Obavještajni podaci iz snimaka

Fotografski analitičar Petog zrakoplovnog korpusa istražuje položaje protivavionskih baterija radi planiranja napada na neprijateljske snage tokom Korejskog rata

Obavještajni podaci iz snimaka (IMINT, od engleski: imagery intelligence) predstavljaju obavještajnu metodu koja se zasniva na prikupljanju, analizi i obradi snimaka radi utvrđivanja informacija od obavještajnog značaja. Za potrebe vojno-obavještajnog rada, snimci se najčešće prikupljaju putem satelitskih snimaka i fotografisanja iz zraka.

Uspješna primjena IMINT-a zavisi od efikasnog upravljanja prikupljanjem obavještajnih podataka, kojim se određuju potrebe za informacijama i usmjeravaju sredstva za njihovo prikupljanje. IMINT se može kombinovati s drugim obavještajnim metodama, uključujući mjerenje i određivanje karakteristika (MASINT), koje koristi elektrooptičke, radarske i druge senzore.

Historija

Počeci

Glavni članak: Izviđanje iz zraka § Historija

Također pogledajte: Aerofotografija § Historija

Lockheed 12A Sidneya Cottona, kojim je 1940. izveo brzi izviđački let

Iako se aerofotografija u velikoj mjeri koristila već tokom Prvog svjetskog rata, specijalizovane operacije prikupljanja obavještajnih podataka iz snimaka razvijene su tek tokom Drugog svjetskog rata. Dobijanje snimaka visoke kvalitete omogućeno je nizom tehnoloških inovacija u deceniji koja je prethodila ratu. Godine 1928. RAF je razvio električni sistem grijanja aerokamera. Time je izviđačkim avionima omogućeno fotografisanje s velikih visina bez opasnosti od zamrzavanja dijelova kamere.

Godine 1939. Sidney Cotton i i poručnik avijacije Maurice Longbottom iz RAF-a predložili su da se zadaci izviđanja iz zraka povjere manjim i bržim avionima koji bi se oslanjali na veliku brzinu te izbjeglo otkrivanje i presretanje. Predložili su upotrebu aviona Spitfire kojima bi se uklonili naoružanje i radio-oprema, a ugradili dodatni rezervoari za gorivo i kamere. To je dovelo do razvoja izviđačkih varijanti aviona Spitfire PR. Sa uklonjenim naoružanjem, ovi avioni su dostizali maksimalnu brzinu od 637 km/h na visini od 9.100 metara. Korišteni su u operacijama fotoizviđanja, a bili su opremljeni sa pet kamera koje su imale sistem grijanja radi osiguranja kvaliteta snimaka.

Sistematsko prikupljanje i tumačenje velike količine podataka dobivenih zračnim izviđanjem ubrzo je postalo od presudnog značaja. Od 1941. baza RAF Medmenham djelovala je kao glavni centar za interpretaciju fotografskih obavještajnih podataka prikupljenih u evropskomm, mediteranskom i bliskoistočnom ratištu. Centralna jedinica za interpretaciju (CIU) spojena je 1942. s Odsjekom za procjenu štete Bombarderske komande i Odsjekom za noćnu fotointerpretaciju 3. fotoizviđačke jedinice u bazi RAF Oakington.

Tokom 1942. i 1943. godine CIU je postepeno proširivao obim svojih aktivnosti, učestvujući u planiranju gotovo svih vojnih operacija i različitih segmenata obavještajnog rada. Do 1945. godine u jedinicu je dnevno pristizalo u prosjeku 25.000 negativa i 60.000 fotografija, dok je tokom čitavog rata izrađeno ukupno 36 miliona fotografskih snimaka. Do Dana pobjede nad fašizmom, arhiva fotografskih snimaka – koja je obuhvatala materijale iz cijelog svijeta – sadržavala je 5 miliona fotografija na osnovu kojih je izrađeno 40.000 obavještajnih izvještaja.

Američki kadar činio je sve veći udio u sastavu CIU-a, što je formalizovano 1. maja 1944. preimenovanjem jedinice u Savezničku centralnu jedinicu za interpretaciju (engleski: Allied Central Interpretation Unit, ACIU). Jedinica je u tom periodu brojala više od 1.700 pripadnika. Znatan broj fotointerpretatora regrutovan je iz holivudskih filmskih studija, među kojima je bio i Xavier Atencio. U jedinici su kao stručnjaci za tumačenje fotografija radila i dvojica istaknutih arheologa: Dorothy Garrod, prva žena koja je postala profesorica i šefica katedre na univerzitetima u Oxfordu i Cambridgeu, i Glyn Daniel, koji je kasnije postao poznat kao voditelj televizijskog kviza Animal, Vegetable or Mineral?

Aerofotografija raketnog ispitnog poligona VII u Istraživačkom centru "Peenemünde"

Aerofotografije koje je izrađivao Sidney Cotton bile su tehnološki veoma napredne za svoje vrijeme. Zajedno s ostalim pripadnicima svoje izviđačke eskadrile, razvio je metode fotografisanja s velikih visina i pri velikim brzinama, koje su imale važnu ulogu u otkrivanju položaja brojnih strateških vojnih i obavještajnih ciljeva. Cotton je također radio na razvoju prototipa specijalizovanog izviđačkog aviona i unapređenju fotografske opreme. Na vrhuncu aktivnosti, britanski izviđački letovi dnevno su dostavljali do 50.000 snimaka za interpretaciju.

Za uspjeh rada u Medmenhamu naročito je bila važna primjena stereoskopskih snimaka, pri čemu je preklapanje susjednih fotografija iznosilo tačno 60%. Upravo je detaljna analiza u Medmenhamu omogućila izvođenje velikih operacija, uključujući napade 1943. na Istraživački centar "Peenemünde" i postrojenja za razvoj raketa V-2, uprkos ranijim sumnjama u postojanje i napredak njemačke raketne tehnologije. Kasnije su izvedeni napadi i na predviđene lansirne položaje u Wizernesu, kao i na još 96 lokacija u sjevernoj Francuskoj.

Smatra se da je najveći operativni uspjeh Medmenhama bila Operacija "Crossbow", koja je od 23. decembra 1943. dovela do uništavanja infrastrukture za proizvodnju i lansiranje letećih bombi V-1 u sjevernoj Francuskoj. Prema navodima obavještajnog analitičara R. V. Jonesa, fotografije su korištene za utvrđivanje dimenzija i karakterističnih mehanizama za lansiranje kako za leteće bombe V-1, tako i za rakete V-2.

Izviđački avioni nakon Drugog svjetskog rata

Sovjetski konvoj kamiona s raketama u blizini San Kristobala na Kubi, snimljen 14. oktobra 1962. avionom U-2

Neposredno nakon Drugog svjetskog rata, za izviđanje na velikim udaljenostima počeli su se koristiti prilagođeni mlazni bombarderi, kao što su English Electric Canberra i njegova američka varijanta Martin B-57, koji su mogli letjeti na većim visinama i pri većim brzinama od protivničkih aviona.

Sjedinjene Američke Države razvile su visoko specijalizovane i tajne strateške izviđačke avione, među kojima su bili Lockheed U-2 i njegov nasljednik Lockheed SR-71. Upravljanje ovim avionima predstavljalo je izuzetno zahtjevan zadatak zbog njihovih velikih brzina i visina leta, visokog rizika od obaranja, kao i rizika od zarobljavanja posada i njihovog tretiranja kao špijuna. Zbog toga su posade ovih aviona pažljivo birane i posebno obučavane.

Postoje navodi da su SAD krajem 1980-ih razvile hipersonični izviđački avion pod nazivom Aurora, koji je trebao zamijeniti SR-71. Od početka 1960-ih, aktivnosti izviđanja iz zraka i satelitskog izviđanja u Sjedinjenim Američkim Državama koordiniše Nacionalni ured za izviđanje.

Rana upotreba izviđačkih satelita

Institut za serum i vakcine u Al-Amiriji u Iraku, deklasifikovani satelitski snimak (GEOINT/IMINT) koji je Colin Powell predstavio Vijeću sigurnosti UN-a 5. februara 2003. u okviru izlaganja o navodnom iračkom programu oružja za masovno uništenje

Prvi fotografski izviđački sateliti snimali su na klasični film koji se, nakon eksponiranja u orbiti, u posebnim kapsulama vraćao na Zemlju radi razvijanja. Sateliti su ostajali u orbiti danima, sedmicama ili mjesecima prije izbacivanja kapsula s filmom (tzv. povratne kapsule).

Između 1959. i 1984. Sjedinjene Američke Države lansirale su oko 200 takvih satelita u okviru programa pod kodnim nazivima CORONA i GAMBIT. Njihova konačna prostorna rezolucija bila je bolja od 10 cm.

Prva uspješna operacija prikupljanja filma izvedena je 19. augusta 1960, kada je avion C-119 u zraku presreo kapsulu s filmom iz operacije CORONA, vođene pod oznakom Discoverer 14. To je bilo prvo uspješno vraćanje filma iz satelita u Zemljinoj orbiti i prvo uspješno presretanje objekta pri povratku iz svemira.

Zbog međusobne uslovljenosti širine vidnog polja i nivoa detalja, pojedini izviđački sateliti namjerno su pravljeni sa slabijom rezolucijom kako bi mogli snimati veća područja. Tako je program KH-5 ARGON imao prostornu rezoluciju od 140 metara i prvenstveno je služio za kartografske potrebe.

Između 1961. i 1994. Sovjetski Savez lansirao je oko 500 izviđačkih satelita u okviru programa Zenit, koji su u kapsulama pod pritiskom na Zemlju vraćali i fotografski film i samu kameru.

Američka serija satelita KH-11, čije je prvo lansiranje izvedeno 1976. godine, proizvedena je u kompaniji Lockheed – istoj kompaniji koja je izgradila Hubbleov svemirski teleskop. Hubbleov teleskop ima primarno ogledalo prečnika 2,4 metra, te se smatra da su sateliti KH-11 imali sličnu konstrukciju i dimenzije. Ovi sateliti su umjesto fotografskog filma koristili CCD senzore, preteče savremenih digitalnih kamera. Ruski izviđački sateliti sa sličnim mogućnostima uključuju serije Resurs-DK i Persona.

Avioni

Pripadnik američke mornarice pregledava snimke izviđanja iz zraka na svjetlosnom stolu, 2004.

Izviđački avioni koji lete na malim i velikim visinama već se više od jednog stoljeća koriste za prikupljanje obavještajnih podataka o protivniku. Među američkim izviđačkim avionima za letenje na velikim visinama ističu se Lockheed U-2 i znatno brži Lockheed SR-71, koji je povučen iz upotrebe 1999.

Glavna prednost aviona u odnosu na satelite ogleda se u tome što obično pružaju detaljnije snimke te se mogu brže, češće i uz manje troškove usmjeriti iznad ciljanog područja. Njihov osnovni nedostatak jeste izloženost presretanju protivničke avijacije ili obaranju protivzračnim raketama, kao što je bio slučaj tokom incidenta s avionom U-2 1960.

Za potrebe fotoizviđanja i elektronskog (signalnog) izviđanja razvijene su i bespilotne letjelice. One višestruko povećavaju efikasnost oružanih snaga jer komandantima na ratištu omogućavaju stalni nadzor iz zraka, bez izlaganja ljudskih resursa opasnosti.

Sateliti

Iako je rezolucija satelitskih snimaka, napravljenih s udaljenosti od nekoliko stotina kilometara, obično slabija u odnosu na snimke iz zraka, sateliti omogućavaju pokrivanje velikih prostranstava Zemljine površine – uključujući i neprijateljske teritorije – bez izlaganja ljudskih posada riziku od obaranja.

Prostorna rezolucija ostvarena satelitom KH-8

Od početka svemirske ere, desetine država lansirale su stotine izviđačkih satelita. Sateliti namijenjeni fotoizviđanju obično su postavljani u niske orbite oko Zemlje s velikim nagibom, a ponekad i u Sunčevo-sinhrone orbite. Budući da su misije satelita s povratom fotografskog filma obično trajale kratko, oni su mogli koristiti orbite s niskim perigejom, na visinama od približno 100 do 200 km. Noviji sateliti koji koriste CCD senzore lansiraju se u više orbite, s perigejem na približno 250 do 300 km, što im omogućava višegodišnji boravak u orbiti

Iako su tačna rezolucija i ostale tehničke karakteristike savremenih izviđačkih satelita klasifikovane kao tajna, one se mogu procijeniti na osnovu osnovnih zakona fizike. Najveća teoretski moguća rezolucija optičkog sistema s kružnim otvorom definisana je Rayleighovim kriterijem:

$\sin \theta =1.22{\frac {\lambda }{D}}$

Korištenjem odnosa:

$\sin \theta ={\frac {\text{veličina}}{\text{udaljenost}}}$

dobija se:

${\text{veličina}}=1.22{\frac {\lambda }{D}}{\text{udaljenost}}$

gdje θ označava ugaonu rezoluciju, λ valna dužina svjetlosti, a D objektiva ili primarnog ogledala. Kada bi svemirski teleskop Hubble, čije primarno ogledalo ima prečnik od 2,4 m, bio usmjeren prema Zemlji, njegova rezolucija bila bi zbog difrakcije ograničena na više od 16 cm za zelenu svjetlost (λ ≈ 550 nm) na njegovoj orbitalnoj visini od 590 km. To znači da takav teleskop s te visine ne bi mogao razlučiti objekte manje od 16 cm. Za savremene američke IMINT satelite pretpostavlja se prostorna rezolucija od oko 10 cm. Za razliku od prikaza u popularnoj kulturi, takva rezolucija omogućava identifikaciju vrsta vozila, ali ne i čitanje naslova u novinama.

Primarna svrha većine izviđačkih satelita jeste praćenje aktivnosti na površini Zemlje. Iako su se rezolucija i jasnoća snimaka tokom godina znatno poboljšale, njihova osnovna namjena ostala je uglavnom nepromijenjena. Satelitsko snimanje koristi se i za izradu detaljnih trodimenzionalnih karata za potrebe vojnih operacija i sistema za navođenje projektila, kao i za praćenje pojava koje nisu neposredno vidljive u optičkom dijelu spektra – poput procjene prinosa usjeva u određenoj državi ili toplotne energije koju emituju pojedina postrojenja. Neki multispektralni senzori, poput senzora za mjerenje toplotnog zračenja, više pripadaju elektro-optičkom MASINT-u nego IMINT-u u užem smislu

Kao odgovor na prijetnju koju predstavljaju ovi izviđački sistemi iz svemira, Sjedinjene Američke Države, Sovjetski Savez (odnosno Rusija), Kina i Indija razvili su antisatelitske sisteme namijenjene uništavanju neprijateljskih izviđačkih satelita.Ti sistemi mogu obuhvatati namjenske satelite za presretanje ili rakete lansirane sa Zemlje i iz zraka.

Od 1985. na tržištu satelitskih snimaka prisutni su i komercijalni operateri. Među prvim takvim sistemima bili su francuski sateliti SPOT, čija je prostorna rezolucija iznosila između 5 i 20 metara. Noviji komercijalni sateliti za snimanje visoke rezolucije, poput satelita TerraSAR-X, IKONOS, OrbView, QuickBird i WorldView-1, omogućili su državama, kompanijama i drugim korisnicima pristup satelitskim snimcima rezolucije od približno 0,5 do 4 metra.

Metodologija analize

Vrijednost IMINT proizvoda određuje se prvenstveno odnosom između pravovremenosti i pouzdanosti, odnosno kvaliteta obavještajnog proizvoda. Kvalitet obavještajnih zaključaka koji se mogu izvesti analizom snimaka tradicionalno se povezuje s vremenom koje analitičar ima na raspolaganju za analizu određenog snimka ili skupa snimaka. Zbog toga Američka kopnena vojska analizu IMINT-a u svom terenskom priručniku dijeli na tri faze, na osnovu vremena utrošenog na obradu i interpretaciju.

Prva faza

Analiza snimaka u prvoj fazi vremenski je uslovljena i usmjerena na brzo iskorištavanje raspoloživih snimaka radi zadovoljavanja neposrednih obavještajnih potreba. Cilj ove faze jeste omogućiti komandantu ili donosiocima odluka pravovremeno donošenje vojne ili političke odluke. Zbog potrebe za izradom procjena u realnom vremenu, analiza u prvoj fazi rijetko se upoređuje s drugim raspoloživim obavještajnim izvorima.

Druga faza

Analiza snimaka u drugoj fazi usmjerena je na detaljniju obradu nedavno prikupljenih snimaka radi podrške donošenju kratkoročnih i srednjoročnih odluka. Kao i u prvoj fazi, proces se uglavnom pokreće na osnovu prioritetnih obavještajnih zahtjeva lokalnog komandanta, posebno u kontekstu izvođenja vojnih operacija.

Za razliku od prve faze, u kojoj se može analizirati relativno mali broj snimaka ili čak pojedinačan snimak, druga faza obično zahtijeva pregled hronološkog niza snimaka prikupljenih tokom određenog vremenskog perioda. Time se omogućava praćenje dinamike promjena i uspostavljanje vremenskog konteksta za objekte ili aktivnosti od interesa.

Treća faza

Analiza snimaka u trećoj fazi provodi se radi pružanja odgovora na strateška obavještajna pitanja ili otkrivanja novih saznanja dubinskom analizom postojećih podataka. Ova faza se zasniva na korištenju obimnih arhiva ranije prikupljenih snimaka i pristupu različitim sporednim izvorima informacija.

Analiza u trećoj fazi integriše pomoćne podatke i saznanja od drugih obavještajnih metoda (poput SIGINT-a ili HUMINT-a), te se stoga uglavnom provodi u okviru multidisciplinarnih timova koji objedinjuju podatke iz više izvora. Analiza snimaka na ovom nivou najčešće je usmjerena na stvaranje geoprostornih obavještajnih podataka (GEOINT).

Također pogledajte

• Arthur C. Lundahl
• Odbrambena obavještajna i geoprostorna organizacija (DIGO)
• Odbrambeni obavještajni fuzijski centar
• Dino A. Brugioni
• Prve fotografije Zemlje iz svemira
• GIS u GEOINT-u
• Geoprostorni obavještajni podaci (GEOINT)
• Nacionalna zbirka fotografija iz zraka (NCAP)
• Obavještajna služba RAF-a
• Sentient (sistem obavještajne analize)

Dodatna literatura

• Beitler, Stephen S. (2019). "Imagery Intelligence". The Military Intelligence Community. Routledge. str. 71–86.
• Caddell, Joseph W., Jr. (2016). "Corona over Cuba: The Missile Crisis and the Early Limitations of Satellite Imagery Intelligence" (PDF). Intelligence and National Security. 31 (3): 416–438.
• Davies, Philip H. J. (2009). "Imagery in the UK: Britain's troubled imagery intelligence architecture" (PDF). Review of International Studies. 35 (4): 957–969.
• Diamond, John M. (2001). "Re-examining problems and prospects in US imagery intelligence". International Journal of Intelligence and CounterIntelligence. 14 (1): 1–24.
• Dupré, Robert E. (2011). "Guide to imagery intelligence" (PDF). Intelligencer: Journal Of US Intelligence Studies. 18 (2): 61–64. Arhivirano s originala (PDF), 9. 8. 2017. Pristupljeno 11. 8. 2026.
• Firschein, Oscar; Strat, Thomas M., ured. (1997). RADIUS: Image understanding for imagery intelligence. Morgan Kaufmann.
• Jenkins, Peter. Covert Imagery. Intel Publishing UK. ISBN 978-0-9535378-5-3.
• McAuley, Cheryl D. (2005). Strategic implications of imagery intelligence (PDF). Army War College.
• Quiñones, Maya; Gould, William; Rodríguez-Pedraza, Carlos D. (2007). Geospatial Data Availability for Haiti (PDF) (Report). United States Department of Agriculture.
• Ułanowicz, Leszek; Sabak, Ryszard (2021). "Unmanned aerial vehicles supporting imagery intelligence using the structured light technology" (PDF). Archives of Transport. 58.

Vanjski linkovi

• Fotografsko-obavještajni rad u bombarderskoj avijaciji na YouTubeu (en)
• Uvod u slikovno obavještavanje putem GlobalSecurityja (en)
• Australska odbrambena satelitska komunikacijska stanica, Geraldton (en)
• Zajednički australsko-američki obavještajni objekat – Pine Gap (en)