizantijskom razdoblju, sada korišteno za kovanice i bilo ga je u manje obilnoj ponudi. Drugi vjerovatni razlog bila je promjena ukusa, nadahnuta bogato ukrašenim posudama uvezenim iz muslimanskog Istoka. Želja za bogatijom polihromijom očituje se u upotrebi cloisonnè emajla i sjajnih boja nalik emajlu ili iluminira3nih rukopisa. Srebr se koristil uglavnom u obliku tankih listova obloženim na oltarima, na velikim procesijskim krstovima preko jezgre od željeza ili na okvirima ikona, a često je bilo pozlaćeno i istaknuto crnim slojem nijela.

Liturgijski pribor iz ranog 13. vijeka sa peharom (lijevo na slici), patenom (desno) i posrebrenom slamkom (fistula) koja se koristila za ispijanje vina iz pehara tokom euharistije.

Srebro se uz neke izuzetke rjeđe koristilo za izradu liturgijskog pribora (pateni, kaleži, kadionice ili korice knjiga). Jedan od luksuznih primjera iz ove grupe su bogato ukrašeni srebrni pateni u crkvenoj riznici u gradu Halberstadtu, koji su u potpunosti pozlaćeni. U njihovom središtu su reljefne slike raspeća, okružene urezanim natpisima preuzetim direktno iz liturgije. Raspeće i riječi iz liturgije predstavljeni su u jasnom vizuelnom smislu predstavljajuċi simboličku rekonstrukciju Hristove žrtve koja se događa na liturgijskom tanjiru (patenu) tokom posvećenja. Ovaj povećani naglasak na liturgiji, kao i na figuralnim slikama, očigledan je u svim aspektima bizantijske umjetnosti iz njenog srednjeg perioda. Složenom ukrasu ovih patena pripada i uvrnuti obod podsjećajući da su na patenu iz 6. vijeka umjesto hristograma, na obodu mali medaljoni umjesto poprsja ranih crkvenih otaca. Pored toga, površine su ukrašene složenim ukrasnim svitkom u reljefu. Bogatstvo ukrasa kod ovih patena u velikoj je suprotnosti s relativnom jednostavnošću ranobizantijskih primjera, gdje je u većini slučajeva krst bio glavni ukrasni element, a bogati učinak rezultat je kontrastnih materijala kao što su visoko polirano srebro i zlato i sjajni crni sloj nijela. Za bogate zaštitnike iz srednjobizantijskog razdoblja odabirani su materijali kao što su čisto zlato, kao što je to slučak kod zlatnih patena iz 10. vijeka pronađenih u Bugarskoj, blistavo obojenih emajla cloissonè tehnikom ili obojenog tvrdog kamenja poput kalcedona, sardoniksa i alabastera. Ovi kamenčići često su bili dijelovi drevnih predmeta i već su bili isklesani kao šolje ili ploče. U to vrijeme cijenjeni su zbog svoje antike, a bili su ugrađeni u zlato obloženim draguljima i filigranskim okvirima koji su često bili dodatno ukrašavani tehnikom clossonè emajliranih pločica. Izvrsni primjeri, poput dragocjenih alabasternih patena sa srebrno-pozlaćenim obodom posutim kristalima kamena i središnjom zubnom caklinom, te kalež oniksa (vrsta kalcedona) optočen cloissonè emajlima, čuvaju se u riznici bazilici sv. Marka u Veneciji, spremištu mnogih najboljih luksuznih umjetnosti iz srednjovjekovnog Bizanta, od kojih je većina opljačkana iz Konstantinopolja nakon pada u ruke križara 1204. godine. Takvi dragocjeni materijali bili su preskupi za sve osim za najbogatije mecene, pa su se češće koristili jeftiniji materijali poput bakra ili bronze. Međutim, kako bi stvorili iluziju da su izrađeni od srebra, u potpunosti su obloženi srebrom ili, češće, limom. Pateni i kaleži izrađeni od bakra ili bronze imaju prilično jednostavan dizajn. U pogledu materijala i ukrasa, iako ne u smislu funkcije, liturgijski pribor iz srednjeg i kasnobizantijskog razdoblja bitno se razlikuju od jednostavne elegancije ranobizantijskih posuda.[31]

Pala d'Oro[uredi | uredi izvor]

Oltar Pala d'Oro sadrži elemente bizantijske makedonske i komnenske umjetnosti

Glavni oltar u Bazilici sv. Marka sastoji se od nekoliko dijelova koji se razlikuju po datumu i stilu i od kojih je veliki broj bizantijskog porijekla. Postoje sporovi oko perioda stvaranja pojedinih dijelova. Najstariji dijelovi potječu iz makedonskog razdoblja, noviji uglavnom iz perioda vladavine dinastije Komnen. Oltar sadrži 250 komada bizantijskog emajla iz različitih razdoblja između 10. i 14. vijeka.

Iz historije izrade oltara Pala d'Oro mogu se razlikovati tri faze. Prvi, donji dio, sastoji se od središnje slike Hrista Pantokratora i emajliranog okvira. Na okviru je prikazana priča o svetom Marku i proslavi liturgijske godine. Potječe iz vremena vladavine dužda Ordelafa Faliera (1102 - 1118).[32] Drugi, gornji dio prikazuje niz od šest bizantijskih likova i arhanđela Mihajla u sredini. Bočne figure prikazuju Hristov život (ulazak u Jerusalem, Raspeće, Uzašašće, Duhovi) i Uznesenje Djevice Marije. Vjerovatno su dodani 1209. godine i donijeti u Veneciju kao dio mletačkog plijena tokom Četvrtog krstaškog rata 1204. godine.[33] Dijelovi treće faze oltara potječu iz 14. vijeka.[34]

Keramika[uredi | uredi izvor]

Bizantijska keramika iz 12. vijeka

Keramika je bila nezahtjevan oblik umjetnosti i za razliku od religijske i službene bizantijske umjetnosti, za nju nisu postojali formalni zahtjevi. Obogaćena narodnom slobodom pri izradi keramike u odnosu na dragocjenosti i pod utjecajem luksuznih dobara od egzotičnih susjeda, bizantijska grnčarija bila je vješto stilizirana, namjerno iskrivljena uz sabijene ravnine i volumen u prikazu ljudskih i životinjskih scena. Bizantijske glazirane posude bile su odraz popularnog ukusa na kojima je uočljiva ekonomija linija i humor izražavanja.[4] Bizantijska keramika bila je izrađivana uz upotrebu složenih tehnika kao što su polihromija (prizori u boji slikani su na bijeloj podlozi i prekriveni zaštitnim slojem prozirne glazure). Motivi su ponekad bili ugravirani i prekriveni obojenom glazurom.[27] Uobičajeni predmeti bili su tanjiri, zdjele i šoljice, a među arheolozima i historičarima umjetnosti poznati su kao "sgraffiato keramika". Uzorci se izrađuju kliznim rezanjem oštrim vrhom ili struganjem kako bi se otkrila tamnija površina. Posuđe i činije su veċinom sekularne prirode, a koristile su se ili za posluživanje, ili, kako pokazuju komadi koji su popravljeni za izložbu. Nisu proizvedeni ni za Crkvu ni za dvor, a mnogi od njih su dospjeli na tržište umjetnina kao rezultat bizantijske trgovine. Veliki broj pronađenih keramičkih predmeta u olupinama sugerira da su opsluživali područja daleko šira od područja njihove lokalne proizvodnje, a koristili su se za izvoz i trgovinu. Korint je bio važno i do danas dobro istraženo mjesto za proizvodnju i uvoz keramike. Trenutna iskopavanja i studije usavršavaju hronologiju bizantijskog i franačkog perioda. Ovo mjesto odražava spoj triju kultura na Mediteranu u vrijeme krstaških ratova.[4] Glinene pločice sa figuralnim motivima svetaca, careva i drugih figura bili su posebno omiljena vrsta grnčarije još od makedonskog perioda. Ponekad je nekoliko keramičkih pločica sačinjavalo složeniju sliku.[27] Popularne scene prikazane na grnčariji i nefiguralna dekoracija izraz su statusa i društvenog utjecaja. Čini se da je najpoznatija klasa bizantijske umjetnosti, kutije od kosti i slonovače poznata kao kovčežići s rozetama, stvorena za pismenu publiku upoznatu sa kulturom antike.[4]

Galerija[uredi | uredi izvor]

Literatura[uredi | uredi izvor]

  • Evans, Helen C. & Wixom, William D. (1997), The glory of Byzantium: art and culture of the Middle Byzantine era, A.D. 843-1261, Metropolitan Museum of Art, New York City; ISBN 9780810965072.
  • J. Durand, Bizantijska umjetnost, Terrail, Pariz, 2001.

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ Norman Davies, Europe: A History, Oxford University Press, 1996, str. 333; ISBN 9780198201717.
  2. ^ "Umjetnost Bizantijskog Carstva" (PDF). monoskop.org. Pristupljeno 18. 9. 2020.
  3. ^ a b Cyril Mango, The Art of The Byzantine Empire, 312 – 1453, University of Toronto Press, Toronto, 1986, str. 210–217; ISBN 0-8020-6627-5
  4. ^ a b c d e f g h i j The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, Helen C. Evans, William D. Wixom. Izdavač, Metropolitan Museum of Art, New York City, drugo izdanje, 1997. godine, str. 255-256, 340, 448, 437 ISBN 0-87099-777-7
  5. ^ a b c d Charles Bayet. Byzatine Art. New York : Parkstone Press International, 2009. ISBN 978-1-78310-385-0. str. 48 – 49, 151.
  6. ^ a b Art History, Marylin Stokstad, prvo izdanje od strane Harry N. Abrams, Inc., New York City, 1995. godine, ISBN 0-8109-1991-5, str. 1-608
  7. ^ Art Through the Ages, Horst De La Croix, Richard G. Tansey, Diane Kirkpatrick, prvo izdanje od strane Yale University, 1926, Kongresna biblioteka SAD-a pod brojem 90-83735, ISBN 0-15-503769-2, str. 269
  8. ^ a b De Durand, Jannic. Byzantine Art. [s.l.] : Pierre Terrail, 1999. ISBN 978-2702825839. S. 150 – 183.
  9. ^ Catelet, Albert; Groslier, Bernard Philip; Pitrova, Lucie. The World Art History. [s.l.] : Historija umjetnosti, 1999. ISBN 978-1-78310-385-0. str. 210 – 215.
  10. ^ Evangelatou, Maria. Pursuing Salvation through a Body of Parchment: Books and their Significance in the Illustrated Homilies of Iakobos of Kokkinobaphos, Mediaeval Studies. [s.l.] : [s.n.], 2006. DOI:10.1484/J.MS.2.309482 str. 239.
  11. ^ Skylitzes, John. In: The Oxford Dictionary of Byzantium. Ed. Alexander P. Kazhdan. New York : Oxford University Press, 1991. 2338 s. ISBN 0-19-504652-8. S. 1914.
  12. ^ Silvia; BRACCINI, Tommaso. Il romanzo di Costantinopoli. Guida letteraria alla Roma d'Oriente (italijanski jezik). Toronto : Einaudi, 2010. ISBN 978-3-412-10696-6. S. 409.
  13. ^ a b Early Christian and Byzantine Art, John Lowden, prvo izdanje od strane Phaidon Press Limited, London, 1997. godine, ISBN 0-7148-3168-9, str. 368-369, 309
  14. ^ a b c Gayet, Albert; Errard, Charles. L'Art byzantin d'après les monuments de l'Italie, de l'Istrie et de la Dalmatie. [s.l.] : Hachette Livre BNF, 1901/2019. ISBN 9782329294834. str. 14–16.
  15. ^ Tronzo, William. Byzantine Court Culture from the point of view of Norman Sicily: The Case of the Cappella Palatina in Palermo. Washington D.C. : Dumbarton Oaks, 2004. (Byzantine Court Culture from 829 To 1204.) ISBN 0-88402-308-7.
  16. ^ a b Art of the Byzantine World, Christa Schug-Wille, Harry N. Abrams, INC. Publishers, New York City, Library of Congress Catalogue Card Number: 75-92912, Germany, 1969., str. 192, 193
  17. ^ Kitzinger, Ernst; Ćurčiċ, Slobodan. The mosaics of St. Mary's of the Admiral in Palermo. Washington : Dumbarton Oaks Research Library and Collection, 1990. ISBN 0-88402-179-3. str. 15–21 i 29–30
  18. ^ a b c d Art of the Byzantine Era, David Talbot Rice, izdavač Frederick A. Praeger Inc. New York City 1963. godine, Kongresna biblioteka SAD-a pod brojem 63-16444, str. 166-167, 172-175
  19. ^ "Arab-Norman Palermo and the Cathedral Churches of Cefalú and Monreale". whc.unesco.org. Pristupljeno 28. 9. 2020.
  20. ^ a b Demus, Otto. Byzantine Mosaic Decoration, Aspects of Monumental Art in Byzantium. Boston : American Council of Learned Societies, 1964. ISBN 978-1-597-40639-0. str. 6 – 11
  21. ^ Byzantium: Faith and Power (1261 - 1557), The Metropolitan Museum of Art, New York, Yale University Press, New Haven and London, Prvo izdanje 2004. godine, str. 489 ISBN 1-58839-113-2
  22. ^ Boorsch, Suzanne, The Building of the Vatican: The Papacy and Architecture, The Metropolitan Museum of Art Bulletin, New York City, 1982–1983. str. 40–43.
  23. ^ "Saint Sophia Cathedral". encyclopediaofukraine.com. Pristupljeno 16. 4. 2021.
  24. ^ "Internetska enciklopedija Ukrajine: Umjetnost i arhitektura u Ukrajini". encyclopediaofukraine.com. Pristupljeno 5. 10. 2020.
  25. ^ "Internetska enciklopedija Ukrajine: Bizantijska umjetnost". encyclopediaofukraine.com. Pristupljeno 5. 10. 2020.
  26. ^ "Art and Colonialism The Mosaics of the Church of the Nativity in Bethlehem 1169. and the Problem of Crusader Art". academia.edu. Pristupljeno 5. 10. 2020.
  27. ^ a b c EVANS, Helen C.; WIXOM, William D., Art and Culture of the Middle Byzantine Era, A.D. 843-1261, Metropolitan Museum of Art, New York City, 1997, str. 218–220; ISBN 9780870997785
  28. ^ CAMPBELL, Marian. An Introduction to Medieval Enamels. Owings Mills, Maryland : Stemmer House Publishers Inc., 1983. ISBN 0112903851. str. 11.
  29. ^ a b WESSEL, Klaus. Byzantine Enamels. Greenwich : New York Graphic Society Ltd., 1967. str. 11.
  30. ^ a b "Metalwork – Middle Ages: Byzantine Empire". britannica.com. Pristupljeno 6. 10. 2020.
  31. ^ Heaven on Earth, Art and the Church in Byzantium, Linda Safran, izdavač The Pensylvania State University Press, 1998. godine, ISBN 0-271-01669-8 str. 128-178
  32. ^ "Bazilika sv. Marka: Pala d'Oro". basilicasanmarco.it. Pristupljeno 15. 10. 2020.
  33. ^ VIO, Ettore. St. Mark's Basilica in Venice. Londýn : Thames & Hudson, 2000. ISBN 1878351559, 978-1878351555. str. 167.
  34. ^ Art of the Byzantine World, Christa Schug-Wille, Harry N. Abrams, INC. Publishers, New York City, Library of Congress Catalogue Card Number: 75-92912, Germany, 1969. godine