Historija Slovenije
Slavenski preci današnjih Slovenaca vjerovatno su se doselili na područje Slovenije u 6. vijeku. U 7. vijeku nastala je Karantanija, prva država Slovenaca i jedna od prvih slavenskih država. 745. godine Karantanija gubi nezavisnost i pada pod vlast Bavarske, koja opet postaje dio franačke države. Stanovništvo se pokrštava.[1]
Oko 1000. godine napisani su Brižinski spomenici, prvi pisani dokument na nekom slavenskom jeziku. U 14. vijeku veći dio današnje Slovenije pada pod vlast Habsburgovaca, koji kasnije postaju Austro-Ugarska. Slovenija se tada dijeli na tri pokrajine: Kranjsku, Gorišku i Štajersku.[1]
Godine 1848. brojne narode zahvata narodni preporod, pa i Slovenci imaju politički program koji traži Ujedinjenu Sloveniju (Veliku Sloveniju).[2]
Kad se 1918. godine raspala Austro-Ugarska, a Italija zauzela pokrajine Primorsku i Istru, kao i dijelove Dalmacije, osnovana je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, koja se 1929. preimenovala u Kraljevinu Jugoslaviju.[2]
Kraljevina Jugoslavija raspala se u Drugom svjetskom ratu, a Slovenija je potom postala dio socijalističke Jugoslavije, službeno proglašene 29. novembra 1943.[3]
Današnja Slovenija je na temelju plebiscita proglasila nezavisnost od SFRJ 25. juna 1991, koja je priznata nekoliko mjeseci nakon kratkotrajnog rata. Kao nezavisna država 29. marta 2004. postala je članica NATO-a, a 1. maja 2004. članica Evropske unije.[4]
Prahistorija
[uredi | uredi izvor]Najstariji dokaz čovjekovog postojanja na tlu Slovenije dvije su kamene alatke iz Jame v Lozi kod Orehka (općina Postojna), stare oko 250.000 godina. Iz perioda posljednje glacijale, kada su na tlu Slovenije živjeli neandertalci, najznačajniji je pronalazak zviždaljke u blizini sela Šebrelje. U mlađem kamenom i bronzanom dobu stanovnici se već bave stočarstvom i poljoprivredom. Na prijelazu iz bronzanog u željezno doba karakteristična je kultura polja sa urnama. Za halštatski period željeznog doba karakteristična su utvrđena naselja na uzvišenjima (gradine) i lijepo izrađeni željezni predmeti (npr. situle) i oružje (Most na Soči, Vače, Rifnik, Šentvid pri Stični). Njihovi stanovnici nisu etnički određeni.[5]
Kelti i Rimljani
[uredi | uredi izvor]
U 4. i 3. vijeku p. n. e. teritoriju današnje Slovenije zaposjela su plemena Kelta. Ona su tu oformila plemenski savez nazvan Norička kraljevina. U Gorenjskoj i dijelu Štajerske živjeli su Tavrisci, Karni su se naselili na sjeverozapadu, Noričani na sjeveru, Japodi u Dolenjskoj i dijelom u Notranjskoj, Latobici u Dolenjskoj i Posavju, te Histri u Istri. Ti narodi kulturno i privredno su zaostajali za Rimljanima. Bavili su se poljoprivredom i stočarstvom. Iz tog vremena potiču imena nekih današnjih mjesta poput Bohinja i Tuhinja, te pojedinih rijeka (Sava, Savinja i Drava).[1]
Teritorija današnje Slovenije imala je za Rimljane veliki strateški značaj. Rimsko prodiranje na teritoriju današnje Slovenije započelo je nakon osnivanja Akvileje (181. p. n. e.). U drugoj polovini 2. vijeka p. n. e. Rimljani su u istarskim pohodima pokorili Histre, Tavriske (129. n. e.) i Karne (115. n. e.). Norička kraljevina sklopila je saveznički ugovor s Rimljanima 115. p. n. e.. Car Oktavijan August od 35 do 33. p. n. e. pomjerio je granice Rimskog Carstva sve do Dunava, a oko 10. p. n. e. mirno je priključio carstvu dotad savezničku Noričku kraljevinu. Zaposjednuta područja uključena su u sastav sljedećih rimskih provincija: zapadna Slovenija sa Istrom uključena je u 10. regiju Italije (Regio X), istočni dio i Dolenjska pripojeni su provinciji Panoniji, a alpski prostor i Posavje sredinom 1. vijeka ulaze u sastav provincije Norik. Osnivaju se prvi gradovi na teritoriju Slovenije (Emona, Celeja, Petovio). Njih naseljavaju doseljenici iz Italije i romanizirani starosjedioci. Izgrađen je putni sistem sa glavnim pravcem Akvileja–Emona–Celeja–Petovio–Karnuntum (Petronel na Dunavu).[6]
Prve kršćanske općine nastale su pri kraju 3. vijeka. Od 4. do 6. vijeka ustrojene su biskupije, koje su potpadale pod metropoliju u Akvileji. U vrijeme utvrđivanja rimskih granica zbog sve češćih barbarskih provala, u 3. vijeku na rubu krasa izgrađen je sistem utvrđenja Claustra Alpium Iuliarum, čija je namjena bila zaštita istočnog prilaza Italiji. U 5. i 6. vijeku rimska vlast na teritoriju Slovenije uzdrmana je provalama germanskih plemena, koja se kreću ka Italiji. Domaće stanovništvo nalazi utočište u sigurnijim planinskim krajevima. Sredinom 5. vijeka preko Slovenije u Italiju su prodrli Huni, i usput opustošili cijeli niz naselja. Na kraju 5. vijeka Istočni Goti (Ostrogoti) zaposjeli su Italiju i do 536. godine u sastav njihove Italske kraljevine ulaze Norik, Dalmacija i Panonija.[1]
Doseljavanje Slavena
[uredi | uredi izvor]U 6. vijeku na širem prostoru istočnih Alpa naselili su se Slaveni. Prvi slavenski naseljenički val, datiran oko 550. godine, tekao je iz smjera današnje Moravske.[7]
Drugi slavenski val tekao je po odlasku Langobarda s današnje slovenske teritorije u Italiju 568. godine. Na ispražnjene teritorije počinju se naseljavati Avari i Slaveni.[7]
Na teritorijama koje su naselili Slaveni živjeli su ostaci romaniziranih starosjedilaca, koji su djelomično sačuvali kršćanstvo. Doseljavanje Slavena u istočne Alpe potvrđuju propasti biskupija na istočnoalpskom prostoru u drugoj polovini 6. vijeka, promjene naselja i materijalne kulture, te afirmacija novog, slavenskog govora. Etnička granica prema Bavarcima već se tada učvršćuje u istočnom Tirolu, a u 8. vijeku na rubu Furlanske nizije i u Istri na rubu krasa ustaljuje se granica prema Langobardima.[1]
Karantanija
[uredi | uredi izvor]
Slaveni u istočnim Alpama bili su, kao i Slaveni u Panoniji, pod vlašću avarskih kagana. Slabljenjem avarske vlasti, na prostoru južne Koruške, početkom 7. vijeka formira se prilično samostalna „krajina Slavena“ (marca Vinedorum), sa svojim knezom na čelu. Godine 623. vjerovatno se pridružila alpskim Slavenima pod vodstvom kneza Sama. Po propasti Samovog plemenskog saveza 658. godine, »krajina Slavena« sa središtem u Krnskom gradu, sjeverno od današnjeg Celovca, počinje se nazivati Karantanijom. Oko stotinjak godina ona je bila samostalna kneževina. Kada su Karantanci oko 743. godine zamolili Bavarce za pomoć u odbrani od Avara, morali su priznati njihovu vrhovnu vlast, te je otada Karantanija vazalna kneževina u okviru Franačke države. Uz priznanje vazalstva kao zamjenu za pomoć, Karantanci su morali Bavarcima dati kao taoce sina kneza Boruta, Gorazda i kneževog nećaka Hotimira. Njih su Bavarci za vrijeme talaštva pokrstili. Godine 751, za vrijeme vladavine kneza Hotimira, počinje pokrštavanje Karantanaca. Pokrštavanje nije išlo glatko; došlo je čak do tri neuspjela ustanka. Porazom bavarskog kneza Tasila III 788. godine, zajedno s Bavarskom i Karantanija ulazi u sastav Franačke države Karla Velikog. Kada je knez donjopanonskih Slavena Ljudevit Posavski 819. godine, zbog nasilja franačkog markgrofa Kadolaha, podigao ustanak, njemu su se priključili i Karantanci. Poslije gušenja ustanka 828. godine Franci reorganizuju upravu u Karantaniji i domaće slavenske kneževe zamjenjuju franački grofovi. Tragovi nekadašnje karantanske samouprave očuvali su se sve do 1414. godine u posebnom obredu ustoličenja koruških vojvoda, koji je vršen na slovenskom jeziku.[1]
Franačka vlast
[uredi | uredi izvor]Gubitkom političke samostalnosti i uvođenjem franačkog feudalnog sistema u 9. vijeku, slovensko društvo prolazi kroz duboke promjene. Stara rodovska struktura raspada se, a slobodni seljaci postepeno postaju kmetovi podložni novim feudalnim gospodarima, koji su većinom bili njemačkog porijekla. Franačka vlast donosi i čvršću crkvenu organizaciju pod jurisdikcijom Salzburške nadbiskupije i Akvilejske patrijaršije. U ovom periodu dolazi do intenzivne kolonizacije, gdje se uz domaće slavensko stanovništvo naseljavaju i kolonisti iz njemačkih zemalja, što mijenja etničku sliku određenih područja.[8]
U sklopu Svetog Rimskog Carstva
[uredi | uredi izvor]Od 10. vijeka nadalje, slovenske zemlje postaju sastavni dio Svetog Rimskog Carstva. Na prostoru nekadašnje Karantanije i šireg istočnoalpskog prostora formiraju se historijske pokrajine koje će definisati slovensku historiju sve do 1918. godine: Koruška, Štajerska, Kranjska, Goriška i Istra. U ovim pokrajinama vlast preuzimaju moćne plemićke porodice, dok se gradovi počinju razvijati kao središta obrta i trgovine. Germanizacija viših slojeva društva nastavlja se, dok seljaštvo i dalje većinom govori slovenskim narodnim jezikom.[1]
Dolazak i učvršćenje Habsburgovaca
[uredi | uredi izvor]
Uspon dinastije Habsburg na ovom području počinje pobjedom kralja Rudolfa I nad češkim kraljem Otokarom II u bici na Moravskom polju 1278. godine. Habsburgovci su postepeno sticali vlast nad slovenskim pokrajinama: Korušku i Kranjsku dobijaju 1335, a Trst im se dobrovoljno priključuje 1382. godine.[1] Jedini ozbiljni rivali Habsburgovcima na tlu današnje Slovenije bili su Celjski grofovi, moćna plemićka porodica koja je svoj vrhunac doživjela u prvoj polovini 15. vijeka. Nakon ubistva posljednjeg celjskog kneza Ulrika II 1456. godine, Habsburgovci nasljeđuju njihove posjede na osnovu ranije sklopljenog ugovora o međusobnom nasljeđivanju. Time je gotovo cijela današnja Slovenija objedinjena pod vlašću jedne dinastije, što je omogućilo određeni nivo političke i upravne povezanosti slovenskog etničkog prostora, iako podijeljenog na pokrajine.[9]
Od reformacije do baroka
[uredi | uredi izvor]Protestantska učenja počinju se pojavljivati u slovenskim pokrajinama već od 1520. godine. Prijelomni trenutak za razvoj luteranstva u Sloveniji jest preobraćenje Primoža Trubara u reformisanu vjeru. On je upravljao protestantskom crkvom do 1565. godine, kada je protjeran u Njemačku. Primož Trubar preveo je Bibliju na slovenski jezik, čime je postao otac slovenske književnosti i književnog jezika. Iako je vlast Habsburgovaca u slovenskim pokrajinama bila jaka, plemstvo je većinom prešlo na luteranstvo te je uspjelo da na saboru "Unutrašnje Austrije" iz 1578. godine primora nadvojvodu Karla II na poštovanje vjerskih prava luterana. U Ljubljani je djelovala protestantska škola i štamparija, a nastavljen je rad na prevođenju religioznih djela na slovenski. Ovaj razvoj prekinut je protivreformacijom koja je u periodu od 1590. do 1628. godine izvojevala potpunu pobjedu (stanovništvo je rekatolizirano, škole zatvorene, crkvena organizacija luterana uništena).[2]
Sa potiskivanjem protestantizma, Habsburgovci su slomili i svaki mogući otpor plemstva svojoj vlasti, te u slovenskim pokrajinama staleške skupštine gube značaj. Slovenija je tokom 16. vijeka trpjela pljačkaške upade neregularnih turskih trupa, što je potaknulo skupštinu Kranjske da finansijski pomogne organizaciju Hrvatske vojne krajine, dok su skupštine Koruške i Štajerske pomagale organizaciju Slavonske krajine. Habsburgovci su 1500. godine naslijedili i Goričku grofoviju, te je time zaokružena njihova vlast nad slovenskim zemljama.[1]
Terezijanska i jozefinska epoha
[uredi | uredi izvor]U 18. vijeku, za vrijeme vladavine carice Marije Terezije i njenog sina Josipa II, provedene su opsežne reforme s ciljem modernizacije i centralizacije monarhije. Uvedena je opća školska obaveza, što je, iako je nastava na višim nivoima bila na njemačkom, povećalo pismenost stanovništva. Poboljšan je položaj seljaka, a Josip II svojim je patentima ukinuo ličnu zavisnost kmetova. Administrativne reforme smanjile su moć staleža, a ojačale državni birokratski aparat. Iako su reforme imale germanizatorski karakter, one su paradoksalno stvorile uslove za kasnije nacionalno buđenje kroz širenje obrazovanja i slabljenje feudalnih okova.[1]
Pod Francuzima
[uredi | uredi izvor]
Tokom Napoleonskih ratova, nakon poraza Austrije 1809. godine, Napoleon osniva Ilirske pokrajine sa sjedištem u Ljubljani. Iako je francuska vlast bila kratkotrajna (do 1813), imala je ogroman značaj za Slovence. Uvedena je ravnopravnost građana pred zakonom, a slovenski jezik dobio je veći značaj u javnoj upravi i školstvu. Valentin Vodnik, slovenski pjesnik, pozdravio je dolazak Francuza kao priliku za nacionalni preporod. Ovo razdoblje ojačalo je svijest o zajedničkom slovenskom identitetu izvan okvira habsburških pokrajina.[10]
Od restauracije do revolucije 1848.
[uredi | uredi izvor]Nakon Bečkog kongresa 1815. godine, Austrija vraća vlast nad slovenskim zemljama i uspostavlja konzervativni režim (Vormärz) pod vodstvom kancelara Metternicha. Uprkos cenzuri i političkoj represiji, slovenski kulturni preporod se nastavlja. France Prešeren, najveći slovenski pjesnik, u ovom periodu piše svoja najznačajnija djela, pokazujući da je slovenski jezik sposoban za visoku kulturu i umjetnost. Ideje o nacionalnoj posebnosti sve više jačaju, pripremajući teren za političke zahtjeve koji će eksplodirati 1848. godine.[10]
Narodni i kulturni preporod
[uredi | uredi izvor]Period nakon 1848. pa do kraja 19. vijeka obilježen je intenzivnim političkim i kulturnim organizovanjem. Osnivaju se čitaonice, kulturna društva (poput Slovenske matice osnovane 1864) i prve političke stranke. Dolazi do podjele na konzervativni (klerikalni) i liberalni tabor. Organizuju se masovni skupovi na otvorenom, tzv. "tabori", na kojima se zahtijeva ujedinjenje svih slovenskih zemalja i veća prava za slovenski jezik. Ovaj period ključan je za formiranje moderne slovenske nacije.[2]
Ustavni period
[uredi | uredi izvor]
Austrijska carevina temeljno je reorganizovana poslije poraza u ratu s Pruskom (1866. godine) i sklapanja Austro-ugarske nagodbe (1867). U austrijskom dijelu Austro-Ugarske ustanovljena je ustavna vlada. Njemačke partije držale su većinu mjesta, ali su postepene reforme omogućile širenje građanskih prava.[10] Do kraja monarhije, uslijed postepene demokratizacije Austrije, Slovenci su uspjeli da izbore dominaciju u institucijama Kranjske, kao i osnovno i srednje obrazovanje u državnim školama Koruške, Primorske i Štajerske. U Carevinskom vijeću (Reichsratu) sjedili su predstavnici Slovenaca koji su obično podržavali češke zahtjeve. Iako nikad nisu dostigli privredni razvoj Češke i Donje Austrije, privredni preobražaj zahvatio je i Sloveniju tokom 80-ih i 90-ih godina 19. vijeka, čemu je znatno doprinio veliki državni program izgradnje željezničke infrastrukture (npr. Južna željeznica Beč–Trst).[2] Krajem 19. vijeka u Sloveniji se snažno razvija klerikalni pokret, ali se pojavljuju i prvi znaci socijaldemokratskog organizovanja.[2]
Prvi svjetski rat
[uredi | uredi izvor]
Tokom Prvog svjetskog rata, slovenske zemlje bile su teško pogođene, posebno otvaranjem Soškog fronta na zapadu 1915. godine, gdje su se vodile krvave bitke između austrougarske i italijanske vojske. Mnoga slovenska naselja uništena su, a stanovništvo raseljeno. Politički, Slovenci sve više traže izlaz iz Monarhije. Godine 1917. slovenski, hrvatski i srpski zastupnici u bečkom parlamentu donose Majsku deklaraciju, tražeći ujedinjenje Južnih Slavena u jednu državnu jedinicu. Raspadom Austro-Ugarske u oktobru 1918, osnovana je Država Slovenaca, Hrvata i Srba sa sjedištem u Zagrebu, koja se ubrzo ujedinila s Kraljevinom Srbijom.[11]
Između dva svjetska rata
[uredi | uredi izvor]Ulaskom u Kraljevinu SHS (kasnije Jugoslaviju), Slovenci su prvi put živjeli u državi sa slavenskom većinom, ali su izgubili značajne dijelove etničkog teritorija. Rapalskim ugovorom (1920) Italija je dobila Primorsku, Istru i dio unutrašnjosti, čime je trećina slovenskog stanovništva ostala izvan matične države i bila izložena nasilnoj italijanizaciji (fašizam). U Koruškoj je nakon plebiscita 1920. veći dio pripao Austriji. Unutar Jugoslavije, Slovenija je imala određenu autonomiju, koja je ukinuta Šestojanuarskom diktaturom 1929, kada postaje Dravska banovina. Ipak, kulturni i privredni život nastavio se razvijati, uz osnivanje Univerziteta u Ljubljani (1919).[2]
Drugi svjetski rat
[uredi | uredi izvor]Nakon napada Sila Osovine na Jugoslaviju u aprilu 1941, Slovenija je okupirana i podijeljena između Njemačke, Italije i Mađarske. Okupatori su provodili politiku denacionalizacije i preseljavanja stanovništva. Već 1941. osnovana je Osvobodilna fronta (OF), koja je organizovala oružani otpor i partizanski pokret pod vodstvom komunista. Tokom rata došlo je i do bratoubilačkog sukoba između partizana i antikomunističkih snaga (domobrani) koje su sarađivale s okupatorom. Rat je završen pobjedom partizana, oslobođenjem teritorija i priključenjem većeg dijela Primorske Sloveniji.[12]
Federativna Jugoslavija
[uredi | uredi izvor]
U drugoj Jugoslaviji Slovenija je postala jedna od šest konstitutivnih republika sa vlastitim ustavom i institucijama. Bila je privredno najrazvijenija republika. Period socijalizma obilježila je ubrzana industrijalizacija, urbanizacija i rješavanje tršćanskog pitanja (Londonski memorandum 1954, Osimski sporazumi 1975). Ustavom iz 1974. godine Slovenija je, kao i druge republike, dobila visoki stepen samostalnosti i pravo na samoopredjeljenje, što je postalo pravni temelj za kasniju nezavisnost. Tokom 1980-ih, u Sloveniji jača civilno društvo i kritika centralističke vlasti u Beogradu, što dovodi do demokratskih promjena.[2]
Osamostaljenje
[uredi | uredi izvor]Na prvim višestranačkim izborima 1990. godine pobijedila je koalicija DEMOS. Na plebiscitu u decembru iste godine, ogromna većina građana (88,5%) glasala je za nezavisnost. Slovenija je proglasila nezavisnost 25. juna 1991. godine. Jugoslavenska narodna armija (JNA) pokušala je vojnom intervencijom spriječiti otcjepljenje, što je dovelo do desetodnevnog rata. Sukob je okončan Brijunskom deklaracijom, povlačenjem JNA i međunarodnim priznanjem Slovenije 1992. godine.[13]
Slovenija kao samostalna država
[uredi | uredi izvor]
Kao samostalna država, Slovenija je provela tranziciju ka tržišnoj ekonomiji i parlamentarnoj demokratiji. Postala je aktivna članica međunarodne zajednice; primljena je u Ujedinjene nacije 1992. godine. Strateški ciljevi države ostvareni su 2004. godine ulaskom u NATO i Evropsku uniju. Slovenija je 2007. godine, kao prva od novih članica, uvela euro kao valutu. Danas je Slovenija stabilna demokratija s visokim indeksom ljudskog razvoja.[2]
Literatura
[uredi | uredi izvor]- Štih, Peter (2016). Slovenska zgodovina: Od prazgodovinskih kultur do konca srednjega veka. Ljubljana: Znanstvena založba Filozofske fakultete. ISBN 978-961-237-438-5 Provjerite vrijednost parametra
|isbn=: checksum (pomoć). - Prunk, Janko (2008). Kratka zgodovina Slovenije. Ljubljana: Založba Grad. ISBN 978-961-92442-0-3.
- Zbornik Slovenačka, Beograd 1927.[trajno mrtav link]
- Vekoslav Bučar, „Politička istorija Slovenačke“, Beograd 1939. Arhivirano 4. 3. 2016. na Wayback Machine (PDF, 485 kb).
Također pogledajte
[uredi | uredi izvor]Reference
[uredi | uredi izvor]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Štih, Peter; Simoniti, Vasko; Vodopivec, Peter (2016). Slovenska zgodovina: Od prazgodovinskih kultur do začetka 21. stoletja. Ljubljana: Modrijan. ISBN 978-961-241-971-4.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Prunk, Janko (2008). Kratka zgodovina Slovenije. Ljubljana: Založba Grad. ISBN 978-961-92442-0-3.
- ↑ Repe, Božo (2002). Jutri je nov dan: Slovenci in razpad Jugoslavije. Ljubljana: Modrijan. ISBN 978-961-6357-76-0.
- ↑ "Timeline of Slovenian history" (jezik: engleski). Government of the Republic of Slovenia. Pristupljeno 2023-10-15.
- ↑ "Neanderthal flute". Narodni muzej Slovenije. Pristupljeno 2023-10-15.
- ↑ Šašel Kos, Marjeta (2005). Appian and Illyricum. Ljubljana: Narodni muzej Slovenije. ISBN 978-961-6169-36-3.
- 1 2 Štih, Peter (2010). The Middle Ages between the Eastern Alps and the Northern Adriatic: Select Papers on Slovene Historiography and Medieval History. Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-18591-3.
- ↑ Kos, Milko (1955). Zgodovina Slovencev od naselitve do petnajstega stoletja. Ljubljana: Slovenska matica.
- ↑ Kos, Milko (1985). Srednjeveška zgodovina Slovencev. Ljubljana: Slovenska matica.
- 1 2 3 Vodopivec, Peter (2006). Od Pohlinove slovnice do samostojne države: slovenska zgodovina od konca 18. stoletja do konca 20. stoletja. Ljubljana: Modrijan. ISBN 978-961-241-130-5.
- ↑ Pleterski, Janko (1971). Prva odločitev Slovencev za Jugoslavijo. Ljubljana: Slovenska matica.
- ↑ Repe, Božo (2001). Slovenci v osemdesetih letih. Ljubljana: Zveza zgodovinskih društev Slovenije.
- ↑ Plut-Pregelj, Leopoldina; Rogua, Carole (2010). The A to Z of Slovenia. Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-7216-5.
Vanjski linkovi
[uredi | uredi izvor]