Idi na sadržaj

Razvojna psihologija

S Wikipedije, slobodne enciklopedije

Razvojna psihologija je naučna disciplina psihologije koja proučava kako i zašto se ljudski um razvija, mijenja i prilagođava tokom čitavog životnog vijeka. Iako je u početku bila usmjerena prvenstveno na djetinjstvo i rani razvoj, savremeni pristupi obuhvataju i adolescenciju, odraslo doba, proces starenja i cjelokupan životni tok.[1]

Razvojni psiholozi nastoje objasniti promjene u mišljenju, osjećanjima i ponašanju koje se javljaju tokom života. Ova disciplina proučava razvoj[2] kroz pet osnovnih dimenzija: tjelesni (fizički), spoznajni (kognitivni ili initelektualni), emocionalni, socijalni i moralni razvoj.[3][4] Ovi aspekti uključuju različite procese, kao što su razvoj motoričkih sposobnosti, izvršnih funkcija, moralnog rasuđivanja, usvajanje jezika, oblikovanje ličnosti, emocionalni razvoj, kao i razvoj slike o sebi i identiteta.

Razvojna psihologija proučava međudjelovanje naslijeđenih (bioloških) i sredinskih faktora u oblikovanju ljudskog razvoja, kao i procese promjena koji se odvijaju u različitim životnim kontekstima kroz vrijeme. Posebna pažnja posvećuje se odnosu između individualnih karakteristika, ponašanja pojedinca i utjecaja okoline, uključujući društveni kontekst i okruženje. U okviru ove discipline vode se brojne teorijske rasprave, među kojima se ističu suprotstavljena gledišta o značaju biološkog determinizma nasuprot sposobnosti mozga za promjene (neuroplastičnost), kao i rasprave između teorija koje razvoj posmatraju kroz jasno definisane faze i onih koje naglašavaju dinamične i kontinuirane procese razvoja. Iako istraživanja u razvojnoj psihologiji imaju određena metodološka ograničenja, savremene studije nastoje objasniti na koji način prijelazi između životnih faza i biološki faktori utječu na ljudsko ponašanje i razvoj.[5]

Razvojna psihologija obuhvata niz povezanih naučnih oblasti,[2] među kojima su edukacijska psihologija, dječija psihopatologija, forenzička razvojna psihologija, kognitivna psihologija, ekološka psihologija i kulturalna psihologija. Među najutjecajnijim razvojnim psiholozima 20. vijeka izdvajaju se Urie Bronfenbrenner, Erik Erikson, Sigmund Freud, Anna Freud, Jean Piaget, Barbara Rogoff, Esther Thelen i Lev Vygotsky, čiji su teorijski pristupi značajno oblikovali savremeno razumijevanje razvoja čovjeka.[6]

Historijski pregled

[uredi | uredi izvor]

Jean-Jacques Rousseau i John B. Watson često se navode kao važni prethodnici savremene razvojne psihologije.[7] Sredinom 18. stoljeća, Jean-Jacques Rousseau je u djelu Emil ili o odgoju opisao tri faze razvoja: dojenačka dob, djetinjstvo i adolescenciju. Njegove ideje imale su značajan utjecaj na tadašnje obrazovne pristupe i prihvatili su ih brojni pedagozi tog vremena.

Razvojna psihologija proučava kako i zašto se određene promjene (kognitivne, socijalne, emocionalne) javljaju tokom životnog vijeka čovjeka. Brojni teoretičari dali su značajan doprinos razvoju ove discipline. Među njima se posebno ističe Erik Erikson, koji je razvio model od osam faza psihosocijalnog razvoja.[8] Prema njegovoj teoriji, pojedinci prolaze kroz različite životne faze, od kojih svaka uključuje specifičnu razvojnu krizu koja utječe na oblikovanje ličnosti i ponašanja.

Krajem 19. stoljeća, psiholozi pod utjecajem teorije evolucije Charlesa Darwina počeli su razvijati evolucijska objašnjenja psihološkog razvoja.[7] Među njima se istakao Granville Stanley Hall, koji je nastojao povezati faze dječijeg razvoja s ranijim fazama razvoja čovječanstva. James Mark Baldwin, također, je dao važan doprinos razvoju ove oblasti kroz radove o imitaciji i kognitivnom razvoju djeteta.

Značajan historijski utjecaj na razvojnu psihologiju imao je i Sigmund Freud, čija je psihoseksualna teorija razvoja bila među prvim sistematskim pristupima razumijevanju razvoja ličnosti, iako njeni pojedini dijelovi nisu potvrđeni savremenim empirijskim istraživanjima. [9]

Reference

[uredi | uredi izvor]
  1. ↑ Graber, Julia A.; Brooks-Gunn, Jeanne (1996). "Transitions and turning points: Navigating the passage from childhood through adolescence". Developmental Psychology (jezik: engleski). American Psychological Association. 32 (4): 768–776. doi:10.1037/0012-1649.32.4.768. Pristupljeno 24. april 2026.
  2. 1 2 Glăveanu, Vlad P., ured. (2022). The Palgrave Encyclopedia of the Possible (jezik: engleski). Cham: Palgrave Macmillan. doi:10.1007/978-3-319-98390-5. ISBN 978-3-319-98390-5.
  3. ↑ "Developmental Psychology Studies Human Development Across the Lifespan". American Psychological Association (jezik: engleski). Arhivirano s originala, 9. juli 2014. Pristupljeno 24. april 2026.
  4. ↑ Burman, Erica (2017). Deconstructing Developmental Psychology (jezik: engleski). New York, NY: Routledge. ISBN 978-1-138-84695-1. Pristupljeno 24. april 2026.
  5. ↑ Kobak, Roger; Abbott, Caroline; Zisk, Abigail; Bounoua, Nadia (juni 2017). "Adapting to the changing needs of adolescents: parenting practices and challenges to sensitive attunement". Current Opinion in Psychology (jezik: engleski). 15: 137–142. doi:10.1016/j.copsyc.2017.02.018. PMC 5886742. PMID 28813254. Pristupljeno 24. april 2026.
  6. ↑ Brown, Carol (2012). Developmental Psychology (PDF) (jezik: engleski). London: SAGE Publications. ISBN 978-1-84920-346-3. Pristupljeno 24. april 2026.
  7. 1 2 Kazdin, Alan E., ured. (2000). Encyclopedia of Psychology (jezik: engleski). Washington, D.C.: American Psychological Association & Oxford University Press. ISBN 978-1-55798-187-5. Pristupljeno 24. april 2026.
  8. ↑ Orenstein, Derani G.; Lewis, Lindsay (2024). Erikson's Stages of Psychosocial Development. StatPearls (jezik: engleski). Treasure Island, FL: StatPearls Publishing. Pristupljeno 24. april 2026.
  9. ↑ Shaffer, David R.; Kipp, Katherine (2014). Developmental Psychology: Childhood and Adolescence (jezik: engleski). Belmont, CA: Cengage Learning. ISBN 978-1-133-49125-5. Pristupljeno 24. april 2026.

Vanjski linkovi

[uredi | uredi izvor]
Preuzeto iz "https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Razvojna_psihologija&oldid=3848168"