Geologija Irana

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu

Iran u generalnom geološkom smislu karakterizira pripadnost planinskom pojasu evroazijske litosferne ploče iz tercijarnog perioda, odnosno u užem smislu prostranoj Iranskoj visoravni proizišlom konsolidacijom prekambrijskog osnova kojeg neki geolozi smatraju odvojkom prekambrijske arapske ploče[1]. Prirastanje više ili manje stabilnih ostataka prekambrijskih strukturalnih slojeva (tzv. „centralna masa”) i geološki mladih elemenata poput tercijarnih planinskih zona Alborza ili Zagrosa je neosporno, međutim tumačenje njihovog razvoja prošlo je kroz drastične promjene[1]. Ne ulazeći u pojedinosti o naučnoj historiji, sadašnje stanje može se sažeti na sljedeći način[2]:

a) Alborz i centralnoiranski masiv u stratigrafskom i strukturalnom smislu prožimaju se mnogo više nego što je prvobitno pretpostavljano.
b) Nedostaju paleozojski orogeni (između kasnog prekambrija i srednjeg trijasa) što ukazuje da je centralni Iran iskusio vjerovatno ujednačene kontinentalne i epikontinentalne uslove odnosno tektonsku stabilnost.
c) Mezozojske i tercijarne zone karakterizira alpska orogeneza koja prekriva sve dijelove centralnog Irana zajedno sa periferijama. Konkretno, periferni nabori pojaseva poput Kopet-Daga, masiva Makrana ili Zagrosa uključeni su u geosinklinalni razvoj dok iranska jezgra zadržava svoj epikontinentalni karakter.
d) Za razliku od drugih regija svijeta, iranski masivi tercijarnog porijekla zadržavaju snažne predtercijarne elemente, uključujući prekambrijske orogene.
e) Moderna geološka istraživanja ukazuju da je tzv. „centralna masa”, prvobitno spominjana u kontekstu ostatka paleozojske podloge, vjerovatno ograničena samo na manje dijelove centralnog Irana odnosno tzv. „lutski blok”.

Ovaj pojednostavljeni sažetak i tumačenje geološkog razvoja može se potkrijepiti činjenicom da dosad nisu pronađeni nikakvi tragovi kaledonskih i hercinskih orogena[1]. Također, sedimente prosječne debljine 3000 − 4000 m u centralnom Iranu uglavnom odlikuju homogeni kontinentalni materijali terestrijalnog porijekla s relativno visokim stepenom jednolikosti. Smješteni su iznad konsolidiranih erozivnih površina koje se datiraju u trijas ili starija doba, a ponekad čak izravno pokrivaju prekambrijsku podlogu i erozivne platforme[1]. Od posebnog značaja za proučavanje geološkog razvoja jest teorija o tektonici ploča; na osnovu paleontoloških i paleomagnetskih podataka većina geologa smatra Iran dijelom stare Gondvane[3], a smještavaju ga između današnje lokacije i Afričkog roga. Iranska ploča današnji je položaj poprimila tek krajem krede i kasnijih doba, dok njen tektonski sudar s arapskom nije izazvao samo nabiranje Zagrosa već i opsežne vulkanske odnosno potresne aktivnosti koje su učestale i dan danas[1].

Geološke zone Irana variraju u zavisnosti od stručnih izvora, međutim relevantnim među njima najčešće se smatraju razredbe J. Stöcklina[4] i J. V. Harrisona iz 1968.[5], metamorfna karta Iranskog geološkog zavoda iz 1986.[6], te geološke analize N. Nezafatija iz 2000-ih godina[7]:

Zona Geološke osobine Doba   Metalne sirovine Rudnici
Alborz efuzivne i
vulkanoklastične stijene
tercijar olovocink, bakarzlato), željezo Kuh-e Duna
(Pb, Zn, Ag)
Centralni Iran horstovi prekambrijske kristalizirane podloge;
sedimenti paleozojske platforme; kambrijsko-
trijaške sedimentne stijene; magmatske stijene
prekambrij, paleozoik,
trijas, tercijar
bakarniklkobalt), olovocink,
željezomagnezij), zlato,
volframbakar‒(±kalaj)‒zlato,
magnezij, antimon
Tal Mesi (Cu),
Meskani (Cu),
Čadormalu (Fe)
Istočni Iran sedimenti fliša i molase kreda volframzlato, bakarzlato, bakar
olovocink), hromitmagnezij
Kale-Zari
(Au, Cu, Bi)
Huzestanska nizina aluvijalni nanosi neogen, kvartar bez metalnih sirovina;
golema nalazišta nafte
-
Kopet-Dag sedimenti (uglavnom karbonati) mezozoik, tercijar oskudnost ležišta -
Lutski blok stara stabilna platforma prekrivena
gustim mezozojskim sedimentima
i eocenskim vulkanskim stijenama
mezozoik, eocen bakar, olovocinkbakarantimon),
volframkalaj)‒bakar, željezo
Kuh-e Se-Čangi
(Pb, Zn, Cu)
Makran obojeni melanž i gusti
sedimenti fliša i molase
kasna kreda, paleocen
(melanž); kreda‒ (fliš)
titanij, hrommangan, bakarcink,
bakarzlato
Giravan (Cu)
Urmijsko jezeroDohtar efuzivne stijene (bazalt i dacit); piroklastične
stijene
(tuf i ignimbrit); plutoniti (diorit i granit);
numulitski vapnenac
kasna jura‒, kvartar (vrhunac
magmatskih aktivnosti); eocen
velike zalihe u porfirnim, vulkanskim sulfidnim,
skarnskim, hidro- i epitermalnim ležištima raznih
vrsta metala: željezo, bakar‒(molibdenzlato),
zlato, olovo, cink, mangan
Vešnavah (Cu),
Sarčešme (Cu, Mo),
Gol Gohar (Fe)
SanandadžSirdžan metamorfne i intruzivne stijene fanerozoik; uglavnom mezozoik volframkalaj)‒bakarzlato), željezo
magnezij), zlato, olovocink, hromit
De-je Husein
(Cu, Sn, Au)
Nabori Zagrosa nabori gustih sedimenata (karbonatne stijene
i karbonati) iznad metamorfne prekambrijske
podloge; slani dijapiri na jugu
kasni prekambrijrani kambrij;
karbonkasna kreda; kreda
generalna oskudnost ležišta;
olovo, željezo, hromit
Surme (Pb, Zn),
Hormuz (Fe)
Navlake Zagrosa istovjetno naborima; ofiolitni melanž mezozoik hromit -

Bez obzira na razlike među detaljima tumačenjima iranske geološke historije, geologija i tektonika također su odigrali izuzetnu ulogu u orohidrografskom i geomorfološkom razvoju, osnova na kojoj se Iran može podijeliti i na pet prirodnih regija: kaspijske nizije, masiv Alborza s Kopet-Dagom, centralnu visoravan, masiv Zagrosa s Makranom, te obalne nizije Perzijskog zaliva[1]. Iranska visoravan kao zatvoreni sliv je najznačaniji geomorfološki faktor u geološkoj strukturi s obzirom da je u potpunosti fluvijalno odnosno hidrografski odsječena od svjetskih okeana[8]. Masivi Alborza i Kopet-Daga na sjeveru odnosno Zagrosa i Makrana na zapadu i jugu stvaraju geološko-geomorfološku zapreku koja odvaja gotovo polovinu iranskog kopna od izravne interakcije s Indijskim okeanom. Ova ogromna površina centralnog Irana, prvobitno geološki pojednostavljena kao homogena „centralna masa”, zapravo je vrlo složena geološka struktura[1]. Podrobniji pogled na geologiju centralnog Irana otkriva njen utisak na geomorfologiju i ekologiju zemlje. Najveće razvodnice unutrašnjih drenažnih bazena razumljive su isključivo kao ishod geološkog razvoja odnosno tercijarne strukture alpskog orogenanabori i rasjedi su ne samo pridonijeli izuzetno složenom srastanju geoloških uzvisina i depresija već i cjelokupnim pukotinama tla odnosno slivovima[1]. Naprimjer, susjedni zatvoreni slijevovi poput prostranih pustinja Dašt-e Kavira (>200.000 km²) i Dašt-e Luta (166.160 km²) nalaze se na različitim nadmorskim visinama i odvojeni su naboranim masivima iz perioda tercijara[9].

Mineralne sirovine[uredi | uredi izvor]

Rasprostranjenost mineralnih sirovina u Iranu

Iran je izuzetno bogat mineralnim sirovinama što je usko povezano s geološkim razvojem odnosno strukturom[1]. Iako u demografskom i teritorijalnom smislu predstavlja nešto više od 1% svjetskog stanovništva odnosno površine, podno Zagrosa i drugih iranskih masiva nalazi se više od 7% ukupnih svjetskih zaliha mineralnih sirovina[10]. Ležišta su rasprostranjena u svim dijelovima zemlje, ali neka od njih nalaze se u udaljenim izoliranim područjima ili su nejednoliko raspoređena u tlu što otežava njihovo privredno iskorištavanje[1]. Ove zapreke jedan su od glavnih razloga zašto cjelokupno rudarstvo tokom 20. vijeka nije bilo ujednačeno s proizvodnjom uglja, nafte i prirodnog plina[1].

Ležišta željeza karakteristična su za sve dijelove zemlje, a većina njih nalazi se između južnih padina Alborza i unutrašnje vulkanske zone odnosno njenih rubnih područja[1]. Najznačajniji rudnici su Čadormalu koji se nalazi približno 200 km sjeveroistočno od Jazda, Gol Gohar pokraj Sirdžana, te posebno područje oko Kermana i Bafka čija ležišta sadrže više od milijardu tona željezne rude[11]. Potonji rudnici također su glavni opskrbljivači velike čeličane u Isfahanu. Ležišta bakra uglavnom se nalaze među tercijarnim vulkanskim stijenama[12], a područja koja vrijedi istaknuti su Čahar Gonbad smješten 110 km jugozapadno od Kermana[13], Anarak s pripadajućom mikroregijom, te Sarčešme kod Kermana koji je još 1960-ih identificiran kao potencijalno najveće ležište bakra u svijetu[12]. Ležišta olova i cinka koncentrirana su u centralnom Iranu i to prvenstveno oko Bafka, te u Zandžanskoj pokrajini na sjeverozapadu zemlje[1]. Ostala ležišta mineralnih sirovina uglavnom nisu značajna u geološkom ili privrednom smislu i lokalnog su karaktera, a uključuju hromit (okolina Bafka, Sabzevara i Bandar Abasa) magnezit (južni Horasan i Ardestan), te mangan (okolina Bafka i Semnana)[1].

Posebnu pažnju zaslužuju i ležišta uglja i fosfata koja su također rasprostranjena širom zemlje. Vađenje ugljena u okolini Teherana odnosno podno Alborza ima veliku važnost još od 19. vijeka zbog iskorištavanja šuma za proizvodnju drvenog uglja[1]. Na spomenutim područjima ugalj se vadi i dan danas, dok sve veću ulogu preuzimaju ugljenokopi u Kermanskoj pokrajini[1]. Krajem 20. vijeka ugljenokopi oko Kermana i Ziraba snabdijevali su veliku isfahansku čeličanu sa 800.000 tona ugljena na godinu odnosno 80% njenih potreba. Zalihe fosfata procjenjuju se na oko 0,5 milijardi tona što je dovoljno za zadovoljavanje godišnjih tuzemnih potreba od 2,5 milijuna tona fosfatnih gnojiva[1]. Glavna ležišta fosfata nalaze se oko Bafka u Jazdskoj pokrajini, a sporedna oko Ramhormuza, Behbahana i Dašt-e Deha u Hormuzganu, Semnana i Šahruda u Semnanskoj pokrajini, te u okolini Teherana i Zandžana[1].

Nafta i prirodni plin predstavljaju najvažniju geološku sirovinu od domaćeg i međunarodnog privrednog značaja, a nalazišta fosilnih goriva koncentrirana su uz obalu Perzijskog zaliva odnosno huzestanskim nizijama[1]. U geološkom smislu, nalazišta su nastala nabiranjem Zagrosa. Vjekovna iskustva s curenjem nafte i plina u jugozapadnom Iranu na prijelazu iz 19. u 20. vijek dovela su do intezivnog istraživanja odnosno razvitka iranske naftne industrije[1].

Prirodne katastrofe[uredi | uredi izvor]

Geološke karakteristike u velikoj mjeri odgovorne su za razne oblike prirodnih katastrofa koje redovno pogađaju Iran[1], među kojima se prvenstveno ističu potresi uzrokovani sudaranjem evroazijske i arapske litosferne ploče. Subdukcijska zona proteže se približno 1800 km usporedno sa Zagrosom odnosno u smjeru sjeverozapad-jugoistok, međutim seizmički najaktivnije područje ipak je tzv. „iranski polumjesec” koji se proteže uz Azarbajdžan, Alborz, Kopet-Dag, Horasan, Sistan, istočni Dašt-e Lut i Makran[14].

Iran uz Kinu bilježi najveći broj smrtno stradalih od potresa, a pogođeni gradovi kroz historiju sa desecima hiljada žrtava uključuju Damgan (856.), Darešaher (872.), Nišapur (1405.), Tabriz (1042., 1721. i 1780.), Tabas (1978.), Rudbar (1990.)[14] i Bam (2003.). Zbog seizmoloških predviđanja o velikoj vjerovatnoći da Teheran u bližoj budućnosti pogodi potres velikih razmjera, iranski je parlament 2010. godine raspravljao o premještanju glavnog grada na neku od tri sigurnije lokacije među kojima se najčešće spominju Isfahan, Šahrud ili Semnan[15].

Osim što potresi izazivaju tragične ljudske i materijalne gubitke uključujući pustošenja naselja i komunikacijskih mreža, oni su također i uzrok velikog broja ekoloških posljedica[1]. Muljne i zemljane bujice kao i ostali oblici derazije vrlo su česta posljedica djelovanja potresa, a najizraženiji su u područjima gdje su padine sastavljene od smičnih pukotina ili skliskih glinenih tala[1]. Muljne bujice naročito su učestale kod vulkanskih pepela i na svim oblicima stratigrafskih naslaga natopljenih vodom i(li) ledom koje su podložne utjecaju seizmičkih valova. Ove pojave karakteristične su za vlažna područja sjevernog Irana s pripadajućim vulkanima (npr. Damavand), ali i za vrlo osjetljive zone slanih dijapira na jugoistoku zemlje[1].

Potresi također uzrokuju i opasna klizišta, karakteristična i za guste regolite ili pak slabe kamene podloge. Potonje se osobito odnose na stratificirane temeljce pune geoloških pukotina, isprekidane mekanim i vodopropusnim materijalima koji ih čine lahko erozivnim[1]. Klizišta, muljne i zemljane bujice redovno izazivaju štetu na nižim padinama i dolinama koje su gusto naseljene, a nerijetka pojava jest da klizajuće krhotine zapriječe tokove potoka odnosno oblikuju privremena jezera koja naposljetku uvijek probiju nestabilnu branu i poplave okolne doline[1].

Snažnije vulkanske aktivnosti na teritoriji Irana nisu zabilježene vijekovima, a posljednje vulkanske erupcije datiraju se u eocen i kvartar. Ipak, aktivnosti nižeg inteziteta poput fumarola, solfatara ili mofeta učestale su i dan danas kod Damavanda, Bazmana, Sabalana i Taftana[16]. Jedinstven slučaj predstavlja grad Ramsar u Mazandaranu, mjesto s najvećim stepenom prirodnog ionizirajućeg zračenja u svijetu (do 260 mSv godišnje[17]) koje dolazi od od izotopa radija-226 odnosno djelovanjem uranija i torija. Međutim, visok stepen radioaktivnosti ne utječe na zdravlje lokalnog stanovništva koje je prema studijama kroz historiju razvilo prirodnu imunost[17].

Reference[uredi | uredi izvor]

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]