Istanbul

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Koordinate: 41°00′49″N 28°57′18″E / 41.01361°N 28.95500°E / 41.01361; 28.95500
Istanbul
Carigrad, Konstatinopolj
grad
Istanbul collage 5f.jpg
Službeni naziv: İstanbul
Država  Turska
Regija Marmara
Provincija Istanbul (39)
Nadmorska visina 40 m
Koordinate 41°00′49″N 28°57′18″E / 41.01361°N 28.95500°E / 41.01361; 28.95500
Površina
 - Metro 5.343 km2
Stanovništvo
 - Metro 13.854.740[1] (2012)
Gustoća
 - Metro 2.523 /km2 
Gradonačelnik Kadir Topbaş (AKP)
Vremenska zona EET (UTC+2)
 - ljeto EEST (UTC+3)
Poštanski broj 34000 do 34850 i 80000 do 81800
Pozivni broj (+90) 212 (Evropski dio)
(+90) 216 (Azijski dio)
Istanbul

Istanbul (turski: İstanbul), kroz historiju također poznat i kao Carigrad, Konstantinopolj ili Bizantium, najveći je grad u Turskoj, privredni, kulturni i historijski centar i jedan od najvažnijih gradova ove transkontinentalne države. Transkontinentalni je grad Evroazije, što je jedna od njegovih posebnosti. Nalazi se na obe strane Bosforskog moreuza, između Crnog i Mramornog mora, obuhvatajući prirodnu luku Zlatni rog (Haliç). Iako se prostire na dva kontinenta, smatra se evropskim gradom, sa privrednom i historijskom jezgrom koja se nalazi na evropskoj strani. Grad je također administrativni centar Istanbulske provincije, ali ne i glavni grad Turske. Sa oko 14,7 miliona stanovnika,[2] jedan je od najmnogoljudnijih gradova svijeta, 7. najmnogoljudniji grad na svijetu i prvi takav u Evropi.

Osnovan pod nazivom Bizantion na rtu Sarayburnu, oko 660. godine p.n.e, grad se razvijao kako bi postao jedan od najvažnijih gradova kroz historiju. Nakon što je ponovno uspostavljen kao Carigrad 330. godine, služio je kao carski grad skoro 16 vijekova, za vrijeme rimskog i bizantijskog (330-1204. i 1261-1453), latinskog (1204-1261) i Osmanlijskog carstva (1453-1922).[3] Odigrao je važnu ulogu u unapređenju krišćanstva tokom rimskog i bizantijskog doba, prije nego što su kontrolu nad njime 1453. godine, preuzele Osmanlije i pretvorile ga u islamsko uporište i sjedište Osmanlijskog halifata.[4]

Smješten na strateški važnom mjestu, nekadašnjem Putu svile,[5] željezničkom čvorištu između Evrope i Bliskog istoka i na trasi jedinog morskog puta između Crnog mora i Sredozemlja, proizveli su od Istanbula kosmopolitski grad. Broj stanovnika grada se povećao za deset puta od 1950-ih, usljed migriranja stanovnika iz cijele Anadolije.

Sa otprilike 12,56 miliona inostranih turistu u 2015. godini, pet godina nakon što je proglašen za Evropsku prestonicu kulture, Istanbul predstavlja peti naposjećeniji grad na svijetu. Najveće turističke atrakcija grada su historijski centar, djelimično uvršten na UNESCOov spisak svjetske baštine, kulturni i zabavni centar koji se proteže uz gradsku prirodnu luku, Zlatni rog, u oblasti Beyoğlu i dr. Istanbul se smatra globalnim gradom kao i jedna od najbrže rastućih ekonomskih metropola na svijetu. U gradu se nalaze mnoge centrale turskih kompanija i medijskih kuća a njegova privreda čini više od četvrtine bruto domaćeg proizvoda u državi.

Zajedno sa mađarskim Pečuhom i njemačkim Essenom, Istanbul je proglašen evropskim glavnim gradom kulture za 2010. godinu.

Naziv[uredi | uredi izvor]

Najstariji naziv za Istanbul je Bizantium (grčki: Βυζάντιον), naziv koji su mu dodijelili njegovi osnivači, tj. kolonisti iz Megare oko 660. godine p.n.e.[6] U početku se mislilo da naziv grada potiče od vlastitog imena Byzas. Starogrčka tradicija se veže za legendarnog kralja istog imana kao vođe kolonista. Međutim, moderni učenjaci pretpostavljaju da je ime Byzas lokalnog tračanskog ili ilirskog porijekla i da je prethodilo Megareanskom naselju.[7]

Nakon što je Konstantin Veliki od grada napravio novu istočnu prijestolnicu Rimskog carstva 330. godine, grad je postao poznat kao "Carigrad" što je latinizirana verzija grčkog naziva Konstantinoupolis što znači "Konstantinov grad".[6] Stoga je pokušao promovirati naziv "Novi Rim" ali se upotreba tog naziva nije rasprostranila.[8] Carigrad je ostao najčešći naziv za Istanbul korišten na zapadu sve do osnivanja Republike Turske dok su Kostantiniyye i Istanbul Osmanlije koristili kao alternativna imena tokom svoje vladavine.[9]

Do 19. stoljeća, grad je stekao veliki broj drugih imena koje su koristili kako stranci tako i Turci. Evropljani su koristili naziv Carigrad koji se odnosio na cijeli grad, ali su koristili i naziv Stambol, kao i Turci, ali za dio grada na poluostrvu opasan zidom, između Zlatnog roga i Mramornog mora.[10]

Historija[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Historija Istanbula
Panorama grada 1870. godine
Panorama grada 1870. godine
Panorama grada, 1890. godine
Panorama grada, 1890. godine

Rimski car Konstantin Veliki je osnovao grad na mjestu Grčke kolonije Bizanta te ga je nazvao po sebi - Konstantinopol. Nakon podjele Rimskog carstva grad postaje glavni grad Istočnorimskog carstva ili Bizantijskog Carstva. Nakon pada Bizantijskog carstva 1453. godine, Konstantinopolj postaje dijelom Osmanlijskog carstva te ubrzo postaje njegov glavni grad.

Geografija[uredi | uredi izvor]

Klima[uredi | uredi izvor]

Gradska klima je umjerena kontinentalna. Ljeta su u gradu vruća i vlažna, dok su zime kišovite te ponekad snježne. Godišnja prosječna količina padavina iznosi 870 mm. Zbog vrlo visoke vlažnosti, temperature su mnogo izraženije. Prosječna maksimalna temperatura u zimskim mjesecima je između 7°C i 9°C. Tokom zime snijeg pada prosječno sedmicu ili dvije. Prosječna temperatura u ljetnim mjesecima je 28 °C.

Najtopliji mjesec u godini je juli sa prosječnom temperaturom od 23,2 °C, a najhladniji je januar sa 5,4 °C. Najviša zabilježena temperatura u gradu je bila 40,5 °C u augustu 2000. godine, a najniža –16,1 °C u februaru 1927. godine.[11] Vrijeme je obično osjetno hladnije u istočnom Istanbulu.

Grad je prilično vjetrovit, sa prosječnom brzinom vjetra od 17 kilometara na sat. Ljeto je najsuši dio godine, ali se ne događaju velike suše kao na zapadu, te se klima zato ne može smatrati sredozemnom.

Jan Feb Mar Apr Maj Jun Jul Aug Sep Okt Nov Dec
Najviša prosječna temperatura (°C) 8,7 9,1 11,2 16,5 21,4 26,0 28,4 28,5 25,0 20,1 15,3 11,1 Ø 18,4
Najniža prosječna temperatura (°C) 2,9 2,8 3,9 7,7 12,0 16,0 18,5 18,7 15,5 12,0 8,5 5,3 Ø 10,3
Padavine (mm) 98,4 80,2 69,9 45,8 36,1 34,0 38,8 47,8 61,4 96,9 110,7 123,9 Σ 843,9
Temperatura u °C • padavine u mm Dijagram:
Temperatura
8,7
2,9
9,1
2,8
11,2
3,9
16,5
7,7
21,4
12,0
26,0
16,0
28,4
18,5
28,5
18,7
25,0
15,5
20,1
12,0
15,3
8,5
11,1
5,3
jan feb mar apr maj jun jul aug sep okt nov dec
Padavine
98,4
80,2
69,9
45,8
36,1
34
38,8
47,8
61,4
96,9
110,7
123,9
jan feb mar apr maj jun jul aug sep okt nov dec
Izvor: [12] [13] [14]

Geologija[uredi | uredi izvor]

[icon] Ova sekcija zahtijeva proširenje.

Administrativna podjela[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Okruzi Istanbula
Okruzi Istanbula
Pogled na Trg Taksim, sa Spomenikom republici, podignutim 1928. u spomen na osnivanje Republike

Od 2004. godine, općinske granice Istanbula se podudaraju sa granicom provincije Istanbul. Gradom, koji je i glavni grad istoimene provincije, upravlja Istanbulska metropolitanska općina, koji nadzire 39 okruga grada, odnosno provincije. Trenutna struktura grada može se pratiti unatrag do reforme iz perioda tanzimata, gdje su se islamske sudije i imami nalazili na čelu grada a pod pokroviteljstvom velikog vezira. Usvajajući model francuskih gradova, ovaj vjerski sistem je zamijenjen gradonačelnikom i gradskim vijećem.

Istanbul je teritorijalno podijeljen na 39 okruga (tur:Büyükşehir Belediyesi), od kojih se 25 nalazi u evropskom, a 14 u azijskom dijelu grada:

  • Evropski dio:

Arnavutköy, Avcılar, Bağcılar, Bahçelievler, Bakırköy, Başakşehir, Bayrampaşa, Beşiktaş, Beylikdüzü, Beyoğlu, Büyükçekmece, Çatalca, Esenler, Esenyurt, Eyüp, Fatih, Gaziosmanpaşa, Güngören, Kağıthane, Küçükçekmece, Sarıyer, Silivri, Sultangazi, Şişli i Zeytinburnu

  • Azijski dio:

Adalar, Ataşehir, Beykoz, Çekmeköy, Kartal, Kadıköy, Maltepe, Pendik, Sancaktepe, Sultanbeyli, Şile, Tuzla, Ümraniye i Üsküdar

Okruzi su, kao dijelovi Istanbula istovremeno i gradovi, koji pripadaju provinciji Istanbul.

Grb[uredi | uredi izvor]

[icon] Ova sekcija zahtijeva proširenje.

Stanovništvo[uredi | uredi izvor]

Tokom dužeg dijela svoje historije, Istanbul se nalazio među najvećim gradovima na svijetu.[15] Oko 500. godine tadašnji Carigrad je imao između 400.000 i 500.000 stanovnika, prestigavši grad Rim na mjestu najmnogoljudnijeg grada. Na položaju najmnogoljudnijeg grada Konstantinopolj odnosno Istanbul se smjenjivao sa historijskim gradovima kao što su Bagdad, Chang'an, Kaifeng i Merv sve do 12. vijeka. Nakon toga nikada se nije našao na poziciji najnaseljenijeg grada svijeta ali je ostao najveći grad Evrope od 1500. do 1750. godine, kada ga je prestigao London.[16]

Kretanje broja stanovnika tokom perioda od 1925. do 2015. godine dat je u sljedećoj tabeli.

Godina Broj stanovnika
1925. 881.000
1927. 691.000
1935. 740.800
1940. 793.900
1945. 845.300
1950. 983.000
1960. 1.459.500
1965. 1.743.000
1970. 2.132.400
1975. 2.547.400
1980. 2.853.500
1985. 5.494.900
1990. 6.620.200
1994. 7.615.500
1997. 8.260.400
2000. 8.831.800
2007. 11.174.200
2015. 14.657.434

Poznat je također po tim što u njemu živi dosta Bošnjaka koji su emigrirali u Tursku za vrijeme austro-ugarske okupacije. Isto tako je opjevan u mnogim bosanskim sevdalinkama. Jedna od njih je "U Stambolu na Bosforu."

Tokom većeg dijela svoje historije, Istanbul je svrstavan među najveće gradove u svijetu. Do 500. godine, Istanbul je imao negdje između 400.000 i 500.000 stanovnika, istisnuvši svog prethodnika, grad Rim sa mjesta najvećeg grada na svijetu. Zajedno sa iračkim Bagdadom i kineskim Chang'anom bio je jedan od najvećih gradova na svijetu sve do 13. stoljeća. Iako poslije toga nikada više nije postao najmnogoljudniji grad svijeta, ostao je najveći grad u Evropi nedugo nakon pada Carigrada pa sve do početka 19. stoljeća, kada ga je u tome nadmašio London. Danas je Istanbul uz Moskvu jedna od najvećih urbanih aglomeracija u Evropi.

Prema procjenama turskog Zavoda za statistiku, u Istanbulu je krajem 2013. godine živjelo 14.160.467 stanovnika, što ga čini najmnogoljudnijim gradom u Turskoj i čini 18,5 posto ukupnog stanovništva Turske. [17]

Politika[uredi | uredi izvor]

[icon] Ova sekcija zahtijeva proširenje.

Kultura i znamenitosti[uredi | uredi izvor]

[icon] Ova sekcija zahtijeva proširenje.

Privreda i infrastruktura[uredi | uredi izvor]

Privreda[uredi | uredi izvor]

[icon] Ova sekcija zahtijeva proširenje.

Promet[uredi | uredi izvor]

Most sultana Mehmeda Osvajača je jedan od tri viseća mosta preko Bosfora

S obzirom na geografski položaj Istanbul je dobro prometno povezan sa ostalim dijelovima Turske. Također, kao svojevrsni most između Azije i Evrope, Istanbul je važno prometno čvorište ovog dijela svijeta. Glavni autoputevi koji se ukrštaju na području Istanbula su autoputevi O-1, O-2, O-3 i O-4 pri čemu autoput O-1 formira unutrašnji prsten, prolazeći Prvim istanbulskim mostom. S druge strane, autoput O-2 prolazi Drugim bosforskim mostom, mostom Mostom sultana Mehmeda Osvajača i formira vanjski gradski prsten. Auto put O-2 nastavlja dalje na zapad prema gradu Edirni dok se autoput O-4 proteže dalje prema glavnom turskom gradu Ankari. Autoputevi O-2, O-3 i O-4 su dio međunarodnog koridora E80 koji se proteže od portugalskog Lisabona do tursko-iranske granice. U 2011. godini zabilježen je dnevni promet preko prvog i drugog bosforskog mosta od oko 400.000 vozila. Treći bosforski most, most sultana Selima I pušten je u promet 26. augusta 206. godine. Pored tri bosforska mosta, od 20. decembra 2016. godine u funkciji je i Tunel Euroazija u dužini od 14,6 kilometara koji prolazi ispod Bosfora i osigurava dodatni drumski prometni koridor između azijskog i evropskog dijela Istanbula.

Gradski sistem javnog prevoza u Istanbulu čini složena mreža tramvaja, uspinjača, metroa, autobusnog prijevoza, metrobusa i trajekta. Cijene svih vrsta gradskog prijevoza su integrisane a koriste se beskontaktni sistemi Istanbulkart, uspostavljenog 2009. godine. Tramvajski sistem u Istanbulu datira još od 1872. godine, kada su se za pogon koristili konji dok je prvi elektrificirani tramvaj pušten u promet 1960-ih godina. Tramvaji se polako vraćaju u grad devedesetih godina prošlog vijeka, uz uvođenje nostalgičnog tramvaja i brzih linija, koja trenutno dnevno opslužuje u prosjeku 265.000 putnika. Podzemna uspinjača je puštena u promet 1875. godine kao druga najstarija podzemna željeznička linija na svijetu (poslije londonske metropolitanske željeznice). Još uvijek se koristi i prevozi putnike između Karakoya i İstiklal avenije, duž staze dužine od 573 metara. Modernija uspinjača, između Trga Taksim i Kabataşa u funkciji je od 2006.

Zračni promet[uredi | uredi izvor]

Istanbul opslužuju dva međunarodna aerodroma. Aerodrom "Atatürk" Istanbul se nalazi oko 24 kilometara zapadno od centra grada. Sa prometom od 61,3 miliona putnika u 2016. godini, četvrti je najprometniji aerodrom u Evropi i 11. u svijetu.[18]

Drugi aerodrom u Istanbulu je međunarodni aerodrom "Sabiha Gökçen" koji se nalazi 45 kilometara jugoistočno od centra grada. Otvoren je za promet 2001. godine kako bi rasteretio aerodrom Ataturk. Ovim aerodromom dominiraju niskotarifne aviokompanije

U 2012. godini, godinu dana nakon što je ga je International Airport Council proglasio najbrže rastućim aerodromom. Sa prometom od 31.385.841 putnika u 2016. godini aerodrom je među 50 najvećih aerodroma u svijetu.

Podzemna željeznica[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Istanbulski metro
Jedna od stanica Istanbulskog metroa

Istanbulski metro se danas sastoji od 5 linija naziva M1, M2, M3, M4 i M6 Mini-Metro linije. Najstarija linija istanbulskog metroa je linija M1 koja je operativna od 1989. godine. Dodatnih 8 linija je u fazi izgradnje ili se njihova izgradnja planira: linije M5 (Üsküdar-Çekmeköy/Sancaktepe) i M8 (Bostancı-Dudullu) na azijskoj strani grada, dok se izgradnja linija M7 (Kabataş-Mahmutbey) i M9 (Ataköy-İkitelli) planira u zapadnom dijelu, odnosno u evropskom dijelu Istanbula. Trenutno je u funkciji 82 stanice dok je njih 62 u izgradnji.[19] Dužina željezničke mreže metroa iznosi 105,8 km.[19]

Metroom upravlja javno preduzeće Metro Istanbul koje je u vlasništvu Istanbulske metropolitanske općine.

Prema podacima za 2015. godinu, Istanbulski metro je na godišnjem nivou prevezao 384,9 miliona putnika.[20] Istanbulski metro je dobro povezan sa Marmarayom, podvodnim transkontinentalnim željezničkim tunelom, F1 uspinjačom i sa T1 tramvajskim sistemom koji operiše samo u evropskom dijelu grada.

Obrazovanje i nauka[uredi | uredi izvor]

Univerziteta u Istanbulu]], najstarije tuske institucije, osnovan 1453.

Univerzitet u Istanbulu, osnovan 1453. godine, najstarija je turska obrazovna institucija u gradu. Iako je prvobitno osnovan kao Medresa, tokom 19. vijeka osnovani su odjeli prava, medicine i nauke a i sekularizovan je nakon uspostave Turske Republike.[21]Tehnički univerzitet u Istanbulu, osnovan 1773. godine, treći je takav univerzitet, posvećen isključivo proučavanju inženjerskih nauka na svijetu.[22][23] Oba ova univerziteta ujavni univerziteti od ukupno 8 univerziteta koji egzistiraju u Istanbulu.[24] Drugi važniji javni univerziteta u Istanbulu su: Univerzitet likovnih umjetnosti ''Mimar Sinan'' likovnih umjetnosti Univerziteta, koji je do 1970-ih godina služio kao primarna turska institucija umjetnosti i Univerziteta Marmara, koji je treći najveći univerzitet u državi.[25]

Poznate osobe[uredi | uredi izvor]

[icon] Ova sekcija zahtijeva proširenje.

Također pogledajte[uredi | uredi izvor]

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ [1]
  2. ^ "Turkey: Provinces and Major Cities". www.citytpopulation.de. Citypopulation. 31 December 2014. Pristupljeno 26 June 2015. The population of the Turkish cities and provinces according to census results and latest register-based tabulations 
  3. ^ Çelik 1993, str. xv
  4. ^ Masters & Ágoston 2009, str. 114–5
  5. ^ Dumper & Stanley 2007, str. 320
  6. ^ a b Room 2006, str. 177
  7. ^ Georgacas 1947, p. 352ff.
  8. ^ Gregory 2010, pp. 62–3
  9. ^ Necipoğlu 2010, p. 262
  10. ^ Masters & Ágoston 2009, p. 286
  11. ^ Extreme Temperature Records Worldwide - Istanbul
  12. ^ Svjetska meteorološka organizacija (UN)
  13. ^ BBC Weather Centre - Istanbul
  14. ^ Yıllık Toplam Yağış Verileri - İstanbul (Data of the total annual precipitacion of Istanbul)
  15. ^ Morris 2010, str. 113
  16. ^ Chandler 1987, str. 463–505
  17. ^ http://www.turkstat.gov.tr/jsp/hata/body/hata.jsp;jsessionid=l4tnVQxNrHlYfkzP1bhyn7LfWJMFvH1TFWQNk7FZG2Txyp40NXwq!-391806017
  18. ^ "ACI releases preliminary 2016 world airport traffic rankings—Robust gains in passenger traffic at hub airports serving trans-Pacific and East Asian routes". www.aci.aero. Pristupljeno 2017-07-09. 
  19. ^ a b "Raylı Sistemler" [Rail Systems] (jezik: Turkish). Metro İstanbul. 2016. Pristupljeno 2017-08-01. 
  20. ^ "İstanbul'da raylı sistem taşımacılığı rekor kırdı". Hürriyet (jezik: Turkish). January 28, 2016. Pristupljeno 2016-08-17. 
  21. ^ "History". Istanbul University. 11 August 2011. Arhivirano s originala, 13 November 2012. Pristupljeno 20 August 2012. 
  22. ^ "History". Istanbul Technical University. Pristupljeno 4 July 2012. 
  23. ^ "University Profile: Istanbul Technical University, Turkey". Board of European Students of Technology. Arhivirano s originala, 16 November 2011. Pristupljeno 30 March 2012. 
  24. ^ "State Universities". The Turkish Council of Higher Education. Arhivirano s originala, 30 November 2011. Pristupljeno 30 March 2012. 
  25. ^ "About Marmara". Marmara University. Arhivirano s originala, 30 June 2012. Pristupljeno 4 July 2012. 

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]