Jan III Sobjeski
| Jan III Sobjeski | |
|---|---|
 Portret, Daniel Schultz, oko 1680. | |
| Vladavina | 19. maj 1674 – 17. juni 1696. |
| Prethodnik | Michał Korybut Wiśniowiecki |
| Nasljednik | August II Jaki |
| Krunidba | 2. februar 1676. |
| Supružnik | Marija Kazimira |
| Dinastija | Sobjeski |
| Otac | Jakub Sobjeski |
| Majka | Zofija Teofila Danilovič |
| Rođenje | 17. august 1629. Olesko, Poljsko-litvanska unija |
| Smrt | 17. juni 1696. Dvorac Wilanów, Poljsko-litvanska unija |
| Mjesto sahrane | Krakov |
Jan III Sobjeski (poljski: Jan III Sobieski; 17. august 1629 – 17. juni 1696) bio je kralj Poljske i veliki vojvoda Litvanije od 1674. do smrti 1696.
Rođen u poljskoj plemićkoj porodici, Sobjeski se školovao na Jagelonskom univerzitetu i u mladosti putovao Evropom. Kao vojnik i zapovjednik, borio se u ustanku Bogdana Hmeljnickog, Rusko-poljskom ratu i tokom švedske invazije poznate kao Potop. Pokazao je svoje vojno umijeće tokom rata protiv Osmanskog Carstva i nametnuo se kao vodeća ličnost u Poljsko-litvanskoj uniji. Izabran je za monarha 1674, nakon iznenadne smrti kralja Michała Korybuta Wiśniowieckog.
Njegova 22-godišnja vladavina označila je period stabilizacije Unije, neophodan nakon previranja u prethodnim sukobima.[1] Bio je sposoban vojskovođa i popularan među podanicima, najpoznatiji po pobjedi nad Osmanlijama u Bici kod Beča 1683.[2] Poražene Osmanlije nazvali su ga "Lavom Lehistana", a papa ga je slavio kao spasioca zapadnog kršćanstva.[3] Preminuo je u dvorcu Wilanów 1696, a naslijedio ga je August II Jaki.
Biografija
[uredi | uredi izvor]Mladost
[uredi | uredi izvor]Rođen je 17. augusta 1629. u Olesku, na teritoriji današnje Ukrajine, u istaknutoj plemićkoj porodici.[4] Njegov otac Jakub Sobjeski bio je vojvoda Rutenije i kastelan Krakova, dok je majka Zofija Teofila Danilovič bila unuka hetmana Stanisława Żółkiewskog.[5] Nakon završetka gimnazije u Krakovu 1643, mladi Jan je 1646. diplomirao na Filozofskom fakultetu Jagelonskog univerziteta.[5] Po završetku studija, sa bratom Marekom odlazi u zapadnu Evropu, gdje je proveo više od dvije godine putujući. Posjetili su Leipzig, Antwerpen, Pariz, London, Leiden i Hag. Tokom tog vremena, naučio je francuski, njemački i italijanski jezik, uz latinski.[6]
Vojna karijera
[uredi | uredi izvor]Braća su se vratila u domovinu 1648. Po izbijanju neprijateljstava tokom ustanka Bogdana Hmeljnickog, prijavili su se u vojsku kao dobrovoljci. Osnovali su vlastite konjičke jedinice i borili se u opsadi Zamošća.[5] Sobjeski se kasnije uspješno borio u bitkama poput one kod Berestečka. Kao obećavajući zapovjednik, poslan je u diplomatsku misiju u Osmansko Carstvo, gdje je naučio tatarski i turski jezik te proučavao osmanske vojne tradicije i taktiku.[7]
Postao je veliki maršal krune 1665, a 1668. i veliki krunski hetman, vrhovni vojni zapovjednik.[7] U novembru 1673. ostvario je veliku pobjedu nad Osmanlijama u Bici kod Hotina. Vijest o pobjedi stigla je dan nakon smrti kralja Michała. Sljedeće godine, 19. maja, izabran je za monarha Poljsko-litvanske unije.[4] Zbog rata i stalnog boravka na ratištu, ceremonija krunisanja održana je tek 2. februar 1676.[8]
Kralj Poljske
[uredi | uredi izvor]Sobjeski je preuzeo državu osiromašenu decenijama stalnih ratova. Trezor je bio gotovo prazan, a moćni magnati su se često udruživali sa stranim dvorovima.[9] Imao je dugoročne planove usmjerene ka osnivanju vlastite dinastije, vraćanju izgubljenih teritorija i jačanju zemlje kroz vojne i finansijske reforme. Njegova najveća ambicija bila je ujedinjenje kršćanske Evrope radi potiskivanja Osmanlija.
Najveći uspjeh ostvario je 1683. pobjedom u Bici kod Beča, gdje je preuzeo komandu nad udruženim poljskim, austrijskim i njemačkim trupama protiv osmanske vojske pod vodstvom Kara Mustafe.[10] Katolička crkva i evropski vladari slavili su ga kao spasioca Beča i zapadne civilizacije. Rat protiv Osmanlija se nastavio kroz pohode na Moldaviju i bitke poput one kod Parkana, ali bez presudnih pobjeda. Dugotrajni Veliki turski rat vremenom je oslabio njegovu političku poziciju u zemlji.[11]
Posljednje godine i smrt
[uredi | uredi izvor]Pred kraj života, Sobjeski se suočavao sa ozbiljnim zdravstvenim problemima.[12] Preminuo je od posljedica srčanog udara 17. juna 1696. u dvorcu Wilanów.[12] Njegova supruga Marija Kazimira umrla je u Francuskoj 1716, nakon čega je njeno tijelo preneseno u Poljsku. Sahranjeni su zajedno u katedrali na Vavelu u Krakovu. Prijestolje je preuzeo August II Jaki.[13]
Ostavština
[uredi | uredi izvor]Sobjeski je u Poljskoj ostao upamćen kao "kralj heroj" koji je porazio osmansku prijetnju, a njegov kult učvršćen je u djelima književnosti 19. vijeka.[14] Iako slavljen zbog izvanrednih vojnih dostignuća, historičari naglašavaju i njegove osobne ambicije za bogatstvom i moći.[14] Snažan politički utjecaj na njegove odluke imala je njegova supruga, kojoj je često popuštao.[15]
Reference
[uredi | uredi izvor]- ↑ Aleksander Gieysztor (1979). History of Poland. Polish Scientific Publishers PWN. str. 223. ISBN 83-01-00392-8.
- ↑ J.A. Hammerton (2007). Peoples of All Nations: Their Life Today And Story of Their Past. Concept Publishing Company. str. 4142. ISBN 978-81-7268-144-9.
- ↑ Mario Reading (2009). The Complete Prophecies of Nostradamus. Sterling Publishing. str. 382. ISBN 978-1-906787-39-4.
- 1 2 Wojciech Skalmowski; Tatjana Soldatjenkova; Emmanuel Waegemans (2003). Liber amicorum. Peeters Publishers. str. 165. ISBN 90-429-1298-7.
- 1 2 3 Red. (Eds.), Jan III Sobieski, str. 413
- ↑ Daniel Stone (2001). The Polish–Lithuanian state, 1386–1795. University of Washington Press. str. 236. ISBN 0-295-98093-1.
- 1 2 Simon Millar; Peter Dennis (2008). Vienna 1683: Christian Europe Repels the Ottomans. Osprey Publishing. str. 17. ISBN 978-1-84603-231-8.
- ↑ Red. (Eds.), Jan III Sobieski, str. 416
- ↑ Joseph Cummins (2008). The War Chronicles: From Chariots to Flintlocks. Fair Winds Press. str. 323. ISBN 978-1-61673-403-9.
- ↑ Oskar Halecki; W. F. Reddaway; J. H. Penson. The Cambridge History of Poland. Cambridge University Press. str. 547–548. ISBN 978-1-00-128802-4.
- ↑ Red. (Eds.), Jan III Sobieski, str. 418
- 1 2 Red. (Eds.), Jan III Sobieski, str. 419
- ↑ Oskar Halecki; W. F. Reddaway; J. H. Penson. The Cambridge History of Poland. Cambridge University Press. str. 547. ISBN 978-1-00-128802-4.
- 1 2 Red. (Eds.), Jan III Sobieski, str. 420
- ↑ de Battaglia, O.Forst. The Cambridge History of Poland. Cambridge University Press. str. 539. ISBN 9781001288024.
Vanjski linkovi
[uredi | uredi izvor]