Gradina (tvrđava)

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Za druga značenja, pogledajte Gradina (čvor).
Daorson

Gradina (Grad, Gradac, Gradište i slično), predstavlja fortificirani strateški plato, koji je služio kao tvrđava za odbranu (refugij) u sistemu koliko-toliko organizirane odbrane u slučaju razmirica s neposrednim susjedima i religijsko središte. Manje gradine služile su kao stražarska mjesta. Obilježile su dugo vremensko razdoblje: nastajale su na prijelazu iz bakarnog u bronzano doba, najveći dio izgrađen je u željeznom dobu. Bile su trajna naselja u formi središta određene zajednice, a život u većini njih neprekidno je trajao i nakon rimskih osvajanja.

Etnička pripadnost stanovnika gradina iz bronzanog doba nije poznata (Indoeuropljani), dok tokom cijeloga željeznoga doba u gradinama žive Iliri.

Arhitektura gradina[uredi | uredi izvor]

Arhiktektura gradina, što se tiče njenih tehničkih osobina, u priličnoj je mjeri skromna, gledajući je iz perspektive njoj teritorijalno i vremenski bliske antičke arhikteture. Iliri nisu poznavali ni opeku ni žbuku. Grubo pritesavanje kamena zapaženo je tek u posebnim slučajevima.

Gradina građene su na glavicama usamljenih bregova sa blagim padinama. Uvijek se nastojalo da jedna strana bude stjenovita strmina radi lakše odbrane. Činio ju je masivni kameni bedem uz korištenje prirodne osobine zemljišta. Bedemi tvrđave građeni su jednostavnim tehnikama suhozida. Bili su to jednostruki zidovi od velikih kamenih blokova ili dvostruki zidovi od većih kamenih blokova s unutrašnjim prostorom ispunjenim sitnom građom i obično poslije pojačavani drvenom građom. Gradine su imale jedan ili više koncentričnih pojasova bedema, a njihova visina (6 do 8m) i širina (do 10 m) ovisila je o stepenu prirodne zaštite. Poznat je slučaj gradine na Prkosima sa 5 odbranbenih bedema. Odbrana gradine bla je pojačana okomito usađenim kamenim pločama i šiljcima.

Na gradinama susreću se zagonetni arhitektonski objekt, koji bi se mogli nazvati međašnjim gromilama (limitnim tumulima), sa strateško-fortifikacionom i vjersko-obrednom ulogom. Veličina takve gromile varira između 5 i 15 metara promjera osnove i 1 do 6 metara visine.

Na nekim gradinama nađene su pravougaone jednodjelne kuće od kamena drveta i zemlje, sa ognjištem u sredini. Postoji i jedan manji broj gradina građenih malterom i one su iz rimskog perioda.

Gradina Daorson[uredi | uredi izvor]

Gradina Daorson u Ošaniću kod Stoca je jedini izuzetak, jer se uveliko razlikuje od ostalih. Ovdje se na jednom jezičku hercegovačkog krša, uzdiže debeli zid od kiklopskih, grubo pritesanih i bez spojnog sredstva naslaganih kamenih blokova, 2 metra dužine, 1,2 metra širine i gotovo 1 metar visine. Postanak ove gradine nije ni do danas dovoljno objašnjen. Zna se da su Daorsi u kulturnom pogledu bili iznad ilirskih plemena u susjedstvu. Kovali su novac po uzoru na grčki, pa i sa grčkim slovima, što govori o vrlo prisnim kulturnim vezama, ili se u etničkoj osnovi Daora kriju neki grčki elementi?

Privreda[uredi | uredi izvor]

Na gradini Zecovima u Čarakovu nađene su veće količine troske. Može se pretpostaviti da je pored livnice postojala i radionica za izradu predmeta od željeza. Slično je i sa gradinama kod Bihaća. Na gradini Varvara otkopan je čitavi niz uređaja za talenje i preradu bronze. Prerada bronze bila je osnovna privredna djelatnost stanovnika tog naselja. Dovelo je to živih trgovačkih veza sa — za ono doba — vrlo udaljenim krajevima.

Iliri sa Glasinca najveću brigu polagali su uzgoju svoje stoke, da bi tim proizvodima vršili zamjenu za one šljemove, knemide i drugi materijal grčkog porijekla, kojeg su djelomično priložili svojim mrtvima. Poljoprivreda i metalo-prerađivački zanati spadaju — koliko bi se to moglo danas zaključiti — medu osnovna privredna zanimanja starih Ilira. Neka utvrđena naselja prerasla su u trgovačka, političko-upravna i vjerska središta.

Stanovništvo se i dalje bavilo lovom i skupljačkom privredom. Važno je bilo lončarstvo, a od kućnih radinosti obrada vune, životinjskih kostiju i rogova.

Za rimske vladavine pojedine gradine bile su napuštene, dok su druge upotrebljavali starosjedioci ili su služile kao rimske vojne stanice. U srednjem vijeku, mnoge tvrđave nastale su na temeljima gradina.

Poznate gradine[uredi | uredi izvor]

Gradine nisu temeljno ispitane kao tumuli, uglavnom su evidentirane, djelimično sondažno istražene i samo poneke sistematski ispitane. Ne zna se tačan broj gradina, osim za manja područja. Na Glasincu je evidentirano preko 100 [1], u Petrovačkom polju 34 [2] i kod Livna oko 40. Smatra se da je njihov broj u Bosni i Hercegovini preko 1000. Poznate i uglavnom istražene gradine su:

Daorson kod Stoca

Delminijum kod Tomislavgrada

Gradina Vašarovine, Priluka, Livno, proglašeno je za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine. [3]

Vidoška gradina kod Livna takođe je nacionalni spomenik [4]

Gradac iznad Ravnog kod Kupresa

Gradina Varvara kod Rame

Gradina Zecovi u Carakovu kod Prijedora

Gradina u Kusačama na Glasincu, jedna od rijetkih temeljno istraženih. Na Glasincu su djelimično istražene gradina Ilijak, Luburić-polje, Kreča, Košitica, Klisura, Kadića brdo, Savići, Bukovik i Osovo. Tom prilikom otkriveni su mnogobrojni kameni i metalni predmeti, nakit, oružje i keramički ostaci.

Gradina Ilijak na Glasincu. Nalazi sa ove gradine i nekropola iz bliže okoline su najdragocjeniji za proučavanje i objašnjenje života populacije u nauci poznatoj po imenu Glasinačka kultura.

Gradine kod Bosanskog Petrovca

Gradina Pod kod Bugojna

Debelo Brdo kod Sarajeva

Literatura[uredi | uredi izvor]

  • Alojz Benac, Arheološka problematika zapadne Bosne, Arheološko društvo BiH, Zbornik, knjiga I, Sarajevo 1983. –GRADINA U VIDOŠIMA
  • Blagoje Govedarica, Arheološka problematika zapadne Bosne, Arheološko društvo BiH, Zbornik, knjiga I, Sarajevo 1983. -Iz najstarije prošlosti Livanjskog polja
  • Đuro Basler: Naše starine 1954 -Prethistorijske gradine i njihova zaštita
  • Blagoje Govedarica, Arheološka problematika zapadne Bosne, Arheološko društvo BiH, Zbornik, knjiga I, Sarajevo 1983. -Iz najstarije prošlosti Livanjskog polja


Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ Salmedin Mesihović -Historija Autarijata
  2. ^ Vejsil Ćurčić, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, godina 1902 - STARINE IZ OKOLINE BOSANSKOG PETROVCA
  3. ^ "Prapovijesna gradina u Vašarovinama". kons.gov.ba. Pristupljeno 14. 7. 2016. 
  4. ^ "Velika gradina u Vidošima". kons.gov.ba. Pristupljeno 13. 6. 2016.