Genetski tipovi kvartarnih formacija

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu

Pri raspadanju stijena veliki značaj imaju različiti genetski tipovi kvartarnih tvorevina koji se odlikuju velikom heterogenošću materijalnog sastava i promjenljivim fizičko-mehaničkim osobinama, bitno različitim od matičnih stijena čijim su raspadanjem nastali. Kvartarne formacije, kao najmlađe geološke tvorevine predstavljaju najčešće radne sredine za temeljenje i izgradnju građevinskih i drugih objekata. U prikazu pojedinih tipova kvartarnih formacija poštovan je redoslijed iz upustva za izradu osnovne geološke karte.

Eluvijalni tip (el)[uredi | uredi izvor]

Eluvijum predstavlja produkt raspadanja matičnog supstrata koji ostaje na mjestu svog nastanka, bez ikakvog premiještanja po padini. U zavisnosti od građe geološkog supstrata i tipa raspadanja, eluvijum može biti vrlo različitog materijalnog sastava. Tako da se pojavljuje od oblika blokova i drobine do glina sa vrlo promjenljivim fizičko-mehaničkim svojstvima. Odlikuje se odsustvom slojevitosti i primarnih strukturnih elemenata, strukture i teksture. A samo mjestimično može sadržavati reliktne ostatke slojevitosti. Dobro je sortiran i prirodno zbijen.

Eluvijalno-deluvijalni tip (el/dl)[uredi | uredi izvor]

Nastaje procesima spiranja eluvijuma na padinama međurječja odnosno u blizini vododjelnice i na padinama nagiba 5-80. U pogledu sastava identičan je eluvijumu s tim što u površinskom dijelu preovlađuju sitnozrne prašinasto-glinovite frakcije.

Koluvijalni tip (co)[uredi | uredi izvor]

Ovi nanosi spadaju u tipične gravitacione naslage, nastale premiještanjem produkata fizičkog raspadanja na prirodnim padinama pod uticajem gravitacije (sopstvene težine). Prema genezi razlikuju se:

Akumulacije klastičnog materijala od odronjavanja

Osulinske akumulacije

Akumulacije materijala od klizišta (delapsije)

Soliflukcioni nanosi i

Sedimenti podnožja kao jedinstvena facijalna sredina

Deluvijalni tip (dl)[uredi | uredi izvor]

Deluvijalni nanosi nastaju spiranjem produkata raspadanja površinskim vodama koje se slivaju po padinama, za vrijeme obilnih atmosferskih oborina ili topljenja snijega i akumulaciom tih produkata u podnožjima padina na zaravnjenim dijelovima terena. Materijani sastav posmatrano niz padinu može se mijenjati od sitnozrno drobinsko-šljunkovitog do lesoidno-suglinovitog i glinovitog sastava, zavisno od vrste geološkog supstrata. Preovlađujuće učešće ipak imaju pjeskovito-glinovite frakcije sa naglašenom diskretnom slojevitošću paralelno prirodnoj padini.

Deluvijalno-koluvijalni tip (dl/co)[uredi | uredi izvor]

Obrazuje se na padinama kao rezultat istovremenog djelovanja gravitacionog premještanja i deluvijalnog spiranja produkata raspadanja stijena. Litološki je predstavljen prvenstveno drobinsko-glinovitim produktima sa manjim blokovima. To su obično jako zaglinjene drobine neujednačenog granulometrijskog sastava. Prisutan je na padinama visinskih područja sa srednjim nagibom padina.

Proluvijalni tip (pr)[uredi | uredi izvor]

Su aluvijalne lepeze ili aluvijalni konus nanosa. Što znači da ovi sedimenti, bili oni rezultat akumulacije povremenih ili stalnih vodenih tokova, pripadaju uvijek aluvijalnoj faciji. Proluvij pored konusa nanosa podrazumijeva i sedimente suhih (nazemnih, ili subarealnih) delti stalnih vodenih tokova aridnih oblasti ukoliko oni imaju istu ili sličnu građu kao i proluvijum planinskih oblasti.

Proluvijalno-deluvijalni tip (pr/dl)[uredi | uredi izvor]

Nastaje kombinovanim akumulacionim procesima padinskog spiranja i bujičnog snošenja materijala. U suštini to su naslage podnožja i mikrorašćlanjenih padina, nalaze se u podnožjima planinskih visova i u dolinama povremenih vodenih tokova. Izgrađeni su od drobine, šljunka, pijeska i suglina.

Aluvijalni tip (al)[uredi | uredi izvor]

Ovi sedimenti nastaju taloženjem vučenog i suspendovanog nanosa stalnih vodenih tokova. U pogledu granulometrijskog i mineraloškog sastava te strukturno-teksturnih karakteristika, materijalni sastav jako varira. Što zavisi od hidrogeološkog režima, karaktera stijena izloženih raspadanju unutar slivnih zona i geomorfoloških uslova.

Razlikuju se tri osnovna tipa aluvijalnih facija:

Facija korita koja se stvara u okviru plićaka, sprudova i ostrva

Facija povodnja koja nastaje nakon poplava

Facija mrtvaja koja se formira u plićacima meandara starih napuštenih riječnih korita

Aluvijalno-deluvijalni tip (al/dl)[uredi | uredi izvor]

Nastaje kao rezultat uzajamnog djelovanja fluvijalnih procesa i deluvijalnog spiranja na padinama. Ti procesi su po obodu podnožja padina ili u jarugama, a usled smjenjivanja akumulacije aluvijalnih nanosa za vrijeme povodnja i deluvijuma u toku obilnih atmosferskih oborina. Odlikuje se slabo izraženom sortiranošću i zaobljenišću odlomaka i čestim smjenjivanjem frakcija prema granulometrijskom sastavu u vidu proslojaka. U vertikalnom profilu dolazi do smjenjivanja aluvijalne akumulacije (šljunkovi) sa deluvijalnom (sugline, supijeskovi i sitan šljunak)

Aluvijalno-morski tip (al/d)[uredi | uredi izvor]

Su sedimenti nastali na ušćima velikih rijeka u morske basene, vrlo su heterogeni po mineraloškom sastavu i fizičko-mehaničkim svojstvima. U ovu grupu sedimenata spadaju nanosi delti, koji po globalnoj podjeli imaju tri kategorije:

Nazemni dio delte koji je predstavljen kososlojevitim pijeskovima od meandrirajućih riječnih rukavaca

Prelazni dio delte koji je predstavljen pjeskovito-alevritskim naslagama u baruštinskim zonama, prije ušća glavnog vodotoka u more

Podvodni morski dio delte u kome su zastupljeni pjeskovito-alevritski sedimenti, u nastavku riječnog toka i riječnih rukavaca.

Aluvijalno-jezerski tip (al/j)[uredi | uredi izvor]

Formira se na ušćima većih rijeka u jezerske basene, u vidu jezerskih delti i u proširenim riječnim dolinama. Zatim, na sudaru dvije vodene mase, gdje zbog malog podužnog nagiba dolazi do proširenja korita i taloženja cjelokupnog nošenog nanosa u plitkovodnom jezerskom basenu. U litološki sastav ovih tvorevina ulaze različiti pijeskovi, pjeskovite gline i gline. Prisutna je pločasta do trakasta slojevitost izražena smjenjivanjem pjeslovitih, glinovitih i pjeskovito-glinovitih horizonata. Postanak ovih sedimenata vezuje se za pleistocensko zaglečeravanje u ekstraglacijalnim oblastima.

Jezerski tip (j)[uredi | uredi izvor]

Nastaje na dnu jezera a predstavljen je mehaničkim (drobina, šljunak, pijesak, glina), hemijskim ili organskim produktima sedimentacije. Razlikuju se sedimenti slatkovodnih i slanih jezera. Zbog velike raznovrsnosti tipova jezera, koja nastaju u različitim uslovima, razlikuju se i vrlo raznovrsni tipovi ovih sedimenata.

Lednička jezera sadrže asocijacije ledničkih i jezerskih produkata sedimentacije (trakaste kvartarne gline). Karstna jezera zapunjena su karbonatnim sedimentima. Provalna jezera sadrže blokove odronjenog materijala. Dolinska jezera sadrže glinovito-alevritski rjeđe silicijski, karbonatni sapropelski materijal. Sedimenti planinskih jezera odlikuju se velikom facijalnom raznovrsnošću.

Lednički (morenski) tip (gl)[uredi | uredi izvor]

Podrazumijeva sve tvorevine nastale kao rezultat erozionog rada lednika i vodenih tokova koji nastaju otapanjem ledničke mase. Ovdje spadaju morenski nanosi. Njima ponekad pripadaju i ledničko-morenske naslage šelfnih lednika, u vidu ajsbergovih morena.

Fluvioglacijalni ili vodno-lednički tip (fg/l)[uredi | uredi izvor]

Nastaje akumulaciom materijala nošenog vodama od otopljenih lednika (podlednički tok). Među njima se razlikuju:

• Fluvioglacijalni sedimenti (ledničko-riječni) • Jezersko-lednički sedimenti

Jezersko-lednički tip (j/gl)[uredi | uredi izvor]

Odgovara interglacijalnom tipu sedimenata u priledničkim jezerima, a sastoje se uglavnom od tankih horizontalnih slojeva pijeska, glinovitog pijeska, pjeskovitih glina i glina, sa jasnom trakastom godišnjom slojevitošću.

Ledničko-morski tip (gl/m)[uredi | uredi izvor]

Formiranje ovih formacija vezano je za aktivnost glečera i procese sedimentacije u morskim sredinama, zbog čega imaju posebne specifičnosti koje ih razlikuju od kontinentalnih glečerskih naslaga i tipičnih marinskih tvorevina. Odlikuju se slabom sortiranošću klastičnog materijala.

Morski tip (m)[uredi | uredi izvor]

Sedimenti plaža predstavljaju akumulacije klastičnog materijala

Lagunski nanosi nastaju unutar zatvorenih plitkih zaliva toplih mora

Sedimenti limana su slični lagunskim naslagama a razlikuju se po tome što se oni talože na dnu riječne doline potopljene morem

Plitkovodni morski nanosi u sebi nose karakteristične elemente nastanka u plitkovodnim dijelovima vodenih basena

Estuarski nanosi nastaju u plitkim riječnim dolinama većih rijeka, na ušću u morski basen, koji se za vrijeme plime potapa morskom vodom.

Eolski tip (eo)[uredi | uredi izvor]

Nastaje kao rezultat prijenosa pjeskovitih i prašinastih čestica tla snagom vjetra i njihovim taloženjem iz vazduha ili vučenjem pjeskovite mase po površini terena (kretanje dina) pri saltacionom kretanju. Eolski pijeskovi se odlikuju relativno homogenim fizičko-mehaničkim svojstvima i preovlađujućim učešćem frakcija, krupnoće 0,15-0,30 mm. Zatim, prisustvom velikog procenta zrna visoke zaobljenosti.

Eolsko-morski tip (e/m)[uredi | uredi izvor]

Nastaje prenošenjem i taloženjem klastičnog materijala, pijeska i prašine, transportovanih snagom vjetra i morskom vodom. Najzastupljeniji su pijeskovi plaža na obalama mora i u priobalju u vidu prostranih dina.

Izvorski tip (i)[uredi | uredi izvor]

Sedimenti ove grupe spadaju u hemijski tip. Nastaju taloženjem iz rastvora kao rezultat hemijskih i biohemijskih reakcija pri promjenama temperature vode. U ovu grupu spadaju bigrovi (travertin ili sedra), neki siliciti, različite soli i konkrecije. Bigar je lahka porozna stijena poznata kao krečnjački tuf, nastao kristalizacijom iz vrućih ili hladnih hidrokarbonatnih rastvora. Često sadrži organske ostatke i lahko je cjepljiv.

Biogeni tip (bi)[uredi | uredi izvor]

Nastaje taloženjem izumrlih skeleta zoogenih i fitogenih organizama. Ovoj grupi pripadaju organogeno-barski talozi, torf, različite vrste ugljeva sa niskim stepenom karbonizacije drvene mase.