Mandolina
Mandolina je žičani muzički instrument koji je nastao u 16. vijeku od vrste laute zvane mandora. Uglavnom je sačuvala i njen oblik, koji se od prosječne laute razlikuje samo u detaljima. Glava je blago zabačena, a površina glasnjače često je previjena pod blagim uglom u visini mostića. Oduška na glasnjači je ovalnog, a ne okruglog oblika i često je otvorena, bez rozete. Ispod oduške, glasnjača je obložena štitom od drveta, koji je čini otpornom na ogrebotine. Ovaj instrument ne svira se prstima nego trzalicom koja je sačinjena od roga, kornjačine kore ili celuloida. Obično je u obliku badema. Bademast oblik ima i sama glasnjača te je prema jednoj teoriji na toj osnovi nastao i naziv samog instrumenta, odnosno po italijanskom mandorla, što znači badem, a prema drugom shvatanju korijen je u starogrčkom izrazu pandura. Također, postoji osnova pojma na arapskom jeziku u kojem nazivi trzanih i zičanih instrumenta često imaju onomatopejsku osnovu.[1]
Trzanje žice plektrumom čini da je zvuk ovog instrumenta jako oštar. On, uz to, ima izrazito metalnu boju, s obzirom na to da su žice mandoline metalne, pa je to najvažnija razlika u odnosu na drevnu lautu. Štimanje žica kod pojedinih vrsta mandoline izuzetno je različito, kao i njihov broj. Slavna napolitanska mandolina, koja je danas najrasprostranjenija, ima osam žica štimovanih u parovima unisono na sljedeće tonove: G, D1, A1 i E2, odnosno isto kao kod žica violine. S druge strane, sicilijanski tip mandoline ima po tri žice unisono štimovane. Razlog ovakvog štimovanja, koje se ponekad naziva i dvozborno, odnosno trozborno, leži u posebnom načinu izvođenja dužih tonova. Budući da su žice srazmjerno kratke, a i dosta napete, njihov odzvuk je minimalan, pa se i duži tonovi često izvode brzim tremolom na dvije susjedne, unisono štimovane žice.[1]
Historija
[uredi | uredi izvor]Porijeklo mandoline seže do bogate tapiserije evropskih gudačkih instrumenata, a njeni najraniji preci pojavili su se u Italiji tokom 17. i 18. vijeka. Instrument se razvio od mandore i mandole, potomaka drevne lutnje, koja je bila glavna karakteristika evropske muzike od srednjeg vijeka. Mandora, mala lutnja sa crijevnim žicama, bila je rasprostranjena u 14. i 15. stoljeću i postepeno je dovela do nastanka raznih regionalnih instrumenata, uključujući mandolu i, na kraju, mandolinu. Sve do početka 18. vijeka, mandolina, jedan mali instrument sa šest žica postala je popularna u Napulju i drugim italijanskim gradovima. Napuljska mandolina, koja se pojavila oko sredine 18. vijeka, masovno se smatra prototipom moderne mandoline.[2]
Mandolina je ubrzo postala popularna i izvan Italije, imajući oduševljenu publiku širom Evrope, a naročito u Francuskoj i Njemačkoj. Poznati majstori instrumenata poput porodice Vinaccia u Napulju, te porodice Embergher u Rimu, odigrali su ključnu ulogu u usavršavanju dizajna i konstrukcije instrumenta, uvodeći određene inovacije koje su znatno poboljšale njegove tonske kvalitete. Uključivanje mandoline u djela poznatih kompozitora poput Antonio Vivaldija, koji je napisao koncert za instrument, Wolfgang Amadeus Mozarta, koji je predstavio u svojoj operi Don Giovanni, dodatno je učvrstilo njen status legitimnog i izražajnog glasa u klasičnoj muzici. Do kraja 19. i početka 20. vijeka mandolina je doživjela "zlatno doba", obilježeno formiranjem mandolinskih orkestara i širokom popularnošću u Evropi i Americi. Tokom ovog perioda repertoar instrumenta proširio se i uključio klasičnu i narodnu muziku, a njegova se konstrukcija razvila kako bi se prilagodila novim stilovima sviranja i postavkama ansambla.[2]
Danas, mandolina je zadržala samo svoju folklornu i zabavnu ulogu. Sviranje na ovom instrumentu je rašireno u Španiji i Južnoj Francuskoj, a naračito u Italiji, gdje postoje i kompletni orkestri mandolina koji su sastavljeni po ugledu na gudačke.[1]
