Raspad SFRJ

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search
Raspad Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije
Breakup of Yugoslavia-TRY2.gif
Animirana mapa pokazuje raspad
SFR Jugoslavije od 1989 do 1992. Različite boje predstavljaju područja pod različitom kontrolom.

     Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija (1943–1992)      Hrvatska (1991–)      Slovenija (1991–)      Republika Srpska Krajina (1991–1995), nakon Operacija Oluja hrvatske vojske (1995) i nakon UN tranzicijske administracije u Istočnoj Slavoniji, Baranji i Zapadnom Srijemu (1996–1998), dio Hrvatske      Makedonija (1991–)      Hrvatska Republika Herceg-Bosna (1991–1994), dio Bosne i Hercegovine (1995–)      Republika Bosna i Hercegovina (1992–1995), dio Bosne i Hercegovine (1995–)      Autonomna Pokrajina Zapadna Bosna (1993–1995), dio Bosne i Hercegovine (1995–)      Savezna Republika Jugoslavija (1992–2003), Srbija i Crna Gora (2003–2006), Crna Gora (3. juni 2006–), Srbija (5. juni 2006–) i Kosovo (17. februar 2008–)      Republika Srpska (1992–1995), dio Bosne i Hercegovine (1995–)

Datum 25. juni 1991. (1991-06-25)
Mjesto Jugoslavija
Vrsta Politički raspad
Razlog Pad komunizma, rast nacionalizma, velikosrpska politika
Ishod Raspad SFRJ na 5, odnosno 8 država (Slovenija, Hrvatska, BiH, Makedonija i SR Jugoslavija (koja je kasnije podijeljena na Crnu Goru, Srbiju i Kosovo))
Suđenje Haški tribunal

Raspad SFRJ predstavlja rezultat niza političkih događaja i sukoba tokom ranih 1990-ih. Nakon perioda političkih kriza tokom 1980-ih, sastavne republike SFR Jugoslavije su se odvojile, ali su neriješena pitanja uzrokovala oštre međuetničke jugoslavenske ratove. Ratovi su primarno zahvatili Bosnu i Hercegovinu i susjedne dijelove Hrvatske.

Nakon pobjede Saveznika u Drugom svjetskom ratu, Jugoslavija je uspostavljena kao federacija šest republika, sa granicama iscrtanim duž etničko-historijskih granica: SR Bosna i Hercegovina, SR Hrvatska, SR Makedonija, SR Crna Gora, SR Srbija i SR Slovenija. Dodatno, dvije autonomne pokrajine su uspostavljene unutar SR Srbije: Vojvodina i Kosovo. Svaka od republika imala je svoju organizaciju Saveza komunista Jugoslavije i vladajuću elitu, te su sve tenzije rješavane na federalnom nivou. Jugoslavenski model organiziranja države, kao i "srednji put" između planirane i slobodne ekonomije, imali su relativan uspjeh, te je država doživjela period snažnog ekonomskog rasta i relativnu političku stabilnost do 1980-ih, pod vlašću doživotnog predsjednika Josipa Broza Tita. Nakon njegove smrti 1980. godine, oslabljen sistem federalne vlade ostavljen je nemogućim da se bori sa ekonomskim i političkim izazovima.

Tokom 1980-ih, kosovski Albanci počeli su tražiti da se njihova autonomna pokrajina prevede u saveznu republiku, počevši sa protestima 1981. Etničke tenzije između Albanaca i Srba na Kosovu ostale su visoke čitavu deceniju, što je rezultiralo povećanju neslaganja Srba širom Jugoslavije visokoj autonomiji provincija i neefikasan sistem konsenzusa na federalnom nivou, što je viđeno kao prepreka srpskim interesima. Godine 1987, Slobodan Milošević je došao na čelo Srbije, te kroz niz populističkih poteza osigurao je de facto kontrolu nad Kosovom, Vojvodinom i Crnom Gorom, dobijajući visok nivo podrške među Srbima zbog njegove centralističke politike. Milošević se susreo sa opozicijom partijskih lidera zapadnih republika, Slovenije i Hrvatske, koji su zahtijevali veću demokratizaciju države u skladu s Revolucije 1989. u istočnoj Evropi. Savez komunista Jugoslavije raspao se u januaru 1990. duž federalnih linija. Republičke komunističke organizacije postale su zasebne socijalističke stranke.

Tokom 1990-ih, socijalisti (bivši komunisti) izgubili su moć od etničkih separatističkih stranaka u prvim višestranačkim izborima koji su se održali širom države, osim u Srbiji i Crnoj Gori, gdje su pobijedili Milošević i njegovi saveznici. Nacionalistička retorika na svim stranama postala je značajno vidljiva. Između juna 1991. i aprila 1992, četiri republike su proglasile nezavisnost (samo su Srbija i Crna Gora ostale federalne), ali je status etničkih Srba van Srbije i Crne Gore, kao i etničkih Hrvata van Hrvatske, ostao neriješen. Nakon niza međuetničkih incidenata, jugoslavenski ratovi su započeli, prvo u Hrvatskoj a onda, najžešći, u multi-etničkoj Bosni i Hercegovini; ratovi koji su ostavili dugotrajne ekonomske i političke posljedice u regionu.

Pozadina[uredi | uredi izvor]

Jugoslavija je zauzimala značajan dio Balkanskog poluostrva, uključujući komad zemljišta na istočnoj obali Jadranskog mora, koje se proteže jugom od Tršćanskog zaliva u srednjoj Evropi do ušća Bojane kao i Prespanskog jezera na kopnu, te istokom čak do Đerdapske klisure na Dunavu i do Midžora na Staroj planini, tako uključujući veliki dio jugoistočne Evrope, regije sa historijom etničkih sukoba.

Važni elementi koji su doprinijeli neslozi uključuju savremene i historijske faktore, zajedno sa formiranjem Kraljevine Jugoslavije, prvim raspadom i naknadnim međuetničkim i političkim ratovima i genocidom tokom Drugog svjetskog rata, idejama Velike Srbije, Velike Hrvatske, Velike Albanije, te različitim pogledima u vezi sa Panslavizmom, te jednostranim priznanjem novonastalih republika od strane Njemačke.

Prije Drugog svjetskog rata, veće tenzije su se pojavile kod prve, monarhističke jugoslavenske multietničke države i relativne političke i demografske dominacije od strane Srba. Osnova tih tenzija bili su različiti koncepti nove države. Hrvati i Slovenci razmatrali su federalni model gdje bi uživali veću autonomiju u odnosu na onu koju su imali kao zasebna kruna tokom Austro-Ugarske. Pod Austro-Ugarskom, Slovenci i Hrvati imali su autonomiju sa slobodnim rukama samo u obrazovanju, pravu, religiji i 45% u porezima.[1] Srbi su vidjeli teritorije kao nagradu za podršku saveznicima u Prvom svjetskom ratu i novu državu kao proširenje Kraljevine Srbije.

Tenzije između Hrvata i Srba često su prerastale u otvoren sukob, sa dominantnom srpskom sigurnosnom strukturom koja je vježbala ugnjetavanje tokom izbora i ubijala hrvatske političke lidere u narodnom parlamentu, među kojima je i Stjepan Radić, koji se protivio srpskom monarškom apsolutizmu.[2] Ubistva i povrede ljudskih prava bili su predmet zabrinutosti za Ligu za ljudska prava što je dovelo do glasova protesta od strane intelektualaca, među kojima je bio i Albert Einstein.[3] U ovoj sredini ugnjetavanja se formirala radikalna pobunjenička grupa Ustaše, koja je kasnije postala fašistička diktatura.

Tokom Drugog svjetskog rata, tenzije u državi su iskoristile okupatorske Sile osovine koje su uspostavile hrvatsku marionetsku državu koja je zahvatala današnje države Hrvatsku i Bosnu i Hercegovinu. Sile osovine su postavile Ustaše kao lidere Nezavisne Države Hrvatske.

Ustaše su riješile da je srpska manjina bila peta kolona srpskog ekspanzionizma, te su postavili politiku progona Srba. Politika je diktirala da trećina srpske manjine mora biti ubijena, trećina progonjena, a trećina preobraćena u katoličanstvo i asimilirana u Hrvate. S druge strane, Četnici su postavili svoju vlastitu kampanju progona u dijelovima Bosne i Hercegovine i Sandžaka prema Moljevićevom planu i naredbama koje je izdao Draža Mihailović koje su uključivale "čišćenje shvatanja i borbe svih nacija".

Hrvati i Muslimani su regrutirani kao vojnici SS-a (najviše u 13. Waffen brdskoj diviziji). Istovremeno, bivši rojalist, general Milan Nedić, postavljen od Sila osovine kao lider marionetske vlade i lokalni Srbi regrutirani su u Gestapo i srpski dobrovoljački korpus. Oba kvislinga su napadnuta i poražena od strane komunističkog, antifašističkog jugoslavenskog partizanskog pokreta koji su sačinjavali članovi svih etničkih grupa u području, što je dovelo do formiranja Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije.

Zvanična jugoslavenska post-ratna procjena žrtava 2. svjetskog rata u Jugoslaviji je 1.704.000. Naknadni podaci skupljeni 1980-ih od strane historičara Vladimira Žerjavića i Bogoljuba Kočovića pokazali su da je stvarni broj mrtvih bio oko 1 milion. Od tog broja, 330.000 do 390.000 etničkih Srba stradalo je od svih uzroka u Hrvatskoj i Bosni.[4]

Jugoslavija je bila u samom vrhu regionalne industrijske moći i ekonomskog uspjeha. Od 1960. do 1980, rast godišnjeg bruto nacionalnog proizvoda (BDP) imao je prosjek 6,1%, medicinska zaštita je bila besplatna, pismenost 91%, a prosječan životni vijek 72 godine.[5]

Jugoslavija je bila unikatna država, koja se prostirala između istoka i zapada. Štaviše, njen predsjednik, Josip Broz Tito, bio je jedan od fundamentalnih osnivača "trećeg svijeta" ili "grupe od 77" koji su djelovali kao alternativa supersilama. Još važnije, Jugoslavija je predstavljala tampon državu između Zapada i Sovjetskog Saveza te je također sprječavala SSSR od dolaska na Sredozemlje.

Centralizirana uprava postajala je slabija zbog povećanog nacionalnog gnjeva i želje komunističkih partija da podržavaju "nacionalno samoopredjeljenje". Ovo je dovelo do toga da Kosovo postane autonomna regija Srbije, zakonski prema Ustavu iz 1974. Ovaj ustav je pokvario ovlasti između glavnog grada i autonomnih regija u Vojvodini (područje u Jugoslaviji sa velikim brojem etničkih manjina) i na Kosovu (sa velikom albanskom populacijom).

Bez obzira na federalnu strukturu nove Jugoslavije, postojala je i dalje tenzija među federalistima s jedne strane, posebno Hrvatima i Slovencima koji su tražili veću autonomiju, i unitaristima s druge strane, posebno Srbima. Borba se odvijala u više protesta radi većih individualnih i nacionalnih prava (kao Hrvatsko proljeće) i kasnije represije. Ustav iz 1974. bio je pokušaj prekida ovog obrasca uvođenjem federalnog modela i formalizacijom nacionalnih prava.

Olabavljena kontrola je u principu pretvorila Jugoslaviju u faktički konfederaciju, koja je također stavila pritisak na legitimnost režima unutar federacije. Od kasnih 1970-ih velika razlika u ekonomskim resursima između razvijenih i nerazvijenih regija u Jugoslaviji značajno je poljuljala jedinstvo federacije.[6] Najrazvijenije republike, Hrvatska i Slovenija, odbili su zahtjeve da smanje svoju autonomiju kako je nalagao ustav iz 1974.[6] Javno mišljenje u Sloveniji 1987. godine vidjelo je bolje ekonomske prilike u nezavisnošću od Jugoslavije nego unutar nje.[6] Postojala su mjesta koja također nisu vidjela ekonomsku korist od ostanka u Jugoslaviji; naprimjer, autonomna pokrajina Kosovo je bila slabo razvijena, a BDP po stanovniku pao je sa 47% jugoslavenskog prosjeka u post-ratnom periodu na 27% do kraja 1980-ih.[7] To je pokazalo značajne razlike u kvalitetu života u različitim republikama.

Ekonomski rast bio je ograničen zbog Zapadnih barijera koje su se kombinirale sa naftnom krizom iz 1973. Jugoslavija je naknadno pala u težak dug MMF-a zbog velikog broja kredita koje je uzimao režim. U stanju dobijanja kredita, MMF je tražio "liberalizaciju tržišta" Jugoslavije. Do 1981. godine, Jugoslavija je imala $19,9 milijardi vanjskog duga. Naredni problem je bio nezaposlenost, sa 1 milionom do 1980. Ovaj problem se naslagao općom "neproduktivnošću na Jugu," što nije samo sputavalo ekonomiju Jugoslavije, nego je iritiralo Sloveniju i Hrvatsku još više.[8][9]

Uzroci[uredi | uredi izvor]

Strukturni problemi[uredi | uredi izvor]

SFR Jugoslavija bila je konglomeracija osam federalnih jedinica, grubo podijeljenih duž etničkih linija, uključujući šest republika—

—te dvije autonomne pokrajine unutar Srbije,

Sa ustavom iz 1974, ured predsjednika Jugoslavije je zamijenjen sa Predsjedništvom SFRJ, vladajućim kolektivom od 8 članova sačinjeni od predstavnika iz šest republika i, kontroverzno, iz dvije autonomne pokrajine unutar SR Srbije, SAP Kosova i SAP Vojvodine.

Otkako je jugoslavenska federacija formirana 1945. godine, savezna Socijalistička Republika Srbija sadržavala je dvije autonomne pokrajine, SAP Kosovo i SAP Vojvodina. Sa ustavom iz 1974, utjecaj centralne vlade SR Srbije značajno se smanjio, što im je dalo traženu autonomiju. Vlada SR Srbije bila je ograničena u pravljenju i vršenju odluka koje bi se primijenile na pokrajine. Pokrajine su imale pravo glasa u Predsjedništvu SFRJ, što obično nije bilo u korist SR Srbije. U Srbiji, postojalo je veliko nezadovoljstvo prema ovim razvojima, što su nacionalistički elementi javnosti vidjeli kao "podjelu Srbije". Ustav iz 1974. nije samo pogoršao strah Srbije sa parolom "slaba Srbija, za jaču Jugoslaviju", nego je pogodio srce srbijanskog nacionalnog sentimenta. Većina Srba vidi Kosovo kao "kolijevku nacije", i ne bi prihvatili mogućnost izgubiti ga od većinske albanske populacije.

U cilju da osigura svoju ostavštinu, Titov ustav iz 1974. uspostavio je sistem cjelogodišnjih predsjedništva, na rotacijskoj bazi između osam lidera iz republika i autonomnih pokrajina. Titova smrt bi pokazala da su tako kratki rokovi veoma neefikasni. U suštini je ostavio vakuum moći koji je ostao otvoren duži dio 1980-ih.

Ekonomski kolaps i međunarodna klima[uredi | uredi izvor]

Tokom godina Titovog predsjedavanja, njegova politika je bila brzi ekonomski rast. Zaista, rast je bio visok u 1970-im. Ipak, ekspanzija ekonomskog rasta uzrokovala je inflaciju i gurnula Jugoslaviju u ekonomsku recesiju.[10]

Nakon smrti Tita i usponom Mihaila Gorbačova, perestrojke i glasnosti u Sovjetskom Savezu, Zapad je osjetio dovoljnu sigurnost u namjere SSSR-a da Jugoslavija više nije od ključnog strateškog značaja. Bez obzira na nesvrstanost Beograda i njegove proširene trgovačke veze sa Evropskom zajednicom i SAD-om, administracija Ronalda Reagana posebno je ciljala jugoslavensku ekonomiju u povjerljivoj Direktivi nacionalne sigurnosti iz 1984. NSDD 133. "Politika SAD-a prema Jugoslaviji."[11] Cenzurirana verzija otkrivena 1990. obrazložena na NSDD 54 u istočnoj Evropi, izdata je 1982. godine.[12] Potonja je podržavala "proširene napore za promociju 'tihe revolucije' da zbaci komunističke vlade i partije," zajedno sa reintegracijom država istočne Evrope u tržišno-orijentisanu ekonomiju.[13]

Vanjski status quo, koji je imala Komunistička partija da bi opstala, počeo je da nestaje. Nadalje, pad komunizma širom centralne i istočne Evrope je još jednom doveo do unutarnjih kontradikcija u Jugoslaviji, ekonomske efikasnosti (kao što je hroničan nedostatak produktivnosti, potpaljen odlukom vlade da forsira politiku potpune zaposlenosti), i etno-religijskim tenzijama na površinu. Jugoslavenski nesvrstan status rezultirao je u pristupu kreditima od oba bloka supersila. Ovaj kontakt sa Sjedinjenim Američkim Državama i Zapadom otvorio je tržište Jugoslavije prije nego tržišta ostatka centralne i istočne Evrope.

Period 1980-ih bila je decenija Zapadnih ekonomskih usluga.

Decenija štednji rezultirala je rastom frustracija i nezadovoljstvom protiv srbijanske 'vladajuće klase' i manjina koje su imale korist od zakonodavstva vlade. Stvarna zarada u Jugoslaviji pala je za 25% od 1979. do 1985. godine.

  • Do 1988. emigrantske doznake u Jugoslaviji iznosile su preko $4,5 milijardi (USD), i
  • Do 1989. te su doznake bile $6,2 milijardi (USD),

čineći preko 19% ukupnih svjetskih.[8][9]

Smrt Tita i slabljenje komunizma[uredi | uredi izvor]

Na 4. maj 1980, Titova smrt je objavljena na RTV servisima širom Jugoslavije. Iako nije bio liberalan političar, njegova smrt je izbrisala ono što bi većina međunarodnih političkih posmatrača vidjela kao glavnu sjedinjujuću silu Jugoslavije i naknadne etničke tenzije počele su rasti u Jugoslaviji. Kriza koja se pojavila u Jugoslaviji bila je povezana sa slabljenjem socijalističkih država u istočnoj Evropi prema kraju Hladnog rata, što je simbolizirano padom Berlinskog zida 1989. godine. U Jugoslaviji, nacionalna komunistička partija, zvaničnog naziva Savez komunista Jugoslavije, izgubila je svoj ideološki potencijal.[14]

Godine 1986, Srpska akademija nauka i umjetnosti (SANU) značajno je doprinijela rastu nacionalizma, kao što je nacrt SANU Memoranduma kojim se izrazilo nezadovoljstvo zbog slabljenja srbijanske centralne vlade.

Problemi u srbijanskoj autonomnoj pokrajini SAP Kosovo između Srba i Albanaca eksponencijalno su rasli. Ovo, zajedno sa ekonomskim problemima na Kosovu i Srbiji u cjelosti, dovelo je do većeg srbijanskog nezadovoljstva prema Ustavu SFRJ iz 1974. Kosovski Albanci počeli su tražiti da Kosovo dobije status savezne republike počevši ranih 1980-ih, posebno sa protestima na Kosovu 1981. Srbijanska javnost je ovaj čin vidjela kao devastirajući napad na srbijanski ponos zbog historijskih veza koje su Srbijanci imali sa Kosovom. Smatralo se da bi secesija bila devastirajuća za kosovske Srbe. Ovo je, eventualno, dovelo do represije albanske većine na Kosovu.[15]

Prosperitetnije republike, SR Slovenija i SR Hrvatska tražile su decentralizaciju i demokratiju.[16]

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ "Constitution of Union between Croatia-Slavonia and Hungary". h-net.org. 
  2. ^ Elections, TIME Magazine, 23. februar 1925.
  3. ^ Appeal to the international league of human rights, Albert Einstein/Heinrich Mann.
  4. ^ Staff. Jasenovac concentration camp Archived 16 September 2009[Date mismatch] at the Wayback Machine., Jasenovac, Hrvatska, Jugoslavija. Na stranici SAD-ovog memorijalnog muzeja holokausta.
  5. ^ World Bank, World Development Report 1991, Statistical Annex, Tables 1 and 2, 1991.
  6. ^ a b c Dejan Jović. Yugoslavia: a state that withered away. Purdue University Press, 2009. str. 15
  7. ^ Dejan Jović. Yugoslavia: a state that withered away. Purdue University Press, 2009. str. 15–16
  8. ^ a b Beth J. Asch, Courtland Reichmann, Rand Corporation. Emigration and Its Effects on the Sending Country. Rand Corporation, 1994. (str. 26)
  9. ^ a b Douglas S. Massey, J. Edward Taylor. International Migration: Prospects and Policies in a Global Market. Oxford University Press, 2004. (str. 159)
  10. ^ "YUGOSLAVIA: KEY QUESTIONS AND ANSWERS ON THE DEBT CRISIS". Directorate of Intelligence. 12. 5. 2011. 
  11. ^ "Yugoslavia and the Betrayal of Democracy". Oriental Review. 
  12. ^ NSDD – National Security Decision Directives – Reagan Administration
  13. ^ Sean Gervasi, 'Germany, the US, and the Yugoslav Crisis,' Covert Action, n. 43, Winter 1992–93, str. 42
  14. ^ Vesna Pešić (April 1996). "Serbian Nationalism and the Origins of the Yugoslav Crisis". Peaceworks (Američki institut za mir) (8): 12. Pristupljeno 10. 12. 2010. 
  15. ^ "Kosovo". The New York Times. 23. 7. 2010. Pristupljeno 10. 12. 2010. 
  16. ^ Henry Kamm (8. 12. 1985). "Yugoslav republic jealously guards its gains". The New York Times. Pristupljeno 10. 12. 2010.