Psihoseksualni razvoj
| Tema |
| Psihoanaliza |
|---|
.jpeg) |
U psihoanalitičkoj teoriji, psihoseksualni razvoj predstavlja jedan od centralnih aspekata teorije seksualnog nagona. Ovaj koncept je razvio Sigmund Freud, koji je smatrao da se ličnost oblikuje kroz niz uzastopnih razvojnih faza u djetinjstvu, tokom kojih se psihička energija usmjerena na traženje zadovoljstva postepeno fokusira na različite dijelove tijela, tzv. erogene zone.
Pod pojmom erogena zona podrazumijeva se dio tijela koji je posebno osjetljiv na stimulaciju i koji u određenoj razvojnoj fazi postaje primarni izvor zadovoljstva. Na osnovu toga, Freud razlikuje pet faza psihoseksualnog razvoja: oralnu, analnu, falusnu, latentnu i genitalnu fazu. Svaku od ovih faza karakteriše dominacija određene erogene zone koja u tom periodu ima centralnu ulogu u zadovoljavanju djetetovih potreba.
Freud je smatrao da način na koji se rješavaju razvojni zadaci u pojedinim fazama ima dugoročne posljedice na formiranje ličnosti. Ukoliko dijete ne uspije adekvatno zadovoljiti potrebe u određenoj fazi, može doći do pojave fiksacije, što podrazumijeva trajno zadržavanje dijela psihičke energije na tom razvojnom nivou. Suprotno tome, uspješno prevazilaženje razvojnih zahtjeva doprinosi stabilnijem i uravnoteženijem razvoju ličnosti.[1]
U okviru ovog teorijskog modela, Freud je također isticao da frustracije u ranim razvojnim fazama mogu dovesti do pojave anksioznosti, koja se kasnije u odrasloj dobi može manifestirati u obliku neuroza, odnosno funkcionalnih psihičkih poremećaja. Na taj način, psihoseksualni razvoj se u Freudovoj teoriji posmatra kao proces u kojem rana iskustva imaju dugoročan utjecaj na psihičko funkcionisanje pojedinca.[2]
Pozadina
[uredi | uredi izvor]Sigmund Freud (1856–1939), osnivač psihoanalize, razvio je teoriju psihoseksualnog razvoja kao dio svog šireg teorijskog okvira za objašnjenje razvoja ličnosti i nastanka psihičkih poremećaja. U svom djelu Prilozi teoriji seksualnosti (tri rasprave) (1905),[3] Freud je istakao da se rani dječiji razvoj odvija kroz relativno predvidljive obrasce ponašanja, pri čemu se djetetova pažnja i zadovoljstvo postepeno usmjeravaju na različite dijelove tijela.
U najranijem periodu života, ponašanje djeteta usko je povezano s osnovnim fiziološkim funkcijama. Tako se, naprimjer, tokom dojenja zadovoljstvo povezuje s oralnom stimulacijom, dok se u fazi učenja kontrole mokrenja i pražnjenja crijeva fokus premješta na analnu regiju. Ove promjene Freud je interpretirao kao dio šireg razvoja psihičke energije, koju je nazvao libido.[4]
U početnoj fazi razvoja, libido nije specifično usmjeren i može se ispoljavati kroz različite tjelesne zone i objekte. Freud je ovu pojavu opisao kao stanje ″polimorfne perverznosti″, naglašavajući da dojenče može doživljavati zadovoljstvo na različite načine, bez stabilnog usmjerenja libida.
Tokom procesa socijalizacije i sazrijevanja, ova početna nespecifična psihička energija postepeno se organizuje i usmjerava prema društveno prihvatljivim oblicima ponašanja. Na taj način se oblikuje struktura ličnosti, dok razvoj prolazi kroz niz uzastopnih faza.
Na osnovu tog koncepta Freud je razvio model psihoseksualnog razvoja, prema kojem dijete prolazi kroz pet uzastopnih faza: oralnu, analnu, faličnu, latentnu i genitalnu fazu. Svaku od ovih faza karakteriše dominantna erogena zona koja predstavlja primarni izvor zadovoljstva u određenom razvojnom periodu.[4]
Psihoseksualni razvoj prema Sigmundu Freudu
[uredi | uredi izvor]U okviru Freudove teorije psihoseksualnog razvoja, dječiji razvoj se posmatra kroz proces u kojem se libido, odnosno psihička energija povezana sa nagonom za zadovoljstvom, usmjerava na različite erogene zone tokom uzastopnih razvojnih faza.[3] U tom procesu, dijete može doživjeti situacije u kojima su njegovi impulsi ograničeni ili su podložni roditeljskim i društvenim zabranama. Takva iskustva mogu biti praćena osjećajem neodobravanja ili frustracije, što Freud povezuje sa razvojem anksioznosti u odnosu na određenu erogenu zonu koja je u tom periodu dominantna. Kao psihološki mehanizam za izbjegavanje takve anksioznosti, može doći do razvoja fiksacije, pri čemu se pojedinac trajno psihički ″veže″ za određenu fazu psihoseksualnog razvoja. To znači da određene želje, potrebe i ponašanja ostaju povezani s erogenom zonom karakterističnom za tu fazu. Freud je smatrao da ovakve rane fiksacije mogu imati dugoročne posljedice, jer se njihovi efekti prenose i u odraslu dob, gdje mogu utjecati na strukturu ličnosti i načine psihičkog funkcionisanja. U tom kontekstu, fiksacije se u okviru psihoanalitičke teorije povezuju s nastankom različitih psihičkih poteškoća, uključujući neuroze, histeriju, žensku histeriju, kao i određene poremećaje ličnosti.[5][6]
| Faza | Dobni raspon | Erogena zona | Posljedice psihološke fiksacije |
|---|---|---|---|
| Oralna | Rođenje – 1 godina | Usta | Oralno-agresivno ponašanje: žvakanje žvakaćih guma, grickanje olovaka i sličnih predmeta. Oralno-pasivno ponašanje: pušenje, prejedanje, ljubljenje i oralne seksualne prakse.[4] |
| Analna | 1–3 godine | Crijeva (primarna erogena zona analne faze je anus) | Analno-retentivno ponašanje: pretjerana urednost, organizovanost i perfekcionizam. Analno-ekspulzivno ponašanje: nepažljivost, impulsivnost, prkos, neorganizovanost i koprofilije. |
| Falična | 3–6 godina | Genitalije | Edipov kompleks (prema Sigmundu Freudu). Elektrin kompleks (prema Carlu Jungu). |
| Latentna | 6 godina – pubertet (oko 12 godina) | Potisnuti seksualni osjećaji | Nezrelost i poteškoće u uspostavljanju ispunjavajućih neseksualnih odnosa u odrasloj dobi ukoliko dođe do fiksacije u ovoj fazi. |
| Genitalna | Pubertet – smrt (nastavlja se tokom odrasle dobi) | Zreli seksualni interesi | Frigidnost, impotencija, seksualne perverzije i izražene poteškoće u uspostavljanju zdravih seksualnih odnosa s drugim osobama. |
Id, ego i super-ego
[uredi | uredi izvor]U okviru psihoanalitičke teorije, Sigmund Freud je razvio strukturni model psihe koji se sastoji od tri međusobno povezana dijela: ida, ega i superega. Prema Freudovom shvatanju, ljudsko ponašanje i psihičko funkcionisanje rezultat su njihove međusobne interakcije, pri čemu svaki dio ima različite funkcije, principe djelovanja i ulogu u razvoju ličnosti.[7]
| Psihička struktura | Opis | Funkcije | Principi i razvoj |
|---|---|---|---|
| Id | Najprimitivniji dio psihe koji sadrži nagonske impulse i predstavlja izvor psihičke energije. | Teži trenutnom zadovoljenju svih želja, potreba i nagona. | Djeluje prema principu zadovoljstva, čiji je cilj smanjenje napetosti, izbjegavanje bola i postizanje zadovoljstva. Prisutan je od rođenja i predstavlja rezervoar libida. |
| Ego | Dio ida koji je oblikovan neposrednim utjecajem vanjskog svijeta. | Reguliše nagone ida kako bi ih uskladio sa zahtjevima stvarnosti. | Vođen je principom realnosti, nastojeći zadovoljiti nagone ida na realističan i društveno prihvatljiv način koji će donijeti dugoročnu korist. Razvija se iz ida i odgovoran je za testiranje stvarnosti i osjećaj ličnog identiteta. |
| Super-ego | Dio ličnosti koji predstavlja internalizaciju roditeljskih i društvenih vrijednosti. | Zastupa društvene standarde, nameće moralno ponašanje i posreduje između ida i ega. | Vođen je moralnim i idealističkim principima, težeći savršenstvu prije nego zadovoljstvu ili prilagođavanju stvarnosti. Razvija se tokom razrješenja Edipovog kompleksa i predstavlja internalizovane ideale roditelja i društva. |
Faze razvoja
[uredi | uredi izvor]Oralna faza
[uredi | uredi izvor]Oralna faza predstavlja prvu fazu psihoseksualnog razvoja i traje od rođenja do približno prve godine života. Prema Freudovoj teoriji, u ovom periodu usta predstavljaju primarnu erogenu zonu, a zadovoljstvo se ostvaruje prvenstveno kroz dojenje, sisanje i oralno istraživanje okoline. Dijete pokazuje tendenciju da predmete stavlja u usta, pri čemu se oralna aktivnost povezuje s hranjenjem i ranim oblicima interakcije s okolinom.[8]
Tokom oralne faze psihička struktura još nije u potpunosti razvijena. Freud je smatrao da je u ovom periodu id dominantan, dok ego tek počinje da se formira, a super-ego još nije razvijen. Zbog toga se ponašanje djeteta uglavnom zasniva na principu zadovoljstva, odnosno neposrednom zadovoljenju potreba i nagona.
Istovremeno, u oralnoj fazi počinje razvoj ranih oblika ega i svijesti o sebi. Dijete postepeno uči razlikovati vlastito tijelo od vanjskog svijeta, razvijajući osnovnu predstavu o tjelesnim granicama i okolini. Iskustva poput gladi, bola ili odgođenog zadovoljenja potreba doprinose razumijevanju da određena ponašanja, kao što je plač, mogu dovesti do zadovoljenja potreba.[9]
Freud je posebno isticao značaj procesa odbijanja od dojenja, odnosno prestanka hranjenja majčinim mlijekom, koji predstavlja jedno od prvih iskustava gubitka u životu djeteta. Dijete pritom ne gubi samo fizičko zadovoljstvo povezano s dojenjem, već i osjećaj bliskosti, njege i sigurnosti koji prati hranjenje. Istovremeno, ovo iskustvo doprinosi razvoju samostalnosti i razumijevanju da dijete nema potpunu kontrolu nad okruženjem.
Prema Freudovoj teoriji, pretjerano ili nedovoljno zadovoljenje potreba u oralnoj fazi može dovesti do oralne fiksacije.[8] Pretjerano zadovoljenje može rezultirati nezrelom i zavisnom ličnošću, dok nedovoljno zadovoljenje može dovesti do pasivnosti i osjećaja nesigurnosti. Freud je smatrao da se posljedice takvih ranih iskustava mogu manifestirati i u odrasloj dobi kroz različite obrasce ponašanja i neurotične tendencije.[9]
Analna faza
[uredi | uredi izvor]Analna faza predstavlja drugu fazu psihoseksualnog razvoja i traje približno od osamnaestog mjeseca do treće godine života. U ovoj fazi dominantna erogena zona premješta se s usta na anus, odnosno donji dio probavnog sistema, dok se istovremeno nastavlja razvoj ega i sposobnosti samokontrole.
Centralno razvojno iskustvo analne faze jeste učenje kontrole sfinktera. Freud je smatrao da dijete tokom ovog procesa prvi put dolazi u izraženiji sukob između vlastitih nagona i zahtjeva okoline. Id teži trenutnom zadovoljenju potreba, dok ego postepeno razvija sposobnost odgađanja zadovoljenja i prilagođavanja pravilima koje postavljaju roditelji i društvo.
Način na koji dijete reaguje na zahtjeve vezane za higijenske navike, kao i način na koji roditelji pristupaju tom procesu, prema Freudu imaju značajnu ulogu u formiranju određenih osobina ličnosti. Ukoliko dijete reaguje prkosom, odbijanjem ili impulsivnim ponašanjem, to se povezuje s razvojem tzv. analno-ekspulzivnog karaktera, obilježenog neurednošću, neorganizovanošću i buntovnošću. Nasuprot tome, pretjerano insistiranje na kontroli i zadržavanju može biti povezano s analno-retentivnim karakterom, za koji su karakteristični urednost, pretjerana organizovanost, perfekcionizam, rigidnost i pasivno-agresivne tendencije.[8][10]
Freud je smatrao da umjeren i postepen pristup roditelja u učenju higijenskih navika doprinosi razvoju samokontrole i osjećaja odgovornosti. S druge strane, pretjerano strogi ili kažnjavajući zahtjevi mogu dovesti do razvoja kompulzivnih osobina ličnosti i izražene potrebe za urednošću, redom i kontrolom. Nasuprot tome, posebno popustljiv pristup može doprinijeti razvoju nemarnosti, neurednosti, destruktivnosti i slabije prilagođenosti društvenim pravilima.[11]
U okviru psihoanalitičke teorije, iskustva iz analne faze smatraju se važnim za kasniji razvoj odnosa prema autoritetu, disciplini, samokontroli i organizaciji ponašanja.
Falusna faza
[uredi | uredi izvor]
Falusna faza predstavlja treću fazu psihoseksualnog razvoja i, prema Freudovoj teoriji, obuhvata period od treće do šeste godine života. U ovoj fazi primarna erogena zona postaju genitalije, a dijete razvija izraženiju svijest o vlastitom tijelu, tijelima druge djece i tijelima roditelja.
Ova povećana tjelesna i socijalna radoznalost povezana je s istraživačkim ponašanjem, koje može uključivati posmatranje, postavljanje pitanja i druge oblike učenja o tijelu. Na taj način dijete postepeno usvaja osnovne razlike između muškog i ženskog tijela, kao i društveno definisane rodne uloge.
Centralni psihodinamski konflikt u ovoj fazi kod dječaka je Edipov kompleks, koji označava emocionalni odnos privrženosti prema majci i istovremeni doživljaj oca kao suparnika. Ovaj koncept Freud izvodi iz grčkog mita o Edipu, koji nesvjesno ubija oca i stupa u odnos sa majkom. U Freudovom tumačenju, Edipov konflikt nastaje iz djetetove snažne emocionalne privrženosti prema majci, koja u ovoj fazi dobija i libidinalnu komponentu. Otac se pritom doživljava kao prepreka toj privrženosti, što može dovesti do ambivalentnih emocija, uključujući rivalitet i strah. Važan element ovog konflikta je kastracijska anksioznost, koja se javlja kao reakcija na uočavanje anatomskih razlika između spolova. Strah od mogućeg gubitka genitalija doprinosi potiskivanju incestuoznih želja, odnosno emocionalnoj reorganizaciji odnosa prema roditeljima. Rješavanje Edipovog konflikta odvija se kroz identifikaciju sa roditeljem istog spola. U tom procesu dijete preuzima njegove osobine, vrijednosti i obrasce ponašanja, čime se oblikuju rodne uloge i doprinosi razvoju strukture ličnosti. Freud je smatrao da se na ovaj način formira superego kao unutrašnja reprezentacija roditeljskog autoriteta. Nakon razrješenja ovog konflikta, dijete prelazi u latentnu fazu, koju karakteriše privremeno smanjenje izraženosti seksualnih impulsa i usmjeravanje psihičke energije na socijalne, obrazovne i kognitivne aktivnosti.[8]
Freud je kasnije proširio ovaj model i na psihoseksualni razvoj djevojčica, uvodeći pojmove ženska edipalna pozicija i negativni Edipov kompleks.[3] U tom okviru, uočavanje anatomskih razlika između spolova povezuje se s razvojem osjećaja ″zavisti prema penisu″, što Freud tumači kao analogiju kastracijskoj anksioznosti kod dječaka.[8]
Pojam Elektrin kompleks uveo je 1913. Carl Jung,[12][13] Freudov student i saradnik, kao termin koji označava paralelni koncept ženske psihoseksualne dinamike u odnosu na Edipov kompleks. Polazio je od pretpostavke da bi muški i ženski psihoseksualni razvoj trebali biti simetrični, pri čemu se dječakov odnos prema majci i rivalitet s ocem posmatra kao model za analogan odnos kod djevojčica, u kojem bi otac bio primarni objekt privrženosti, a majka rival. Naziv potječe iz grčkog mita o Elektri, koja zajedno s bratom Orestom planira osvetu majci i očuhu zbog ubistva oca.[14][15][16]
Freud je, međutim, odbacivao ovaj termin, smatrajući da je takva analogija između spolova teorijski neprecizna i pojednostavljena. U Freudovom modelu psihoseksualnog razvoja, razvoj dječaka i djevojčica nije simetričan. Oba spola, prema njegovom shvatanju, započinju razvoj s istim primarnim objektom ljubavi – majkom, zbog ranog iskustva njege i hranjenja. Kod dječaka se ovaj odnos uglavnom zadržava i prerasta u Edipov kompleks, koji kulminira i potom se razrješava pod utjecajem kastracijske anksioznosti, čime dolazi do potiskivanja konflikta. Kod djevojčica, prema Freudovom tumačenju, uočavanje anatomskih razlika između spolova i razvoj tzv. ″zavisti prema penisu″ označavaju početak ženskog Edipovog kompleksa. U tom procesu dolazi do preusmjeravanja emocionalne privrženosti s majke na oca, pri čemu se želja za djetetom tumači kao simbolična kompenzacija. Na taj način, dok kod dječaka kastracijska anksioznost vodi ka razrješenju Edipovog kompleksa, kod djevojčica ona prethodi njegovom formiranju. Zbog ovih strukturnih razlika u razvojnim tokovima, Freud je smatrao da se ženski psihoseksualni razvoj ne može svesti na jednostavnu simetriju s muškim modelom, niti adekvatno opisati pojmom Elektrin kompleks.[3][17]
Nakon razrješenja Edipovog konflikta, djevojčica prelazi u latentnu fazu, iako Freud navodi da određeni stepen fiksacije na falusnu fazu može opstati tokom razvoja.[8]
U oba spola, važnu ulogu u razrješenju psihoseksualnih konflikata imaju mehanizmi odbrane ega, posebno represija i identifikacija. Represija omogućava potiskivanje anksioznih misli i impulsa iz svjesnog dijela psihe, dok identifikacija podrazumijeva internalizaciju osobina roditelja istog spola, čime se smanjuje unutrašnji konflikt i doprinosi razvoju ega.
Na taj način, identifikacija kod dječaka smanjuje kastracijsku anksioznost kroz poistovjećivanje s ocem, dok kod djevojčice identifikacija s majkom doprinosi prihvatanju spolne uloge u okviru porodične i socijalne dinamike.[2]
Latentna faza
[uredi | uredi izvor]Latentna faza predstavlja četvrtu fazu psihoseksualnog razvoja i, prema Freudovoj teoriji, obuhvata period od približno šeste godine života do početka puberteta. U ovoj fazi dolazi do relativnog smanjenja izraženosti seksualnih nagona, dok se psihička energija usmjerava na razvoj kognitivnih i socijalnih sposobnosti.
Prema Freudovom modelu, bez obzira na ishod ranijih razvojnih konflikata, posebno Edipovog kompleksa, instinktivni nagoni djeteta postaju manje dostupni ega. Ovo stanje se objašnjava djelovanjem odbrambenog mehanizma represije, koji je ranije uspostavljen tokom falusne faze i kojim se konfliktni sadržaji potiskuju iz svjesnog dijela psihe.
Kako su nagoni potisnuti i njihovo neposredno zadovoljavanje odgođeno, dijete zadovoljenje potreba više ne ostvaruje direktno, već kroz tzv. sekundarne misaone procese. U tom kontekstu, energija nagona preusmjerava se na aktivnosti koje su društveno prihvatljive i razvojno stimulativne, kao što su školovanje, igre s vršnjacima, razvoj prijateljstava i različiti oblici hobija.
Ukoliko u ranijim fazama psihoseksualnog razvoja ne dođe do razrješenja konflikata, posebno Edipovog, ili ako ego ne uspije adekvatno usmjeriti psihičku energiju ka socijalno prihvatljivim aktivnostima, može doći do razvoja različitih neurotskih obrazaca ponašanja.
Savremena interpretacija latentne faze pomjera fokus s nagonskih aspekata na socijalni razvoj djeteta. U tom kontekstu, naglašava se značaj odnosa među vršnjacima, razvoja socijalne hijerarhije i učenja kroz socijalne interakcije. Tako, Ruth Ludlam ističe da iskustva socijalne dinamike, uključujući percepciju hijerarhije te doživljaj i ispoljavanje različitih oblika agresije ili okrutnosti, zauzimaju značajno mjesto u psihičkom životu djeteta tokom ove faze razvoja.[18]
Genitalna faza
[uredi | uredi izvor]Genitalna faza predstavlja petu i završnu fazu psihoseksualnog razvoja u Freudovoj teoriji. Započinje u pubertetu i nastavlja se tokom odraslog života, zbog čega obuhvata najveći dio životnog vijeka pojedinca.[3]
Prema Freudu, ulaskom u pubertet dolazi do ponovne aktivacije seksualnih nagona, koji su tokom latentne faze bili relativno potisnuti. Iako genitalije i dalje predstavljaju primarnu erogenu zonu, seksualnost u ovoj fazi poprima zrelije oblike ispoljavanja. Za razliku od ranijih razvojnih faza, genitalna faza označava prijelaz od ranijih oblika seksualnosti, koje karakteriše autoerotizam i parcijalno zadovoljenje nagona, prema zreloj seksualnosti usmjerenoj na drugu osobu.[19]
Jedan od osnovnih razvojnih zadataka ove faze jeste postizanje emocionalne i psihološke nezavisnosti od roditelja. Istovremeno, pojedinac nastoji integrisati iskustva i konflikte iz prethodnih razvojnih faza u stabilnu i funkcionalnu strukturu ličnosti. Uspješno razrješenje ovih razvojnih zadataka omogućava uspostavljanje zrelih partnerskih odnosa, preuzimanje odgovornosti i aktivno uključivanje u društveni život.
Freud je smatrao da se u genitalnoj fazi u potpunosti ispoljava uloga razvijenog ega, koji omogućava usklađivanje nagonskih potreba sa zahtjevima stvarnosti i društvenim normama. Zadovoljenje potreba više se ne ostvaruje neposredno, već kroz složenije psihološke procese. Energija nagona usmjerava se prema prijateljstvima, ljubavnim vezama, porodičnom životu, profesionalnom radu i drugim društveno prihvatljivim aktivnostima. Na taj način pojedinac svoje želje ostvaruje simbolički i intelektualno, koristeći sposobnosti planiranja, prosuđivanja i odgođenog zadovoljenja.[20]
Prema psihoanalitičkoj teoriji, nerazriješeni konflikti ili fiksacije iz ranijih faza razvoja mogu otežati uspješno prilagođavanje u genitalnoj fazi. U uslovima pojačanog stresa može doći do regresije na ranije obrasce ponašanja, što se prema Freudu može manifestirati kroz različite oblike psiholoških teškoća, uključujući neuroze, impotenciju ili frigidnost.[7]
Kritike
[uredi | uredi izvor]Naučne kritike
[uredi | uredi izvor]Freudova teorija psihoseksualnog razvoja široko se smatra nenaučnom zbog nedostatka empirijskih dokaza, ograničene metodološke rigoroznosti i oslanjanja na teorijske pretpostavke koje nije moguće pouzdano provjeriti ili koristiti za precizno predviđanje ponašanja. Teorija je uglavnom razvijena na osnovu opažanja malog broja pacijenata te se u mnogim aspektima ne podudara sa saznanjima savremenih bioloških i razvojnih nauka.[21]
U historijskom kontekstu, Freudova teorija imala je značajan utjecaj jer je među prvima naglasila važnost iskustava iz djetinjstva za kasniji razvoj ličnosti. Njene ideje doprinijele su razvoju teorije privrženosti, psihodinamske psihoterapije i razvojne psihologije uopće, iako su pojedini aspekti tih pristupa također bili predmet kritika.[21]
Prema Franku Cioffiju, jedan od prigovora naučnoj vrijednosti psihoanalitičke teorije psihoseksualnog razvoja jeste tvrdnja da je Freud ljudskoj seksualnosti pridavao pretjerano veliki značaj, što je moglo utjecati na način na koji je tumačio ljudsko ponašanje i psihički razvoj.[22]
Freud je tvrdio da su njegovi pacijenti često iznosili sjećanja i fantazije o seksualnom zavođenju u djetinjstvu. Međutim, prema mišljenju Fredericka Crewsa, smatraju da su neka od tih navodnih sjećanja vjerovatnije bila rezultat Freudovih interpretacija i sugestija nego autentična prisjećanja samih pacijenata.[23]
Feminističke kritike
[uredi | uredi izvor]Pojedine feministkinje kritikovale su Freudovu teoriju psihoseksualnog razvoja smatrajući je seksističkom i falocentričnom.[24] Prema ovom stanovištu, Freudovo tumačenje ženskog psihoseksualnog razvoja bilo je pod snažnim utjecajem njegovih vlastitih iskustava i samoposmatranja.
Kao odgovor na Freudov koncept ″zavisti prema penisu″, koji zauzima važno mjesto u njegovom objašnjenju ženskog Edipovog kompleksa, njemačka neofrojdovska psihoanalitičarka Karen Horney iznijela je stav da djevojčice ne razvijaju zavist prema penisu, već ono što je nazvala ″zavist prema moći″.[24]
Horney je također razvila koncept ″zavist prema maternici i vagini″, prema kojem muškarci mogu osjećati zavist prema sposobnosti žena da rađaju djecu.[24] Neki savremeni autori dodatno su proširili ovu ideju, navodeći da predmet zavisti može biti i društvena percepcija žene kao primarnog ili prirodnog roditelja u odnosu prema djeci.[25]
Antropološke kritike
[uredi | uredi izvor]
Savremena antropološka i kulturološka istraživanja dovela su u pitanje normativne pretpostavke Freudove psihodinamske teorije, posebno tvrdnju da je konflikt između sina i oca, opisan kroz Edipov kompleks, univerzalna i neizostavna komponenta ljudskog psihološkog razvoja.
Značajan doprinos ovoj kritici dao je antropolog Bronislav Malinovski, čija su istraživanja među stanovnicima trobrijandskih ostrva dovela u pitanje Freudovu pretpostavku o univerzalnosti psihoseksualnog razvoja. U matrilinearnom društvu Trobriandskih ostrva, autoritet nad dječacima prvenstveno imaju ujaci po majčinoj liniji, a ne očevi. Malinovski je u djelu Sex and Repression in Savage Society (1927) naveo da dječaci češće sanjaju i strahuju od ujaka nego od oca, kojeg uglavnom doživljavaju kao blisku i privrženu osobu. Na osnovu toga zaključio je da izvor konflikta u takvim društvima nije seksualna ljubomora prema ocu, kako je tvrdio Freud, već odnos prema nosiocu autoriteta i društvene moći.[26]
Ova istraživanja sugerirala su da se obrasci porodičnih odnosa i psihološkog razvoja mogu značajno razlikovati među kulturama te da Freudova objašnjenja možda nisu primjenjiva na sva društva.
Savremena istraživanja također pokazuju da se određene osobine ličnosti koje Freud povezuje s oralnom, analnom, falusnom, latentnom i genitalnom fazom mogu uočiti kod pojedinaca. Međutim, nema dovoljno dokaza koji bi potvrdili postojanje ovih faza kao strogo određenih i univerzalnih razvojnih stadija, niti da se osobine ličnosti u odrasloj dobi mogu neposredno izvesti iz iskustava karakterističnih za pojedine faze psihoseksualnog razvoja.[27]
Također pogledajte
[uredi | uredi izvor]Reference
[uredi | uredi izvor]- ↑ Cherry, Kendra (2025). "Psychological Fixations and How They Form" (jezik: engleski). Verywell Mind. Pristupljeno 29. 5. 2026.
- 1 2 Bullock, Alan; Trombley, Stephen, ured. (1999). The New Fontana Dictionary of Modern Thought (jezik: engleski) (3. izd.). London: HarperCollins Publishers. ISBN 9780002558716. Pristupljeno 30. 5. 2026.
- 1 2 3 4 5 Freud, Sigmund (1934). Prilozi teoriji seksualnosti (tri rasprave) (jezik: srpskohrvatski). Prevod: Đorđe Bogić. Beograd: Geca Kon. Pristupljeno 29. 5. 2026.
- 1 2 3 Sim, Myre (1981). Guide to Psychiatry (jezik: engleski) (4. izd.). Edinburgh; New York: Churchill Livingstone. ISBN 9780443020643. Pristupljeno 29. 5. 2026.
- ↑ Breuer, Josef; Freud, Sigmund (1895). Strachey, James (ured.). Studies on Hysteria (jezik: engleski). Prevod: Strachey, James. London: Hogarth Press. Pristupljeno 29. 5. 2026.
- ↑ Freud, Sigmund (1922). Introductory Lectures on Psycho-Analysis (jezik: engleski). Prevod: Riviere, Joan. London: George Allen & Unwin Ltd. Pristupljeno 29. 5. 2026.
- 1 2 Lapsley, Daniel K.; Stey, Paul C. (2012). "Id, Ego, and Superego". u Ramachandran, V. S. (ured.). Encyclopedia of Human Behavior (jezik: engleski) (2. izd.). San Diego: Academic Press. str. 393–399. ISBN 978-0-08-096180-4. Pristupljeno 29. 5. 2026.
- 1 2 3 4 5 6 Elkatawneh, Hassan H. (2013). "Freud's Psycho-Sexual Stages of Development". SSRN Electronic Journal (jezik: engleski). doi:10.2139/ssrn.2364215. ISSN 1556-5068. Pristupljeno 29. 5. 2026.
- 1 2 Leach, Penelope (1978). Your Baby and Child: From Birth to Age Five (jezik: engleski) (5. izd.). New York: Alfred A. Knopf. Pristupljeno 29. 5. 2026.
- ↑ Abraham, Karl (1923). "Contributions to the Theory of the Anal Character" (PDF). The International Journal of Psycho-Analysis (jezik: engleski). 4: 400–418. Pristupljeno 29. 5. 2026.
- ↑ Kline, Paul (1972). Fact and Fantasy in Freudian Theory (jezik: engleski). London: Methuen. Pristupljeno 30. 5. 2026.
- ↑ Scott, Jill (2005). Electra after Freud: Myth and Culture (jezik: engleski). Ithaca: Cornell University Press. ISBN 9780801442612. Pristupljeno 30. 5. 2026.
- ↑ Jung, Carl Gustav (1915). The Theory of Psychoanalysis (jezik: engleski). New York: The Journal of Nervous and Mental Disease Publishing Company. Pristupljeno 30. 5. 2026.
- ↑ Benét, William Rose (1948). The Reader's Encyclopedia (jezik: engleski). New York: Thomas Y. Crowell Company. Pristupljeno 30. 5. 2026.
- ↑ Bell, Robert E. (1993). Women of Classical Mythology: A Biographical Dictionary (jezik: engleski). New York: Oxford University Press. Pristupljeno 30. 5. 2026.
- ↑ Hornblower, Simon; Spawforth, Antony (1998). The Oxford Companion to Classical Civilization (jezik: engleski). Oxford; New York: Oxford University Press. ISBN 9780198601654. Pristupljeno 30. 5. 2026.
- ↑ von Dehsen, Christian D., ured. (2000). Encyclopedia of German Literature (jezik: engleski). Chicago: Fitzroy Dearborn Publishers. ISBN 9781579581381. Pristupljeno 30. 5. 2026.
- ↑ Fisher-Grafy, Hannah, ured. (2019). New Perspectives on Happiness and Mental Wellbeing in Schoolchildren (jezik: engleski). Abingdon, Oxon; New York, NY: Routledge. str. 7–14. doi:10.4324/9780429434181-2. ISBN 978-0-429-43418-1. Pristupljeno 30. 5. 2026.
- ↑ Hitschmann, Eduard (1913). Freud's Theories of the Neuroses (jezik: engleski). New York: The Journal of Nervous and Mental Disease Publishing Company. Pristupljeno 30. 5. 2026.
- ↑ Schultz, Duane P.; Schultz, Sydney Ellen (2017). Theories of Personality (PDF) (jezik: engleski) (11. izd.). Boston, MA: Cengage Learning. ISBN 9781305575080. Pristupljeno 30. 5. 2026.
- 1 2 McLeod, Saul; Guy-Evans, Olivia (2025). "Freud's Psychosexual Theory and 5 Stages of Human Development". Simply Psychology (jezik: engleski). Pristupljeno 29. 5. 2026.
- ↑ Honderich, Ted, ured. (2005). The Oxford Companion to Philosophy (jezik: engleski). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-926479-7. Pristupljeno 30. 5. 2026.
- ↑ Crews, Frederick C. (2006). Follies of the Wise: Dissenting Essays (jezik: engleski). Emeryville: Shoemaker & Hoard. ISBN 978-1-59376-101-1. Pristupljeno 30. 5. 2026.
- 1 2 3 Johanssen, Jacob (2021). Fantasy, Online Misogyny and the Manosphere: Male Bodies of Dis/inhibition. The Psychoanalysis and Popular Culture Series (jezik: engleski) (1. izd.). New York i London: Riotledge. doi:10.4324/9781003031581-1. ISBN 978-0-367-46866-8. Pristupljeno 30. 5. 2026.
- ↑ Goldstein, Eda G.; Miehl, Dennis; Gould, Shulamith Lala Asnis (2015). Inside Out and Outside In: Psychodynamic Clinical Theory and Practice in Contemporary Multicultural Contexts (jezik: engleski) (4. izd.). Lanham: Rowman & Littlefield. ISBN 978-1-4422-3687-5. Pristupljeno 30. 5. 2026.
- ↑ Malinowski, Bronislaw (1927). Sex and Repression in Savage Society (jezik: engleski). London: Kegan Paul, Trench, Trubner & Co. Pristupljeno 30. 5. 2026.
- ↑ Fisher, Seymour; Greenberg, Roger P. (1977). The Scientific Credibility of Freud's Theories and Therapy (jezik: engleski). New York: Basic Books. ISBN 978-0-465-07402-0. Pristupljeno 30. 5. 2026.
