Reza-šah Pahlavi
Reza Shah Pahlavi | |
|---|---|
 Reza Shah na krunidbenoj ceremoniji, 1926. | |
| Rođenje | Reza Khan 15. mart 1878 Alasht, Mazandaran, Iran |
| Smrt | 26. juli 1944 (66 godina) |
| Zanimanje | Vojni oficir, državnik |
| Titula | Šah Irana (1925–1941) |
| Djeca | 11 |
Reza Shah Pahlavi (perz. رضا شاه پهلوی; rođen kao Reza Khan 15. marta 1878. u Alashtu, Mazandaran; preminuo 26. jula 1944. u Johannesburgu) bio je iranski vojni oficir i državnik, osnivač Pahlavijeve dinastije te šah Irana od 1925. do 1941. godine. Porijeklom prost vojnik u Perzijskoj kozačkoj brigadi, putem vojnog udara 1921. preuzeo je vlast u Teheranu, a 1925. svrgnuo je posljednjeg šaha iz Kadžarske dinastije i parlamentarnom odlukom bio proglašen novim šahom. Tokom svog šesnaestogodišnjeg vladanja sproveo je opsežne modernizacijske reforme, transformirajući Iran u centralističku sekularnu državu po uzoru na savremene evropske nacije, što ga čini jednim od ključnih arhitekata modernog Irana.[1]
Biografija
[uredi | uredi izvor]Rani život i vojni počeci
[uredi | uredi izvor]Reza Khan rođen je 15. marta 1878. u selu Alasht u planinskom okrugu Savadkuh, provincija Mazandaran, kao sin vojnog oficira Abbasa Alija Khana i majke Nushafarin Ayromlu, poreklom iz Gruzije.[2] Otac mu je preminuo kada je Reza bio dijete, a majka ga je odvela u Teheran, gdje se u ranoj mladosti upisao u vojsku. Bez formalnog školovanja, ali snažne volje i izrazite inteligencije, svrstao se kao regrutni vojnik u Perzijsku kozačku brigadu pod ruskim komandantima.[1]
Reza je brzo napredovao kroz vojne činove: 1911. unaprijeđen je u čin poručnika, 1912. u kapetana — zahvaljujući vještom rukovanju mitraljezima — a 1915. dostigao je čin pukovnika.[3] U novembru 1919. odabrao je prezime Pahlavi, ime drevnog iranskog (partskog) jezika i pisma, koje je potom postalo naziv čitave dinastije.[3] Do 1920. dostigao je čin general-bojnika (brigadier general) u Perzijskoj kozačkoj brigadi.[2]
Državni udar i uspon na vlast
[uredi | uredi izvor]U februaru 1921. Reza Khan je na čelu oko 3.000 kozačkih vojnika marširao prema Teheranu i u roku od nekoliko dana zauzeo grad bez ikakvog ozbiljnijeg otpora.[1] Ubrzo je imenovan za ministra rata, a zatim i za premijera (1923.), čime je de facto postao najmoćnija osoba u Iranu, dok je formalni šah Ahmad Shah Qajar boravio u inozemstvu.[1] Dana 31. oktobra 1925. iranski parlament (Madžlis) glasanjem je svrgnuo Ahmada Šaha i povjerio vlast Rezi Khanu, koji je 12. decembra iste godine proglašen šahom pod imenom Reza Shah Pahlavi.[3] Krunidba je održana 25. aprila 1926.[1]
Vladavina (1925–1941)
[uredi | uredi izvor]Modernizacijske reforme
[uredi | uredi izvor]Reza Shah je tokom svog vladanja pokrenuo sveobuhvatan program modernizacije Irana, koji se temeljio na centralizaciji državne vlasti, sekularizaciji i izgradnji infrastrukture. Uveo je obavezan vojni rok i izgradio modernu regularnu vojsku, a s njom i mrežu puteva koji su po prvi put međusobno povezali udaljene pokrajine.[4]
Najambiciozniji infrastrukturni projekt bila je Transiranska željeznica, koja je od Kaspijskog mora na sjeveru do Perzijskog zaljeva na jugu prolazila kroz planinska i pustinjska područja na ukupnoj dužini od oko 1.400 km. Projekt je finansiran isključivo iz državnih sredstava — porezima na uvoz čaja i šećera — bez ijednog stranog zajma, i svečano inauguriran 26. augusta 1938. uz ukupni trošak od oko 500 miliona dolara.[5]
Na polju obrazovanja uveo je besplatno osnovno školovanje, a 1935. svečano je otvorio Teheranski univerzitet, prvu modernu državnu visokoškolsku ustanovu u Iranu, u kojoj su od 1937. studirali i muškarci i žene.[6] Tokom Reza Shahove vladavine u Iranu je osnovano više od 300 modernih škola u Teheranu i provincijskim gradovima, a upis učenika u sekundarno obrazovanje do 1941. dostigao je oko 27.000, dok je između 1936. i 1940. više od 467.000 odraslih naučilo čitati i pisati u sklopu programa obrazovanja za odrasle.[7]
Sekularizacija i sukobi s klerom
[uredi | uredi izvor]Reza Shah je u okviru sekularnih reformi uveo novi građanski i krivični zakonik po uzoru na evropske modele, čime je znatno ograničio nadležnost šerijatskih sudova.[4] Osobito kontroverzan bio je dekret iz 1936. kojim je ženama zabranio nošenje hidžaba na javnim mjestima, što je nailazilo na snažan otpor konzervativnih vjerskih krugova.[3] Uprkos protestima, Reza Shah je mjeru proveo silom, pa su policajci skidali veo ženama na ulici. Paralelno je suzbijao moć plemenskih poglavica i šiitskog sveštenstva, nameći centralnu državnu vlast nad dotad autonomnim regionima.[4]
Drugi svjetski rat i abdikacija
[uredi | uredi izvor]Na početku Drugog svjetskog rata Reza Shah je proglasio iransku neutralnost, odbivši zahtjeve Britanaca i Sovjeta da proteraju oko 1.000 njemačkih tehničara i inženjera koji su radili u Iranu na infrastrukturnim projektima.[8] U augustu 1941., bez zvanične objave rata, britanske i sovjetske trupe ušle su u Iran, brzo savladale skroman iranski otpor i zauzele Teheran. Premijer Mohammad Ali Foroughi pregovarao je s Britancima i Sovjetima te postigao kompromis: Reza Shah abdicira u korist sina, a Pahlavijeva dynastija ostaje na prijestolju. Reza Shah je 16. septembra 1941. potpisao abdikaciju, a prijestolje je preuzeo njegov sin Muhamed Reza Pahlavi.[8]
Egzil i smrt
[uredi | uredi izvor]Nakon abdikacije Britanci su Rezu Šaha odvezli brodom u egzil. Dana 6. oktobra 1941. brod Burma isplovio je iz Bombaja i 18. oktobra stigao na Mauricijus, gdje je bivši šah smješten u vilu Valory u Moki, pod nadzorom britanskih vlasti.[9] U aprilu 1942. prebačen je brodom u Durban, Južnoafrička Unija, a potom na vlastiti zahtjev u Johannesburg, gdje mu je klima više odgovarala.[9]
Reza Shah je živio pod britanskim nadzorom, uz ograničenja kretanja i praćenje prepiske. Zdravlje mu se pogoršavalo, a on je patio od srčane bolesti. Preminuo je 26. jula 1944. u Johannesburgu, u dobi od 66 godina.[10] Posmrtni ostaci su balzamirani i privremeno pohranjeni u Egiptu. Sin Muhamed Reza Pahlavi je 1950. dao prenijeti tijelo u Iran, gdje je sahranjeno u mauzoleju kraj svetišta Shah Abdol-Azim, južno od Teherana. Mauzolej je porušen nakon Islamske revolucije 1979.[10]
Nasljeđe
[uredi | uredi izvor]Historiografska ocjena Reze Šaha ostaje podvojena. Pristalice ga smatraju tvorcem modernog Irana koji je zemlju izveo iz feudalne zaostalosti i postavio temelje sekularnog državnog uređenja.[11] Kritičari s druge strane naglašavaju autoritarnu prirodu njegovih metoda: gušenje slobode govora i štampe, konfiskaciju imovine, zastrašivanje i fizičku likvidaciju protivnika, uključujući ugledne intelektualce i vjerske ličnosti.[11] Wilson centar ocjenjuje da je njegovo vladanje transformiralo Iran, ali da je završilo „u sramoti" i prisilnom abdikacijom pod stranom vojnom silom.[12]
Reference
[uredi | uredi izvor]- 1 2 3 4 5 "Reza Shah Pahlavi". Encyclopædia Britannica. 10. 3. 2026. Pristupljeno 21. 3. 2026.
- 1 2 "Reza Pahlavi – Biography, Life, Career & Facts". Biyografiler.com. 9. 1. 2026. Pristupljeno 21. 3. 2026.
- 1 2 3 4 "Reza Shah Pahlavi". EBSCO Research Starters. Pristupljeno 21. 3. 2026.
- 1 2 3 "Reza Shah Pahlavi: The Rise, Rule, and Fall of Modern Iran's Architect". The Lion and the Sun. 25. 1. 2026. Pristupljeno 21. 3. 2026.
- ↑ "God, Shah, Nation: Reza Shah's Modernization of Iran". The Lion and the Sun. 10. 3. 2025. Pristupljeno 21. 3. 2026.
- ↑ "Education XVII: Higher Education". Encyclopaedia Iranica. 20. 10. 2024. Pristupljeno 21. 3. 2026.
- ↑ "Education and Cultural Change in the Modernisation of Iran" (PDF). Rocznik Orientalistyczny – Polish Academy of Sciences. Pristupljeno 21. 3. 2026.
- 1 2 "Reza Shah's Abdication: The 1941 Invasion That Ended His Reign". The Lion and the Sun. 29. 6. 2025. Pristupljeno 21. 3. 2026.
- 1 2 "Reza Shah Exile: The Fall, Banishment, and Final Days of an Unmade King". The Lion and the Sun. 29. 11. 2025. Pristupljeno 21. 3. 2026.
- 1 2 "Reza Shah's last home". Iranian.com. 25. 2. 2009. Pristupljeno 21. 3. 2026.
- 1 2 "Reza Shah Pahlavi and the Foundations of Modern Iran: Achievements and Criticisms". Academia.edu. Pristupljeno 21. 3. 2026.
- ↑ "The Fall of Reza Shah: The Abdication, Exile, and Death of Modern Iran's Founder". Wilson Center. 14. 3. 2021. Pristupljeno 21. 3. 2026.
Vanjski linkovi
[uredi | uredi izvor]