Historija Moldavije

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search
Historijske faze podjele teritorije Moldavije

Područje današnje Moldavije u vrijeme antike naseljavali su razni narodi. U 2. vijeku na ovaj prostor došli su rimski naseljenici sa zapada, sa područja rimske Dakije, te se ovdje razvila dačansko-rimska, a kasnije i rumunska kultura. Nakon Rimljana, područje Moldavije bilo je pod vlašću ugarske krune, sve dok 1349. knez Bogdan nije osnovao, relativno nezavisnu, kneževinu Moldaviju. Najvažniji vladar u 15. vijeku bio je Ștefan cel Mare, koji je vodio brojne bitke protiv invazije Osmanlija, Poljaka i Tatara. Međutim, 1512. Moldavija je potpala pod vlast Osmanlija, te naredna tri vijeka ostala kao njihov vazalni posjed.

Nakon rusko-osmanlijskog rata 1787–1792, Osmanlijsko carstvo moralo je prepustiti Rusiji sve svoje posjede zapadno od rijeke Dnjestar. Nedugo poslije, nakon novog rata od 1806. do 1812. Rusko carstvo je pod svoju vlast pridobilo Besarabiju. Područje Moldavije u sastavu Ruskog carstva bilo je organizirano kao guvernat Besarabija. Nakon ruskog poraza u Krimskom ratu od 1853. do 1856. pariškim sporazumom područje Moldavije i kneževine Vlaške, uz kolektivnu garanciju sedam zemalja potpisnica, podijeljeno je između Osmanlijskog carstva, Francuske, Velike Britanije, kraljevine Sardinije i Rusije. Sjedinjavanjem dunavskih kneževina Moldavije i Vlaške 1859. ovo područje potpalo je pod jaki utjecaj Rumunije. Nakon Bečkog kongresa 1878. rumunska vlada morala je predali Rusiji južnu Besarabiju.

Nakon Oktobarske revolucije 1917. u Rusiji, 21. novembra iste godine osnovano je moldavsko-besarabijsko pokrajinsko vijeće, Sfatul Țării. Ono je 2. decembra 1917. proglasilo Moldavsku demokratsku republiku, kao dijelom nove federalno organizirane Rusije. U januaru 1918. rumunske vojne jedinice zauzele su područje zapadno od Dnjestra. Otpor Rumčeroda protiv okupacije je brzo ugušen, a pod pritiskom okupatora Parlament je proglasio nezavisnost od Rusije, odnosno Ukrajine. Dana 27. marta 1918. većina zastupnika u Parlamentu izglasala je ujedinjenje sa Rumunijom i time ozakonila već faktičko pripajanje Besarabije u sastav rumunske države. Za razliku od država članica Društva naroda, boljševička vlast nije prihvatila ovo glasanje i pripajanje. Također, niti Sovjetski savez, osnovan 1922, nije priznao odvajanje Besarabije. Na području Ukrajinske socijalističke sovjetske republike istočno od Dnjestra, gdje je živjela većina rumunskog stanovništva, osnovana je 1924. Moldavska autonomna oblast, koja je sedam mjeseci kasnije postala Moldavska autonomna socijalistička sovjetska republika (MASSR). Zvanični glavni grad bio je Chișinău, a zbog "rumunske okupacije" sjedište vlade nalazilo se u Balti (danas Ukrajina), a nakon 1929. premješteno je u Tiraspol.

Uz njemačku saglasnost kao posljedicu tajnih protokola između Hitlera i Staljina, Crvena armija je zauzela područje Besarabije u junu 1940. koje je pripadalo Rumuniji kao i sjevernu Bukovinu, te anketirala ih u sastav Sovjetskog saveza. Dana 2. augusta 1940. osnovana je Moldavska socijalistička sovjetska republika (MSSR) sa Chișinăuom (rus. Кишинёв, Kišinjev) kao glavnim gradom, čime je Besarabija ujedinjena sa zapadnim dijelom MASSR. Njemačka manjina u Besarabiji, čije pretke je ruski car Aleksandar I 1813. pozvao u zemlju kao koloniste, iseljena je iz Moldavije u sklopu Hitlerove kampanje povratka Nijemaca (Volksdeutschen) u granice Trećeg Rajha. Dana 22. juna 1941. njemačka i rumunska vojska započela je napad na Moldavsku SSR u sklopu operacije "Barbarossa". Već u ljeto 1941. Rumunija je anketirala Besarabiju i sjevernu Bukovinu. Teritoriju između rijeka Dnjestar i Južni Bug, sjeverno od Bara u Ukrajini, Rumunija je preimenovala u Transnistria. Nakon Drugog svjetskog rata prema odredbama Pariške mirovne konferencije 1946. Besarabija, područje Herca i sjeverna Bukovina vraćene su pod kontrolu Rusije, gdje je ona vratila predratnu administrativnu organizaciju i ponovno su uvedena ruska imena gradova.

Od sredine 1980tih počeo se javljati nacionalni pokret Rumuna u Moldavskoj SSR. On je u političkom smislu postajao sve veći teret, a čak i prije raspada SSSR preuzeo je vlast nad MSSR te kasnije igrao vrlo značajnu ulogu pri proglašenju nezavisnosti zemlje. Tako je 1989. ruski prestao biti drugi zvanični jezik, a uveden je rumunski jezik pisan latinicom. Zbog toga je došlo do snažnog protesta ukrajinske, ruske i gagauske manjine. Također javila se težnja Moldavaca za ujedinjenje zemlje sa Rumunijom. Čak i danas pokret za moldavijsko-rumunsko ujedinjenje igra primjetnu ulogu u tamošnjoj politici, mada uz mnogo manji politički pritisak.

Konačno 1991. Moldavija je proglašena nezavisnom državom, a rumunski jezik kao zvanični (iako je u periodu od 1994. do 2013. bio nazvan moldavski). Već od 1989. došlo je do konflikta između centralne vlade u Chișinău i područja sa etničkim manjinama, naročito Pridnjestrovlja i Gagauzije, zbog nove, kako su je mnoge nacionalne grupe smatrale, nacionalističko obojene politike vlade. Ove dvije regije su 1990. jednostrano proglasile nezavisnost od Moldavije, a i u drugim dijelovima države došlo je do masovnih protesta. Situacija u Pridnjestrovlju se 1992. pogoršala i eskalirala, a izbio je i građanski rat, pri čemu je poginulo preko 1.000 osoba. Rat je završen de facto proglašenjem nezavisnosti ovog dijela države. Borbe su okončane tek nakon napada ruske 14. armije pod vodstvom generala Aleksandra Ivanoviča Lebeda, koja je bila stacionirana na teritoriji Pridnjestrovlja. Od tada ono je na moldavijskoj teritoriji istočno od Dnjestra osnovalo vlastitu državu, a na njihovoj teritoriji stacionirana je i jedna operativna grupa ruske armije. Konflikt u Pridnjestrovlju je od tada značajno političko pitanje u Moldaviji, iako je i danas na snazi primirje između zaraćenih strana. Pregovori ni danas se nisu pomakli s mrtve tačke, tako da su obje strane u konfliktu postavljene sa statusom quo.

Za razliku od Pridnjestrovlja, regija Gagauzije se 1994. ipak smirila i mirno reintegrirala u sastav države i dobila je vrlo široku autonomiju kao rezultat dugih pregovora sa vladom. Od 1997. Moldavija je član GUAM-a. Od 2009. pristupila je "Istočnom partnerstvu", pokrenutom od strane EU.