Rana bizantijska umjetnost

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search

Rana bizantijska umjetnost predstavlja početni stadij bizantijskog umjetničkog stvaralaštva u istočnom dijelu Rimskog carstva u periodu od 330. do dolaska Justinijana I na vlast 527. godine. Odlučujuċi značaj za početak razvoja ove nove vrste umjetnosti imala je odluka cara Konstantina Velikog o prebacivanju sjedišta Rimskog carstva iz latinskog Rima u helenistički grčki svijet Konstantinopolja 330. godine.[1] Koristeći rana kršćanska prilagođavanja kasnoantičkih umjetničkih stilova, Bizantinci su razvili novi vizuelni jezik, izražavajući ritual i dogmu ujedinjene crkve i države. Raniji umjetnički stilovi cvjetali su u Aleksandriji i Antiohiji koji su u to vrijeme pripadali Bizantijskom carstvu. Međutim, carska birokratija iz Konstantinopolja je sve više preuzimala organizovanje glavnine umjetničkog stvaralaštva, a umjetnici iz metropole su bili upućivani u područja gdje je izrada umjetničkih djela bila potrebna. Osnovan u Konstantinopolju, bizantijski stil se tako na kraju proširio daleko izvan glavnog grada, oko Mediterana, preko južne Italije, Balkana, pa sve do Rusije.[2]

Rana kršćanska umjetnost[uredi | uredi izvor]

Rekonstrukcija izgleda krstionice kuċe na kojoj su prikazani ostaci zidnog slikarstva, a koja je služila kao crkva sa lokaliteta Dura-Europos. Prva polovina 3. vijeka n. e.

Rana kršćanska umjetnost nije započela u Konstantinopolju ili Jerusalemu, a nijedan primjer kršćanskog slikarstva nije sačuvan prije 200 n. e. Najbolji primjer početka ove vrste umjetnosti pronađen je u skromnoj kuċi napravljenoj od pečene blatnene cigle na lokalitetu Dura-Europos kraj rijeke Eufrat u istočnoj Siriji. Kuċa je bila korištena kao crkva i bila je ukrašena sa zidnim slikama na kojima su bile scene iz Novog i Starog zavjeta.

Mnogo poznatiji primjeri kršćanskog slikarstva iz ovog perioda potječu iz podzemnih katakombi koje su se nalazile izvan gradskih zidina Rima. Rani kršćani iz istočnog i zapadnog dijela Rimskog carstva su veċ u 3. vijeku n. e. počeli koristiti i prilagođavati umjetničke oblike grčko-rimskog svijeta kako bi izrazili svoju vjeru i obeċanje o životu nakon smrti. Bio je to način komuniciranja i privlačenja politeističkih pripadnika Rimskog carstva u kršćanstvo. Istovremeno, prihvatili su politeističko prikazivanje ljudi i životinja na svojim slikama. [3]

Rana bizantijska umjetnost i arhitektura u Konstantinopolju 330 n. e. - 527. n. e.[uredi | uredi izvor]

Detalj sa osnove za stub Teodozija I iz 390. n. e. gdje ovaj car u prisustvu svoje dvorske svite nudi lovorov vijenac pobjedniku nakon konjičke trke na hipodromu u središtu Konstantinopolja.

Za Bizantince Konstantinopolj je bio središte njihovog svijeta, kako fizički tako i simbolički. Bio je najveċi i najsjajniji grad u Evropi tokom Srednjeg vijeka. Imao je svoju zbirku mnogih najsvetijih relikvija i ikona donešenih iz Jerusalema kao i iz drugih krajeva. Ove relikvije su bile izložene u najčuvenijim crkvama i manastirima Konstantinopolja, a sam grad je zbog ovoga postao hodočasničko mjesto. kršćanska umjetnost Konstantinopolja nastavljena je u okviru veċ uspostavljenih tradicija, samo ovaj put odobrena pa čak i ohrabrivana od strane vlasti. U gradu su bila izložena mnoga čuvena umjetnička djela iz vremena antike. U prvim vijekovima nakon izgradnje ovog veleljepnog grada, njegovi vladari su težili da dostignu carski sjaj starog Rima. [3] Kad je Konstantin Veliki zvanično objavio otvaranje Konstantinopolja u maju 330. n. e., on kao i njegovi nasljednici ne samo da su u "Novom Rimu" izgradili utvrđenja, saobraćajnice, vladine zgrade i palate nego su grad ukrasili sjajnim umjetničkim djelima. Stari središnji gradski trg "Mese" je bio obnovljen, proširen i dodatno ukrašen stubovima i kipovima. Konstantin je također dao da se izgradi novi javni trg kružnog oblika, danas poznat kao Konstantinov trg. U središtu ovog trga je bio Konstantinov stub koji i danas stoji u središtu današnjeg Istanbula.[4]

Unutrašnjost Bazilike Svetog Pavla izvan zidina u Rimu predstavlja izvrstan primjer izgleda ranih crkava građenih u vrijeme Konstantina Velikog.

Čak su bila podignuta dva stuba po uzoru na stubove careva Trajana i Hadrijana u Hramu Venere i Rome u Rimu. Jedan od stubova bio je podignut u čast pobjede cara Teodozija I, a drugi u čast pobjede cara Arkadija. U to vrijeme bili su značajni sarkofazi pravljeni od krečnjaka i mramora. Najpoznatiji primjer je rimski državni reljef iz 390. n. e. kojim se javno izražavala carska moċ i trijumf, a bio je osnova za obelisk cara Teodozija I Velikog na hipodromu u središtu Konstantinopolja. [3] Osim ovog obeliska jedno od najznačajnijih sačuvanih umjetničkih djela iz ovog perioda u Konstantinopolju je i srebrni ceremonijalni ukrasni Missorij Teodozija I napravljen oko 388. n. e. povodom desete godišnjice njegove vladavine.[5]

Konstantin Veliki je u to vrijeme dok je Rimsko carstvo još bilo ujedinjeno uložio velika novčana sredstva u izgradnju velikog broja prostranih carskih crkava, koje su bile dovršene za samo nekoliko godina. Ova nova vrsta građevina koje historiċari umjetnosti danas nazivaju rane kršćanske bazilike biċe osnovni model za razvoj crkvene arhitekture prvo u Konstantinopolju, a zatim i u ostalim dijelovima carstva. Nažalost, nijedna od ovih prvih crkvenih građevina nije sačuvana u svom izvornom obliku, ali je plan najveće konstantinove crkve Svetog Petra u Rimu, poznat sa veoma značajnom preciznošċu. Unutrašnji izgled ovakvih crkava najbolje se može vidjeti u Bazilici svetog Pavla izvan zidina. Jednostavan, asketski izgled vanjskog dijela ovih crkava je u oštroj suprotnosti sa bogato ukrašenom unutrašnjošċu, gdje kršćanski vjernici pri ulasku u crkvu ulaze u svjetlucavo carstvo svjetlosti i boja, pri čemu površine plemenitog mramora i blještavi sjaj mozaika dočaravaju duhovni sjaj kraljevstva božijeg. Sa velikom vjerovatnoċom se może tvrditi da su slike i mozaici koji su ispunjavali unutrašnjost ovih ranih crkava slijedile tradiciju grčko-rimskog slikarstva prilagođavajuċi njihov vizuelni riječnik uz to koristeċi biblijske teme kako bi se ostvario najveċi učinak na kršćanske vjernike. [6]

Crteż iz 11. vijeka za koji se vjeruje da vjerno oslikava vanjski izgled Crkve svetih apostola u Konstantinopolju. Čuva se danas u Vatikanskoj biblioteci[7]

U ovom ranom periodu bizantijske umjetnosti izgrađena je izvorna verzija crkve Haja Sofija koja ċe kasnije biti spaljena tokom Nika ustanka. Za njom je slijedila izgradnja druge po važnosti Crkve svetih apostola. U ranom 5. vijeku n. e. izgrađena je Crkva Hora koja je bila veličinom manja od ostalih crkava u Konstantinopolju, ali je ljepotom svojih mozaika zasjenila sve ostale crkve u tom gradu. Međutim, najstarija crkva (čiji ostaci se još mogu vidjeti) u današnjem Istanbulu je Studijski manastir izgrađena u 5. vijeku n. e.[5] Grčki crkveni historičar Sokrat Sholastik u svojim zapisima je naveo Crkvu svetih apostola koju je Konstantin Veliki posvetio 330. n. e. Međutim, ova crkva nije sačuvana do danas. On je također naveo i crkvu Haja Irena koja je bila nadogradnja na veċ postojeċu crkvu i u to vrijeme je slużila kao glavna crkva u gradu. Ova crkva je kasnije opet prepravljana i proširivana, a nosi isto ime Haja Irena i danas se nalazi odmah do Haja Sofije.[8][8] Iluminacija je bio veoma značajan vid srednjovijekovnog bizantskog slikarstva koje se razvilo u Konstantinopolju tokom ovog vremena. Ovaj vid umjetnosti je bio potpuno odvojen od monumentalne umjetnosti, a bio je njegovan tokom svih kasnijih perioda bizantske umjetnosti.[5] Nastavljajuċi rimsku tradiciju u Konstantinopolju je bila popularna izrada mozaika na crkvene i sekularne teme. Međutim, nijedan primjerak mozaika u tom gradu iz vremena vladavine Konstantina Velikog 330. n. e. pa sve do dolaska Justinijana I na vlast 527. n. e. nije sačuvan. Vrlo važna arhitektonska građevina tadašnjeg Konstantinopolja bili su odbrambeni bedemi, danas poznati kao Carigradski bedemi. Prvo je car Konstantin Veliki dao da se izgrade novi bedemi oko 3 kilometra zapadno od starih bedema iz vremena starogrčkog Bizantijuma, tako uvečavši četiri puta gradsku površinu. Danas nije ništa ostalo od konstantinovih bedema, ali se približno može odrediti linija (od Atatürkovog mosta do Istanbulske bolnice) njihovog prostiranja na osnovu podataka iz sačuvanih starih dokumenata.

Među drugim dodacima i izmjenama u samom gradu od strane nasljednika cara Konstantina najviše se izdvajaju one cara Teodozija II, koji je u 413. n.e. dao da se prošire bedemi kraj mora i da se izgrade novi bedemi oko 1,3 kilometra dalje od konstantinovih bedema. Veći dio teodozijevih zidina i dalje stoje, iako sa značajnim kasnijim popravkama. [8] Konstantinopolj kao najveći i najnaseljeniji grad tadašnjeg kršćanskog svijeta u Evropi bio je od velikog značaja svojom podrškom vještim umjetnicima i zanatlijama koji su bili od vitalne važnosti u stvaranju vrijednih umjetničkih djela. Njihova aktivnost će dovesti do nastanka zlatnog doba bizantijske umjetnosti i biće ključ njene 11 vijekova uspješne historije.[5]

Bizantijska umjetnost i arhitektura izvan Konstantinopolja 330 n. e. - 527. n. e.[uredi | uredi izvor]

Murano kršćanski diptih, napravljen od slonovače na kojem je u sredini prikazan Isus Hrist bez brade, što je bilo tipično tokom 4. i 5. vijeka n. e., Aleksandrijska umjetnička škola.

Uspon Konstantinopolja nije isprva podrazumijevao ozbiljan pad važnosti drugih velikih gradova Bliskog istoka, od kojih su Aleksandrija u Egiptu i Antiohija u tadašnjoj Siriji bili najvažniji. Njihovi velikodostojanstvenici su sa nepovjerenjem gledali na brzi uspon u važnosti novog sjedišta carske moći, a koji je prije odluke Konstantina Velikog bio samo mali provincijski grad na obali Bosfora. Veoma malo se zna o arhitekturi Aleksandrije u ovom ranom periodu od vladavine Konstantina Velikog pa sve do dolaska Justinijana I na vlast. Nijedna građevina iz tog vremena nije sačuvana do danas, a crkve koje su tada građene u stilu rimskih bazilika bile su prostorno velike sa drvenim krovovima. Pronađeno je dosta skulptura napravljenih od slonovače, gdje je nastavljeno sa upotrebom klasičnih tema i donekle klasične prefinjenosti u umjetnosti dosta dug vremenski period čak i nakon prihvatanja kršćanstva.

Najpoznatiji sačuvani primjerci su skulpture od slonovače Apolo i Dafne koja za temu ima priču iz stare grčke mitologije, te Murano kršćanski diptih koji se čuvaju danas u Nacionalnom muzeju u italijanskom gradu Ravenni. Obje skulpture su napravljene od strane umjetnika koji su pripadali Aleksandrijskoj školi koja je djelovala u stilu Koptske umjetnosti. Ugaone poze i izražajni pokreti na ovim skulpturama razlikuju se od onoga što se radilo u to vrijeme u Konstantinopolju. Pripadnici ovog aleksandrijskog helenističkog umjetničkog stila su na nekim od svojih skulptura prikazivali obnažena ljudska tijela u klasičnom stilu. Izvan Aleksandrije klasična prefinjenost ustupa mjesto izrazitoj golišavoj izazovnosti, slično indijskoj umjetnosti iz tog vremena. Razlikuje se od skulptura rađenih od slonovače iz Donjeg Egipta, a bila je prisutna i u umjetničkim djelima rađenim od skupocjenih tkanina. Međutim, ovaj umjetnički stil nigdje nije tako uočljiv kao rezbarije na skulpturama od kamena krečnjaka koji se razvio skoro kao nacionalna umjetnost u području oko delte rijeke Nila između 5. i 7. vijeka. Likovi gojaznih, izazovno golišavih žena na nekim od skulptura uveliko se razlikuju od ozbiljnih, gotovo stiliziranih likova omiljenih u Konstantinopolju u to vrijeme. Kasnije tokom 5. vijeka n. e. čistoća aleksandrijskog helenističkog umjetničkog stila počela je da slabi pod utjecajem umjetnosti iz Konstantinopolja.

Najstariji prikaz svetog Petra iz 6. vijeka n. e., Manastir svete Katarine na Sinajskoj gori, oslikani panel (ikona) na drvetu. Oslikani paneli ili ikone su bili veoma važan oblik umjetničkog izraza aleksandrijskog stila od 3. - 6. vijeka n. e.

U slikarstvu baš kao i sa umjetničkim djelima rađenim od slonovače, postojala su dva stila, prefinjeniji stil povezan sa Aleksandrijom i siroviji stil koji je preovladavao u unutrašnjosti. Nijedna od slika velikog formata iz Aleksandrije nije sačuvana, niti postoje bilo kakvi rani rukopisi. Međutim, o njima se dosta može zaključiti na osnovu slika i rukopisa iz kasnijih vijekova, jer velika je vjerovatnoċa da su ilustracije iz prvih sedam knjiga Starog zavjeta (Septuaginta kako se nazivaju), su proizvedena u Aleksandriji čak i prije kršćanskih vremena. Ovi rukopisi su služili kao nadahnuċe prepisivačima iz tih ranih vremena pa nadalje. Umjetnici koji su ilustrovali Pariski psaltir u 9. vijeku n. e. na taj način duguju umjetnicima iz Aleksandrijske umjetničke škole, kao i oni koji su ukrasili druge rukopise Starog zavjeta, poput Kottonove Biblije (Codex Cottonianus) koja se danas čuva u Britanskom muzeju, zapravo su radili u Aleksandriji. Ovaj aleksandrijski stil najbolje se može vidjeti kroz jedan broj oslikanih panela ili ikona koje su nedavno otkrivene među umjetničkim blagom Manastira svete Katarine na Sinajskoj gori služi da ukaže na prirodu stvarnog stila.

Crkva svetog Simeona Stilita kod Halepa, podignuta u drugoj polovini 5. vijeka n. e. u čast Simeona Stilita ranog sirijskog kršćanskog askete. Predstavlja jedno od najstarijih primjera rane bizantijske arhitekture na području Sirije.

Uloga umjetničkog stila iz Antiohije bila je vrlo slična aleksandrijskom iz ranih vremena, ali umjetnost u cjelini je bila manje konzervativna i helenistički stil je ranije iščezao, da bi ustupio mjesto snažnijem stilu iz bizantijske provincije Sirije koji je bio utjecajan i u Egiptu. Najznačajniji sačuvani primjerak ovog umjetničkog stila su mozaički podovi iz Antiohije. Napravljene su cijele serije ovih mozaičkih podova pravljenih od 3. - 6. vijeka n. e. koji pokazuju postepeni upliv orijentalnih elemenata iz Sasanidske umjetnosti, a koji su kasnije postali skoro isto važni kao i helenistički. Kasniji podni mozaici iz Antiohije su ličili na perzijske tepihe.[9] Za vrijeme vladavine bizantijskog cara Zenona (474. - 491. n. e.) došlo je do procvata umjetnosti i arhitekture na području današnje Sirije. Najpoznatiji primjer je Crkva svetog Simeona Stilita kod Halepa (arap. كنيسة مار سمعان العمودي‎‎) koja je izgrađena u drugoj polovini 5. vijeka. Nalazi se 30 km. sjeverozapadno od grada Halepa u sjevernoj Siriji. Predstavlja najstariji primjer bizantijske arhitekture u ovom području, a građena je od rezanog kamena tradicionalnog materijala sirijske arhitekture.[8]

Osim Istanbula, najznačajniji primjeri rane Bizantske umjetnosti u današnjoj Turskoj mogu se naċi na područjima zapadne Anadolije i Kapadokije u srednjoj Anadoliji.[9] U gradu Efesu koji je bio jedan od najveċih i najznačajnijih antičkih i bizantijskih gradova, mogu se naċi mnogobrojni primjeri arhitekture, fresko slikarstva kao i lijepo urađenih mozaika iz vremena rane Bizantske umjetnosti. Tu je i stari grad Hierapolis sa svojim rimskim javnim kupatilima sa podzemnom vrelom vodom. Ova kupatila su u 6. vijeku n. e. prepravljena u ranu kršćansku baziliku, a sam grad je bio važnim središtem kršćanstva za područje jugozapadne Anadolije. Bizantska umjetnost sa svojim grčkim i rimskim elementima imala je stilski utjecaj na drevne anadolijske kulture i istočne umjetnosti. Potpuno bizantijsko objedinjavanje ovih kultura ostvareno je u vjerskom okviru Bizantskog carstva. [10] Bizantski car Zenon je osim izgradnje veljepnih crkvenih zdanja u Siriji i drugim dijelovima carstva, zaslužan i za dogradnju kompleksa Alahan manastira koje je prije njega započeo bizantijski car Leon I sredinom 5. vijeka n. e.[8] Alahan manastir koji se nalazi u južnom dijelu Male Azije, predstavlja kompleks građevina ključan za razumijevanje historije rane bizantijske arhitekture, pola vijeka prije velikih dostignuća Anicije Julijane i Justinijana I u Konstantinopolju.[11]

Rana Bizantijska umjetnost u Grčkoj od 330. - 527. n. e.[uredi | uredi izvor]

Luk i grobnica Galerija (Rotunda) je jedan od najpoznatijih primjera rane Bizantijske umjetnosti u Grčkoj, a nalazi se na sjeveru te zemlje u gradu Solunu (Thessaloniki). Bila je prvobitno izgrađena kao grobnica za rimskog cara Galerija 305 - 311 n. e, a kasnije 326. n. e. po naredbi Konstantina Velikog prepravljena je u crkvu. Ikona iz ove crkve nalazi se danas u Britanskom muzeju. Monumentalni mozaik u ovoj crkvi je poprilično oštećen usljed zemljotresa. Kod oba umjetnička djela uočljiva je obilata upotreba zlatnih listova kao podloga. Kod mozaika, zlatna podloga nalazi se u sendviču između staklene tessere, koja se upotrebljava među obojenim staklenim kockicama, i kamenih kockica, koje čine površinu preko zida. Kod ikone, zlato se prostire preko obojenog gipsanog sloja koji je nanesen preko drvenog panela. Mozaici rotunde označavaju sve veċu nadmoċ crkve i njenih institucija u svakodnevnom životu i umjetnosti u Bizantijskom carstvu od 5. vijeka pa nadalje. Kalendarski mozaici obilježavaju crkvenu godinu i organizovanje dnevnog života liturgijama i proslavama eklezijastičke hijerarhije.[3] Osim rotunde u Solunu je iz tog ranog perioda značajna Crkva svetog Davida (grč. Hosios David, Όσιος Δαβίδ). Mozaik u ovoj crkvi se nalazi u apsidi, a smatra se da potječe iz iz sredine 5. vijeka n. e. Određivanje datuma ovog mozaika zasniva se na stilu izrade koji je bio preovlađujuċi u to vrijeme. Crkva Acheiropoietos (grč. Panagija Aheiropoietos, Παναγία] Ἀχειροποίητος) koja je bila izgrađena oko 470. n. e. također je nekad imala mozaički ukras, od kojeg su ostali samo ostaci.[8]

Rana Bizantijska umjetnost u Italiji od 330. - 527. n. e.[uredi | uredi izvor]

Zidni mozaik na apsidi bazilike Santa Pudenziana, na kojem su prikazani Isus Hrist sa apostolima.

Primjeri rane Bizantijske umjetnosti koji se mogu naċi u Rimu, pripadaju različitim periodima iz historije ovog grada. Razvoj novog stila u umjetnosti je vidljiv na ranim hrišċanskim mozaicima koji su djelimično bili pod utjecajem istoka, a na kojima je uočljivo njihovo oslobađanje od klasičnog stila. Dobri primjeri koji dokazuju ovu tvrdnju su mozaici iz 4. vijeka koji se mogu vidjeti na rotundi crkve Santa Constanza, zatim mozaik na apsidi bazilike Santa Pudenziana napravljen na prijelazu iz 4. u 5. vijek i mozaici u Bazilici svete Marije velike iz sredine 5. vijeka. Santa Constanza koja je u 4. vijeku bila izgrađena kao grobnica (mauzolej) za Helenu i Konstantinu, kċeri cara Konstantina Velikog, sadrži jedne od najstarijih poznatih stropnih mozaika. Osim čisto ukrasnih motiva tu se nalaze i: medaljoni, prikazi ptica, malih nagih dječaka (putto), krčaga za vino, scene prilikom pravljenja vina, kao i dva portreta koji bi mogli biti Konstantina i njen muž Hannibalianus. Prema vodeċem stručnjaku za Bizantijsku umjetnost i historiju iz prve polovine 20. vijeka Charlesu Diehlu, ovi mozaici se mogu uporediti sa scenama lova prikazanim na mozaicima na arheološkom lokalitetu Kabr-Hiram u južnom Libanu (iz knjige "Historija Bizantijske umjetnosti, fra. Histoire de l'art byzantin).

Mozaik koji se danas može vidjeti u apsidi bazilike Santa Pudenziana potječe iz 5. vijeka, a obnovljen je krajem 16. vijeka. Na mozaiku je prikazan Hrist kao duhovni učitelj, kako sjedi držeći u ruci knjigu sa natpisom "Dominus Conservator Ecclesiae Pudentianae" (bos. Gospod je čuvar crkve Pudenziana). U pozadini se nalazi simbolički prikaz Jerusalema, a iznad Hrista okruženog hrišćanskim simbolima četiri evangelista stoji veliki draguljima optočen krst na brdu (Golgota), kao znak njegovog trijumfa.

Kupola svetišta San Vittore in Ciel d'Oro, a danas kapela u Bazilici svetog Ambrozija. Mozaik potječe iz druge polovine 5. vijeka.

Grad Milano odigrao je veliku ulogu tokom kasnog perioda rimske historije, posebno u pitanjima koja se odnose na kršćansku crkvu, a samim tim i pri osnivanju Bizantijskog carstva. U ovom gradu se nalaze 2 rijetka primjera sačuvanih ranokršćanskih mozaika s kraja 4. i početka 5. vijeka. Jedan od ovih primjera ranih mozaika nalazi se u Bazilici svetog Lorenca. Na dvjema polukružnim kupolama koje se nalaze odmah nasuprot ulaznih vrata ove bazilike mogu se vidjeti 2 mozaika iz tog vremena. Na desnoj strani je mozaik sa likom mladolikog i bez brade Isusa Pantokratora s apostolima, a na lijevoj strani se nalazi drugi mozaik na kojem je prikazan Isus kao dobri pastir sa svojom ovcom. U Bazilici svetog Ambrozija nalaze se mozaici iz 5. vijeka. U okviru vijenca kupole u ovoj bazilici nalazi se mozaik ranog kršćanskog mučenika Viktora Maura, a na zidovima se nalaze mozaici na kojima su prikazani Sveti Ambrozije Milanski između svetih Gervasija i Protasija i između svetog Materna Milanskog i svetih Nabora i Feliksa.[12]


Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ Heaven on Earth, Art and the Church in Byzantium, Linda Safran, izdavač The Pensylvania State University Press, 1998. godine, ISBN 0-271-01669-8 str. 2-19
  2. ^ "The Collapse of Rome and the Rise of Byzantine Art". visual-arts-cork.com. Pristupljeno 24. 11. 2016. 
  3. ^ a b c d Byzantine Art, Robin Cormack, Oxford University Press, objavljena 2000., ISBN 0-19-284211-0, str. 3-15, 20-35
  4. ^ Heaven on Earth, Art and the Church in Byzantium, Linda Safran, izdavač The Pensylvania State University Press, 1998. godine, ISBN 0-271-01669-8 str. 2-19
  5. ^ a b c d Art of the Byzantine Empire, André Grabar, izdavač Holle Verlag G.M.B.H. Baden-Baden, Germany, 1963. godine, Kongresna biblioteka SAD-a pod brojem 66-21147, str. 81-167
  6. ^ History of Art, Horst Waldemar Janson, izdavač Harry N. Abrams u New York City, prvo izdanje objavljeno 1962. godine, ISBN 0-13-389270-0, str 157-183
  7. ^ http://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.gr.1162
  8. ^ a b c d e f Byzantine Art and Architecture, an Introduction, Lyn Rodley, izdavač Cambridge University Press, 1994. godine, ISBN 0-521-35440-4, str. 8-78
  9. ^ a b Art of the Byzantine Era, David Talbot Rice, izdavač Frederick A. Praeger Inc. New York City 1963. godine, Kongresna biblioteka SAD-a pod brojem 63-16444, str. 9-15
  10. ^ "Artistic Splendours of Byzantine Turkey". archeology-travel.com. Pristupljeno 19.10.2016.. 
  11. ^ Alahan- An Early Christian Monastery in Southern Turkey Pictures: [1]
  12. ^ Byzantine Aspects of Italy, Daniel Crena De Iongh, W. W. Norton @ Co. Inc. New York City, prvo izdanje iz 1967. godine, Library of Congress, Catalog Card No. 67-19211, str. 1-183