Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj
1878 – 1918
Države prije:
Western Herzegovina 1760 flag.svg Bosanski sandžak
Države poslije:
Država Slovenaca, Hrvata i Srba Flag of the State of Slovenes, Croats and Serbs.svg
Zastava Grb
Zastava Grb
Položaj na karti
Glavni grad Sarajevo
Državno uređenje Monarhija
  Bosanski sabor  
Površina
 -  Ukupno  51,082 km2 (1879) km2
Stanovništvo
 -  Ukupno (1879) 1 584 164 
 -  Gustoća 31/km2 
Valuta Austro-Ugarske krone


Bosna i Hercegovina u periodu između 1878. i 1918. bila je novoosnovani austrougarski kondominijum nastao vojnom okupacijom teritorija Osmanlijskog carstva 1878. na osnovu dogovora velikih sila na Berlinskom kongresu iste godine, a zatim kolonija uspostavljena aneksijom koja je izazvala dalekosežnu krizu.

Historija[uredi | uredi izvor]

Okupacija[uredi | uredi izvor]

Nove granice na Balkanu nakon Berlinskog kongresa

Austro-ugarska okupacija Bosne i Hercegovine iz 1878. godine je okupacija Bosanskog pašaluka i Hercegovačkog vilajeta od strane Austro-ugarske određena Berlinskim kongresom, područja koja su do tada bila pod upravom Osmanlijskog carstva. Dolaskom austrougarskih trupa, pružen je oružani otpor uglavnom od muslimanskog stanovništva i naoružanih jedinica.

Aneksija[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Aneksiona kriza

Državno-pravni položaj[uredi | uredi izvor]

U periodu 1878–1908, od okupacije do aneksije, Bosna i Hercegovina je formalno bila osmanska provincija, ali je stvarna vlast u njoj pripadala Austro-ugarskoj. Po Berlinskom sporazumu i Carigradskoj konvenciji suverenitet nad BiH pripadao je sultanu, ali je u stvarnosti to njegovo pravo bilo nudum ius, jer je stvarno vršenje vlasti bilo u rukama Austro-ugarske. Nakon aneksije BiH je i formalno postala habsburška pokrajina, ali je ona i u okviru Monarhije zadržala osoben položaj. U dualističkoj strukturi Monarhije, u kojoj su sve pokrajine pripadale ili Cislajtaniji ili Translajtaniji, Bosna je stajala kao treće zasebno tijelo. Bila je smatrana za krunsku zemlju Habsburgovaca, kojom po ovlaštenjima vladara zajednički upravljaju vlade Austrije i Ugarske. Sa stanovišta unutrašnjeg pravnog poretka BiH je bila treća država unutar Monarhije, pošto se njen pravni sistem razlikovao i od austrijskog i od ugarskog pravnog poretka. Stanovnici BiH nisu pravno bili ni austrijski niti ugarski državljani, nego su tretirani kao bosanskohercegovački zemaljski pripadnici. Kao corpus separatum unutar Monarhije Bosna, međutim, nije bila ravnopravna sa njene druge dvije države. BiH nije imala nikakvih samoupravnih prava, niti je mogla učestvovati u tzv. zajedničkim poslovima u Monarhiji, pa se u političkom pogledu nalazila u potpuno zavisnom položaju u odnosu na Austriju i Ugarsku.[1]

Međuetnički odnosi[uredi | uredi izvor]

[icon] Ova sekcija zahtijeva proširenje.

Politika[uredi | uredi izvor]

U Bosni i Hercegovini, svaki od tri naroda je po pitanju politike bio predstavljen svojom političkom partijom. Bošnjake su zastupali Muslimanska narodna organizacija, Srbe Srpska narodna organizacija, dok su Hrvate predstavljale dvije političke stranke, Hrvatska narodna zajednica i Hrvatska katolička udruga. Bosanski sabor, kao najviši administrativni organ, je uspostavljen ustavom iz 1910. godine.

Parlamentarne stranke[uredi | uredi izvor]

Parlamentarne stranke su bile:

Neparlamentarne stranke[uredi | uredi izvor]

Ostale stranke koje su djelovale u političkom životu Bosne i Hercegovine ali koje nisu bile parlamentarne su:

Demografija[uredi | uredi izvor]

Stanovništvo Bosne i Hercegovine prema vjerskoj pripadnosti (1879.–1910.)[2]
Popis Muslimani Pravoslavci Katolici Jevreji Ukupno
Broj Procenat Broj Procenat Broj Procenat Broj Procenat
1879. 448.613 38,7% 496.485 42,9% 209.391 18,1% 3.675 0,3% 1.158.440
1885. 492.710 36,9% 571.250 42,8% 265.788 19,9% 5.805 0,4% 1.336.091
1895. 548.632 35,0% 673.246 42,9% 334.142 21,3% 8.213 0,5% 1.568.092
1910. 612.137 32,2% 825.418 43,5% 434.061 22,9% 11.868 0,6% 1.898.044

Administracija[uredi | uredi izvor]

Podjela Bosne i Hercegovine na okruge (Kreise):Banja Luka, Bihać, Mostar, Sarajevo, Travnik, Tuzla

Bosnom i Hercegovinom su zajednički upravljale Cislajtanija (Austrija) i Zemlje Krune svetog Stefana (Mađarska) posredstvom zajedničkog ministarstvo finansija. Unutar tog ministarstva, postojao je bosanski ured koji je kontrolisao Bosnu i Hercegovinu preko Vlade čije se sjedište nalazilo u Sarajevu. Na čelu Vlade Bosne i Hercegovine je bio guverner, koji je ujedno bio i komandant vojnih snaga stacioniranih u Bosni i Hercegovini. Vlada je također bila sastavljena od zamjenika i načelnika odjela. U početku, vlada je imala samo tri odjeljenja i to: administrativno, finansijsko i zakonodavno. Poslije su formirana i druga odjeljenja kao što su: ekonomsko, odjeljenje za izgradnju, obrazovanje, religije, i dr.[3] Prema ustavu iz 1910. godine, Car je proglasio Bosnu i Hercegovinu jedinstvenom administrativnom teritorijom pod odgovornim vodstvom zajedničkog ministra finansija. Implementacijom ustava, položaj Bosne i Hercegovine se nije promijenio. Ostala je corpus separatum administriran od strane Austrije i Mađarske. Ustav je implementirao tri nova administrativna nivoa: Bosanski sabor (Diet Bosne), Nacionalno vijeće i općinska vijeća.

Austrougarska upravna vlast je u BiH imala dva bitna obilježja:

  • Vrhovna upravna vlast pripadala je zajedničkoj (austrougarskoj) vladi, u čije ime je administraciju vršilo zajedničko ministarstvo finansija, što nije bio slučaj ni sa jednom drugom pokrajinom u Monarhiji;
  • za čitavo vrijeme austrougarske uprave nisu u BiH bili potpuno odvojeni ni razgraničeni vojna i civilna vlast.

Pri zajedničkom ministarstvu finansija u Beču postojao je Bosanski biro, koji je preko Zemaljske vlade u Sarajevu stvarno upravljao Bosnom i Hercegovinom. Zemaljsku vladu su sačinjavali: zemaljski poglavar, civilni adlatus i šefovi odjeljenja. Vlada je u početku imala tri odjeljenja: administrativno, finansijsko i pravosudno, a kasnije je osnovan građevinski, odnosno privredni odjel, te odjeljenje za nastavu i bogoštovlje i tehničko odjeljenje. Titularni šef vlade bio je zemaljski poglavar, ali je njenim radom stvarno rukovodio civilni adlatus neposredno potčinjen Bosanskom birou, odnosno zajedničkom ministru finansija. Reorganizacijom uprave 1912. godine ukinut je položaj civilnog adlatusa, a rukovođenje vladom povjereno je neposredno zemaljskom poglavaru, kome je u tom poslu pomagao zamjenik zemaljskog poglavara. Zemaljski poglavar je bio istovremeno i komandant okupacionog korpusa u BiH. Funkciju zemaljskog poglavara u Bosni su stalno obavljali visoki carski oficiri. To je bila osobenost Bosne, jer ni u jednoj drugoj pokrajini Monarhije zemaljski poglavari nisu mogli istovremeno biti vojni komandanti.

Pored toga, u isključivu nadležnost zajedničkog ministarstva rata spadali su:

  • svi poslovi zajedničkih vojnih četa na teritoriji Bosne i Sandžaka;
  • komanda bosanskohercegovačkih trupa i policije;
  • pošta i telegraf;
  • uprava željezničke pruge Banja Luka – Dobrljin.

U upravno-teritorijalnom pogledu BiH se dijelila na 6 okruga, a ovi na kotareve i kotarske ispostave. Okružni i kotarski predstojnici, odnosno uredi, vodili su na svom području sve političko-upravne poslove pod neposrednom kontrolom Zemaljske vlade. Pored ove državne upravne strukture, postojala je u Bosni i izvjesna samouprava u seoskim i gradskim općinama. U BiH je postojala posebna organizacija sudstva. Prvostepeni su bili kotarski sudovi, kojih je bilo 48. Apelacionu vlast vršilo je šest okružnih sudova. U Sarajevu je postojao Vrhovni zemaljski sud. Pri svim kotarskim sudovima postojali su i šerijatski sudovi za vakufske, porodične i nasljednopravne poslove muslimanskog stanovništva. U Vrhovnom sudu u Sarajevu djelovao je u svojstvu apelacije Vrhovni šerijatski sud.[1]

Guverneri[uredi | uredi izvor]

# Slika Ime Služba
1 Joseph Philippovich von Philippsberg.jpg Joseph Philippovich von Philippsberg
(1818–1889)
13. juli 1878. 18. novembar 1878.
2 William of Württemberg.jpg Wilhelm von Württemberg
(1828–1896)
18. novembar 1878. 6. april 1881.
3 Hermann Dahlen von Orlaburg 1870.png Hermann Dahlen von Orlaburg
(1828–1887)
6. april 1881. 9. august 1882.
4 Johann von Appel 1900.jpg Johann Nepomuk von Appel
(1826–1906)
9. august 1882. 8. decembar 1903.
5 Eugen von Albori 1900.jpg Eugen von Albori
(1838–1915)
8. decembar 1903. 25. juni 1907.
6 Anton Winzor.jpg Anton von Winzor
(1844–1910)
30. Juni 1907. 7. mart 1909.
7 GdI Marian Varesanin von Vares 1909 Eugen Schöfer.jpg Marijan Varešanin
(1847–1917)
7. mart 1909. 10. maj 1911.
8 Potiorek oskar fzm 1853 1933 photo2.jpg Oskar Potiorek
(1853–1933)
10. maj 1911. 22. decembar 1914.
9 Sarkotic.jpg Stjepan Sarkotić
(1858–1939)
22. decembar 1914. 3. novembar 1918.

Aneksija 1908. i Ustav 1910. godine[uredi | uredi izvor]

Kada je izvršena mladoturska revolucija, proglašenjem ustava 23. jula 1908. austrougarska zajednička vlada ocijenila je da je Turska pala »pod likvidaciju« i da je, prema tome, došao trenutak za aneksiju,tj. na potpuno priključenje BiH Monarhiji. Taj čin je za Monarhiju bio neophodan kako bi se spriječio uticaj mladoturske revolucije u BiH, koji se manifestirao u snažnom pokretu za uvođenje ustavnosti, ali bez promjene državnopravnog položaja okupirane pokrajine. Vladajući vrhovi Monarhije shvatili su da je mladoturska revolucija učinila pitanje ustavnosti u BiH veoma aktuelnim, ali su smatrali da se davanje ustava ne može zamisliti prije aneksije.

Aneksija BiH je proglašena 7. oktobra 1908. carskom proklamacijom stanovnicima BiH. Čin aneksije se opravdavao potrebom uvođenja ustava, čiji je prvi uslov jasno opredjeljenje državnopravnog položaja BiH. Zato je odlučeno da austrougarski vladar preuzme pravo suvereniteta nad Bosnom i Hercegovinom. Proglašenje aneksije izazvalo je veliku diplomatsku krizu, koja se polako stišala pošto je Turska 26. februara 1909. priznala taj čin. Austro-Ugarska je kao odštetu za preuzimanje krunskih zemalja isplatila Turskoj 2,5 miliona funti, povukla je svoje garnizone iz Sandžaka i obećala joj ekonomske koncesije. Time je i formalno prestao sultanov, a uspostavljen hazburški suverenitet nad BiH. Muslimanska i Srpska narodna organizacija u početku su uporno odbijale da priznaju aneksiju, a protiv ovog čina muslimansko stanovništvo je protestvovalo i masovnim iseljavanjem u Tursku. Pošto je Kraljevina Srbija bila prinuđena pod pritiskom velikih sila da prizna aneksiju (31.marta 1909), to je i vođstvo SNO 3. maja 1909. priznalo novostvoreno stanje u BiH. Muslimanska narodna organizacija je, međutim, tek poslije više od godinu dana, 8. februara 1910. priznala aneksiju.

Ubrzo potom, 20. februara 1910. proglašen je Ustav za Bosnu i Hercegovinu. Ustav nije donio skoro nikakve promjene u upravi BiH. Vrhovna upravna vlast je ostala u nadležnosti Zajedničkog ministarstva finansija u Beču i njegove agencije – činovničke Zemaljske vlade u Sarajevu. Ustav i njegovi prateći zakoni uveli su u politički život zemlje Sabor sa vrlo ograničenim legislativnim pravima. Bosanski sabor se sastojao od 72 izborna poslanika i 20 virilista. Sabor je organiziran na bazi socijalnog i nacionalnog kurijalnog sistema. Međutim, za razliku od drugih zastarjelih predstavničkih tijela u Monarhiji, Bosanski sabor se nije zasnivao ni na nekoj posebnoj domaćoj tradiciji. Građani su bili podijeljeni u tri kurije po nacionalnim grupama, čime se svakoj grupi osiguravao određeni broj poslanika srazmjerno njenoj veličini. Unutar nacionalnog izbornog tijela postojale su posebne kurije na socijalnoj bazi: gradska, seoska, veleposjednička i kurija inteligencije.[1]

Religija[uredi | uredi izvor]

[icon] Ova sekcija zahtijeva proširenje.

Također pogledajte[uredi | uredi izvor]

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ a b c Sućeska, Avdo (1985). Istorija države i prava naroda SFRJ. Sarajevo: Svjetlost. str. 129–130. 
  2. ^ Velikonja, Mitja (1992.), Religious Separation and Political Intolerance in Bosnia-Herzegovina, Texas A&M University Press
  3. ^ Zovko 2007.