Idi na sadržaj

Međunarodne sankcije protiv SR Jugoslavije

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Međunarodne sankcije protiv SR Jugoslavije
Datum8. novembar 1991 – 1995
30. maj 1992 – 22. novembar 1995
mart 1998 – oktobar 2000
VrstaMeđunarodne sankcije
RazlogRatovi u bivšoj Jugoslaviji

Tokom ratova u bivšoj Jugoslaviji 1990-ih i ranih 2000-ih, nekoliko rundi međunarodnih sankcija uvedeno je protiv bivših jugoslavenskih republika Srbije i Crne Gore koje su formirale novu državu pod nazivom Savezna Republika Jugoslavija. Sankcije su uključivale zabranu sve međunarodne trgovine, naučne i tehničke saradnje, sportske i kulturne razmjene, te zračnog i pomorskog saobraćaja.[1][2]

U prvoj rundi sankcija, koje su uvedene kao odgovor na rat u Bosni i Hrvatskoj, a trajale su između aprila 1992. i oktobra 1995, SR Jugoslavija je stavljena pod embargo Ujedinjenih nacija (UN). Embargo je ukinut nakon potpisivanja Dejtonskog sporazuma, kojim je okončan sukob.[3][4][5] Tokom i nakon rata na Kosovu 1998–1999, SR Jugoslavija je ponovo bila sankcionisana od strane UN-a, Evropske unije (EU)[note 1] i Sjedinjenih Američkih Država.[3] Nakon svrgavanja predsjednika Slobodana Miloševića u oktobru 2000, sankcije protiv SR Jugoslavije su počele da se povlače, a većina je ukinuta do 19. januara 2001.[6]

Sankcije su imale veliki utjecaj na ekonomiju Srbije i Crne Gore i njeno društvo, pri čemu je Srbija bila najteže pogođena, čiji je BDP pao sa 24 milijarde dolara 1990. na ispod 10 milijardi dolara 1993,[7] te na 8,66 milijardi dolara 2000.[8] Također su imale značajan utjecaj na jugoslavensku industriju.[1] Siromaštvo je bilo najviše 1993, kada je 39 posto stanovništva živjelo s manje od 2 dolara mjesečno. Nivo siromaštva ponovo je porastao kada su međunarodne sankcije ponovo uvedene 1998.[6] Procjenjuje se da je 800.000 ljudi emigriralo iz Srbije 1990-ih, od kojih je 20 posto imalo visoko obrazovanje.[9][10]

Pozadina

[uredi | uredi izvor]

Tokom 1991, raspad Jugoslavije je bio u toku, a najzapadnije republike Slovenija i Hrvatska su proglasile nezavisnost, a u drugom dijelu godine, Hrvatski rat za nezavisnost je bio u punom jeku sa jugoslavenskom kampanjom u Hrvatskoj 1991. Dana 25. septembra 1991, Rezolucija 713 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija uspostavila je embargo na oružje i vojnu opremu Jugoslaviji, što je trebalo da podrži Konferenciju o Jugoslaviji, koja je trebala riješiti situaciju mirno i putem pregovora.

Dana 8. novembra 1991, Evropska ekonomska zajednica uvela je prve ekonomske sankcije protiv bivših jugoslavenskih republika, dok je 2. decembra ukinula sankcije i ponovo uspostavila ekonomsku pomoć svim republikama osim Srbiji i Crnoj Gori.[6] Sankcije su zabranile članicama EEZ uvoz tekstila iz Jugoslavije i obustavile ukupno 1,9 milijardi dolara paketa pomoći EEZ koji su obećani Jugoslaviji prije nego što dvanaest prekida vatre nije uspjelo da se ostvari u hrvatskoj ratnoj zoni.[11]

Krajem 1992, raspad SFR Jugoslavije je međunarodno priznat. Bivše jugoslovenske republike Srbija i Crna Gora formirale su novu, manju državu pod nazivom Savezna Republika Jugoslavija. Do kraja proljeća 1992, u Republici Bosni i Hercegovini je počeo rat.

Historija

[uredi | uredi izvor]

Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija usvojilo je Rezoluciju 757 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija sa 13 glasova za i 0 protiv 30. maja 1992. Njom je zabranjena sva međunarodna trgovina, naučna i tehnička saradnja, sportska i kulturna razmjena, zračni i pomorski saobraćaj, te putovanja vladinih zvaničnika iz Savezne Republike Jugoslavije.[1][2] Sljedećeg dana, predsjednik Sjedinjenih Američkih Država George H. W. Bush naredio je Ministarstvu finansija da zaplijeni svu imovinu jugoslavenske vlade sa sjedištem u SAD-u, vrijednu približno 200 miliona dolara u to vrijeme.[12] Francuski predsjednik François Mitterrand je u početku odgađao usvajanje Rezolucije 757 kada je predložio da se ukine zabrana sporta, ali se umjesto toga odlučio da zadrži zabranu sporta u zamjenu za pismeno pojašnjenje da srpski borci nisu isključivo odgovorni za rat u Hrvatskoj.[12] Uprkos Mitterrandovom amandmanu, Rezolucija 757 bila je isključivo usmjerena na SR Jugoslaviju, a ne na bilo koju od država koje su proglasile nezavisnost.[12]

Dana 16. novembra 1992, Vijeće sigurnosti UN-a usvojilo je Rezoluciju 787, kojom se nameće široka zabrana isporuka robe u i iz Jugoslavije.[1] Nakon ove Rezolucije uslijedio je niz pomorskih blokada, počevši od Operacije Pomorska straža, a kasnije i Operacije Oštra straža. Vijeće sigurnosti UN-a usvojilo je preko stotinu rezolucija tokom ratova u bivšoj Jugoslaviji, a neke su bile usmjerene na srpske entitete izvan SR Jugoslavije. Rezolucije 820 i 942 posebno su zabranile uvozno-izvoznu razmjenu i zamrznule imovinu Republike Srpske, u to vrijeme nepriznate srpske države uspostavljene ratom u Bosni i Hercegovini.[1] Rezolucija 1022 formalno je suspendovala sankcije Srbiji dan nakon potpisivanja Dejtonskog sporazuma, 22. novembra 1995.[13]

Kada je završen rat u Bosni, sankcije UN-a protiv Jugoslavije su u potpunosti ukinute nakon bosanskohercegovačkih izbora 14. septembra 1996, iako je ostao "vanjski zid" sankcija - članstvo u međunarodnim finansijskim institucijama - povezano sa saradnjom sa MKSJ-om i ljudskim pravima na Kosovu.[14] Rezolucija 1074 od 1. oktobra 1996. ukinula je sve prethodne rezolucije protiv SR Jugoslavije. Uprkos ukidanju sankcija UN-a, Sjedinjene Američke Države su zadržale "vanjski zid" sankcija, sprječavajući Jugoslaviju da postane članica međunarodnih institucija.[14]

Druga serija međunarodnih sankcija uvedena je protiv SR Jugoslavije 1998. kada se nasilje na Kosovu intenziviralo. Dana 31. marta 1998, Vijeće sigurnosti UN-a usvojilo je Rezoluciju 1160, kojom je uveden embargo na oružje SR Jugoslaviji.[3] Nakon ovih mjera uslijedila je zabrana letova Jugoslavenske aviokompanije JAT u države članice EU od strane Evropske unije i zamrzavanje imovine jugoslavenske vlade u državama članicama EU.[3] Dana 24. marta 1999, NATO je počeo bombardirati Jugoslaviju, a Sjedinjene Američke Države i Evropska unija donijele su daljnje zabrane trgovine i finansijske pomoći, uključujući zabranu izvoza nafte u Jugoslaviju.[3] Evropska unija je ukinula sankcije Jugoslaviji 9. oktobra 2000, omogućivši članicama EU da dijele komercijalne letove i trguju naftom s Jugoslavijom.[15]

Hiperinflacija jugoslavenskog dinara pod sankcijama

[uredi | uredi izvor]
Novčanica od 500 milijardi jugoslavenskih dinara štampana 1993. Prva hiperinflacija dinara trajala je od 1992. do 1994.

Počevši od 1992, ponuda novca u ekonomiji SR Jugoslavije enormno je porasla kako bi se finansirali ratovi, što je rezultiralo produženom epizodom hiperinflacije koja je trajala ukupno 25 mjeseci.[2] Godine 1993. dinar je zabilježio mjesečnu stopu inflacije od 313 miliona posto.[2] Hiperinflacija je dostigla vrhunac kada je mjesečna inflacija dinara dostigla zapanjujućih 5,578 kvintiliona posto.[2]

Tokom vrhunca hiperinflacije u januaru 1994, SR Jugoslavenska vlada je angažovala Dragoslava Avramovića, bivšeg ekonomistu Svjetske banke, kao ekonomskog savjetnika. Dana 24. januara 1994, Avramović je uveo novi jugoslovenski dinar sa odnosom vrijednosti 1:1 prema njemačkoj marki.[16] Nekoliko mjeseci nakon toga, ponuda novca se stabilizovala, tako da dinar praktično nije zabilježio devalvaciju, a nestašice raznih potrepština su primjetno smanjene.[17] Kao rezultat uspjeha novog dinara, Avramović je imenovan za guvernera Narodne banke Jugoslavije 2. marta 1994.[18] Avramović je za The New York Times izjavio da misli da se njegov fiskalni program može održati uprkos sankcijama, rekavši sljedeće:

Valuta je stabilna, postigli smo poljoprivrednu nezavisnost, a industrijska proizvodnja je porasla za 40 posto od kraja prošle godine. Nadamo se da će sankcije biti ukinute, jer one samo stvaraju neprijatelje. Ali naš program je održiv šta god da se desi.[17]

Ekonomisti se nisu slagali oko toga da li se hiperinflacija može izbjeći međunarodnim sankcijama.[17] U istom članku NYT-a citiran je i Ljubomir Madžar, ekonomista, koji je rekao sljedeće:

Devizne rezerve nisu dovoljne, proizvodnja ne može postići održivo širenje pod embargom, te stoga budžetski deficit mora rasti do kraja godine, što dovodi do nove hiperinflacije."[17]

Avramović je smijenjen s te pozicije 1996. od Narodne skupštine SR Jugoslavije.[19] Međunarodne sankcije su ponovo uvedene 1998. zbog rata na Kosovu, a do 1999. jugoslavenski dinar je devalvirao na 30 dinara za njemačku marku.[19]

Posljedice na stanovništvo

[uredi | uredi izvor]

Godine 1989. prosječni prihod stanovnika Jugoslavije iznosio je približno 3.000 dolara godišnje.[20] U oktobru 1992, manje od godinu dana nakon uvođenja prvih sankcija, ekonomista Miroljub Labus procijenio je da je prosječni prihod u to vrijeme pao na približno 1.500 dolara godišnje.[20] U septembru 1992, kada je benzin još uvijek bio dostupan na nekim benzinskim pumpama, galon (3,8 litara) prodavao se za ekvivalent od 15 američkih dolara.[21] Kao rezultat ograničenja nafte i plina nametnutih sankcijama, vlasnicima privatnih vozila u Jugoslaviji do oktobra 1992. dodijeljeno je 3,5 galona benzina mjesečno.[22] Do novembra 1992, država je počela prodavati javne benzinske pumpe pojedincima u nadi da će zaobići sankcije na gorivo.[23] Benzinske pumpe su prodate pojedincima s velikim količinama novca i uličnim autoritetom; paravojni vođa Željko Ražnatović je u to vrijeme od države stekao nekoliko benzinskih pumpi.[23] Kao rezultat sankcija, mnogi ljudi su prestali voziti svoje automobile. Javni autobuski prevoznik u Beogradu, GSP, više nije ostvarivao prihod jer se njegov vozni park smanjio zbog nedostatka finansiranja, što je dovelo do prenatrpanosti autobusa nakon čega se karte više nisu mogle naplaćivati ​​od putnika.[24] Kao rezultat toga, sigurnosni autobusi GSP-a su postepeno zanemareni, do te mjere da je krajem 1990-ih (nakon čega su sankcije ponovo uvedene nakon početka pobune na Kosovu) putnik koji je sjedio preko jednog od točkova u autobusu propao kroz zahrđali pod i na licu mjesta poginuo.[25]

Procjena Centralne obavještajne agencije o sankcijama podnesena 1993. navodi da su se "Srbi navikli na periodične nestašice, duge redove u trgovinama, hladne domove zimi i ograničenja električne energije".[26] Medicinske zalihe u bolnicama su se suočile s nestašicom antibiotika, vakcina i lijekova protiv raka.[22] U oktobru 1993, Ured Visokog komesara Ujedinjenih nacija za izbjeglice u Beogradu procijenio je da približno 3 miliona ljudi koji žive u Srbiji i Crnoj Gori živi na ili ispod granice siromaštva.[27] Do kraja 1993, bolnicama je nedostajao osnovni antibiotik i funkcionalna oprema poput rendgenskih uređaja.[27] U tom trenutku benzinske pumpe su prestale da obezbjeđuju gorivo.[27] U oktobru 1993, u pokušaju da uštedi energiju, jugoslavenska vlada je počela da isključuje grijanje i struju u svim stambenim zgradama.[24] U novembru 1994, 87 pacijenata je umrlo u Beogradskom institutu za mentalno zdravlje, koji nije imao grijanje, hranu ni lijekove.[24] Pacijenti u bolnici su navodno hodali goli uz malo nadzora.[24] U maju 1994, The New York Times je izvijestio da je stopa samoubistava porasla za 22% od kada su sankcije prvi put uvedene protiv SR Jugoslavije.[17]

U Crnoj Gori, najveća topionica aluminija u regionu, Aluminijumski kombinat Podgorica, prestala je sa radom nakon uvođenja sankcija.[28] Godine 1993, predsjednik Republike Crne Gore u okviru Jugoslavije, Momir Bulatović, izjavio je da sankcije uzrokuju masovnu nestašicu hrane u Crnoj Gori.[28]

Siva ekonomija

[uredi | uredi izvor]

Sprovođenje sankcija poklapalo se s pojavom sive ekonomije. Iako tokom sankcija nije bilo legalnog uvoza cigareta, na njihovo mjesto je stupilo tržište nekvalitetnih i lažnih cigareta, alkohola i raznih uličnih droga.[29][30]

Iako su sankcije uključivale ograničenja na benzin, krijumčari su pokušavali profitirati kupujući benzin preko jugoslovenske granice.[31] Iako su neki krijumčari ostvarivali veliku zaradu, posao je bio vrlo rizičan, jer su kupovinu obavljali u gotovini.[31] U nekim slučajevima bili su idealna meta za razne mafijaške grupe, koje su mogle profitirati ubijajući krijumčare i uzimajući njihov novac namijenjen uvozu benzina u Jugoslaviju. Bivši krijumčar koji je bio aktivan u Crnoj Gori tokom sankcija, Zoran Ilinčić, rekao je za Vijesti da je do kraja 1992. na granicama Mađarske, Rumunije i Bugarske ubijeno najmanje 10 krijumčara.[31]

Kako su postojeće banke prolazile kroz masovno zatvaranje, došlo je do nekoliko piramidalnih šema. Prevarantske banke, poput Jugoskandika i ozloglašene Dafiment banke, osnovali su oportunistički kriminalci kako bi namamili ljude izvanrednim kamatnim stopama.[32] Mnogi ljudi koji su nasjeli na piramidalne banke ostali su bez domova.[32]

Bilješke

[uredi | uredi izvor]

Reference

[uredi | uredi izvor]
  1. 1 2 3 4 5 The Mandala Projects 2012.
  2. 1 2 3 4 5 Ivana Bajić-Hajduković (2014). "Remembering the "Embargo Cake:" The Legacy of Hyperinflation and the UN Sanctions in Serbia" (PDF). Arhivirano (PDF) s originala, 30. 4. 2017. Pristupljeno 26. 6. 2017.
  3. 1 2 3 4 5 Agence France Presse 2000.
  4. ↑ "Dayton Peace Accords on Bosnia". US Department of State. 30. 3. 1996. Arhivirano s originala, 22. 5. 2011. Pristupljeno 19. 3. 2006.
  5. ↑ Says, P. Morra (14. 12. 2015). "A flawed recipe for how to end a war and build a state: 20 years since the Dayton Agreement". EUROPP. Arhivirano s originala, 24. 8. 2022. Pristupljeno 24. 8. 2022.
  6. 1 2 3 Jovanovic i Sukovic 2001.
  7. ↑ Becker 2005.
  8. ↑ IMF 2014.
  9. ↑ "Serbia seeks to fill the '90s brain-drainage gap". EMG.rs. 5. 9. 2008. Arhivirano s originala, 29. 5. 2012.
  10. ↑ "Survey S&M 1/2003". Yugoslav Survey. Arhivirano s originala, 11. 1. 2013. Pristupljeno 18. 6. 2016.
  11. ↑ William D. Montalbano (9. 11. 1991). "Yugoslavia Hit by Trade Sanctions". Pristupljeno 10. 2. 2019.
  12. 1 2 3 Paul Lewis (31. 5. 1992). "U.N. VOTES 13-0 FOR EMBARGO ON TRADE WITH YUGOSLAVIA; AIR TRAVEL AND OIL CURBED". The New York Times. The New York Times. Pristupljeno 10. 2. 2019.
  13. ↑ Comras 2012.
  14. 1 2 Milica Delević. "ECONOMIC SANCTIONS AS A FOREIGN POLICY TOOL: THE CASE OF YUGOSLAVIA". International Journal of Peace Studies. Pristupljeno 2. 5. 2019.
  15. ↑ "EU lifts economic sanctions against Serbia". The Guardian. 9. 10. 2000. Pristupljeno 10. 2. 2019.
  16. ↑ Dimitrije Boarov (1. 3. 2001). "Odlazak Deda Avrama". Vreme (jezik: Serbian). Arhivirano s originala, 22. 2. 2005. Pristupljeno 26. 6. 2017.CS1 održavanje: nepoznati jezik (link)
  17. 1 2 3 4 5 Roger Cohen (29. 5. 1994). "Embargo Leaves Serbia Thriving". The New York Times. The New York Times. Pristupljeno 26. 6. 2017.
  18. ↑ "Deda Avram nas je spasao pre tačno 20 godina". Blic (jezik: Serbian). 24. 1. 2014. Pristupljeno 26. 6. 2017.CS1 održavanje: nepoznati jezik (link)
  19. 1 2 Zoran Glavonjić (24. 1. 2014). "Deda Avram: Sećanje na spasioca dinara" (jezik: Serbian). Radio Free Europe. Pristupljeno 26. 6. 2017.CS1 održavanje: nepoznati jezik (link)
  20. 1 2 Paul Lewis (29. 10. 1992). "Yugoslavs Face Hard Winter as the Blockade Bites". The New York Times. The New York Times. Pristupljeno 26. 6. 2017.
  21. ↑ Thom Shanker (13. 9. 1992). "Embargo Strangling Yugoslavia". Chicago Tribune. Pristupljeno 26. 6. 2017.
  22. 1 2 Stephen Kinzer (31. 8. 1992). "SANCTIONS DRIVING YUGOSLAV ECONOMY INTO DEEP DECLINE". The New York Times. The New York Times. Pristupljeno 26. 6. 2017.
  23. 1 2 Louise Branson (6. 11. 1992). "Young Gangs Rule Belgrade Streets". The Christian Science Monitor. Pristupljeno 26. 11. 2017.
  24. 1 2 3 4 Thayer Watkins, Ph.D. "The Worst Episode of Hyperinflation in History: Yugoslavia 1993-94". Arhivirano s originala, 9. 4. 2015. Pristupljeno 26. 6. 2017.
  25. ↑ Živković, Marko. Serbian Dreambook. Indiana University Press, 2011, p. 23.
  26. ↑ V. Mijatović (30. 9. 2013). "CIA o Srbiji 1993: Sankcije ne pogađaju dovoljno". Večernje novosti (jezik: Serbian). Pristupljeno 26. 6. 2017.CS1 održavanje: nepoznati jezik (link)
  27. 1 2 3 David B. Ottoway (20. 10. 1993). "SANCTIONS CRIPPLE SERBIA, BUT NOT ITS MONEY PRESSES". The Washington Post. Pristupljeno 26. 6. 2017.
  28. 1 2 Miloš Rudović (27. 3. 2016). "Đukanovićeva strategija za pripajanje Srpske". Vijesti (jezik: Serbian). Arhivirano s originala (via Wayback Machine), 12. 1. 2018.CS1 održavanje: nepoznati jezik (link)
  29. ↑ Daniel Bukumirović (19. 6. 2015). "Tinejdžeri u Srbiji pod sankcijama devedesetih". Vice News (jezik: Serbian). Pristupljeno 26. 6. 2017.CS1 održavanje: nepoznati jezik (link)
  30. ↑ Pavluško Imširović (10. 8. 2009). "Poreklo organizovanog kriminala na Balkanu" (jezik: Serbian). Pristupljeno 26. 6. 2017.CS1 održavanje: nepoznati jezik (link)
  31. 1 2 3 Milorad Milošević (9. 6. 2012). "Šverc goriva 90-ih: Desetak ljudi misteriozno nestalo". Vijesti (jezik: Serbian). Arhivirano s originala (via Wayback Machine), 31. 1. 2015.CS1 održavanje: nepoznati jezik (link)
  32. 1 2 Ranko Pivljanin (5. 2. 2017). "GODINE KOJE BISMO DA ZABORAVIMO Srđan Veljović fotografijama dokumentovao devedesete u Srbiji". Blic (jezik: Serbian). Pristupljeno 26. 6. 2017.CS1 održavanje: nepoznati jezik (link)

Izvori

[uredi | uredi izvor]

Dodatna literatura

[uredi | uredi izvor]
Preuzeto iz "https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Međunarodne_sankcije_protiv_SR_Jugoslavije&oldid=3890405"