Idi na sadržaj

Rimska škola (13. i 14. vijek)

S Wikipedije, slobodne enciklopedije

Rimska slikarska škola tokom 13. i 14. vijeka bila je jedan od najvažnijih pokreta aktivnih u Italiji i na Zapadu općenito. Upravo je u Rimu došao do punog izražaja razvoj kasne romaničke i bizantijske slikarske tradicije na tlu Italije. Najznačajniji pioniri ovog pokreta, o kojima je pisao i Giorgio Vasari, bili su: Pietro Cavallini, Jacopo Torriti i Filippo Rusuti. Vrhunac uspjeha rimske škole dostignut je krajem 13. vijeka, a promjene i razvoj koji su tada ostvareni pripremili su put ka novim inovacijama slikarske umjetnosti Giottoa di Bondonea i rane renesanse u Italiji.[1]

Historijski okvir

[uredi | uredi izvor]

Do kasnog 11. vijeka, južna Italija je zauzimala zapadnu granicu Bizantijskog Carstva. Čak i nakon što je ova oblast pala pod normansku vlast oko 1071. Italija je održala jaku vezu sa Bizantijom kroz trgovinu, a ta veza bila je izražena u umjetnosti tog perioda. Nakon što su hrišćanske vojske u Četvrtom krstaškom ratu zauzele i opljačkale Konstantinopolj 1204. dragocjeni umjetnički predmeti iz Bizantije stigli su na italijansko tlo i duboko utjecali na umjetnost koja se tamo proizvodila, posebno jarko obojene zlatne brušene ploče koje su izrađivane tokom 13. vijeka.[2] Početak 13. vijeka u Rimu bio je u znaku pape Inocenta III, koji je nakon neuspješnih pokušaja nekoliko njegovih prethodnika uspio da stavi pod kontrolu rimsku komunu (koja je bila u savezu s aristokratijom). Time je tokom tog perioda papstvo nastavilo da igra ulogu od svjetovnog značaja ne samo u Rimu, nego i u zapadnoj Evropi.[3][4] Zahvaljujući činjenici da katolici vjeruju da je Vatikan posljednje počivalište svetog Petra, Rim je bio glavno mjesto hrišćanskog hodočašća u srednjem vijeku. Ovo je bilo glavna motivacija papstva da u 13. i 14. vijeku (kao i u narednim vijekovima) uloži velika novčana sredstva i postane glavni mecena umjetnosti u Rimu.

Bizantijska i romanička tradicija u Rimu

[uredi | uredi izvor]

Za razliku od vodećih toskanskih slikarskih centara Firence i Siene, Rim je bio bliži utjecajima helenističke i bizantijske umjetnosti, a neki od vodećih slikara (Cimabue, Giotto, Duccio) posjetili su ovaj grad proučavajući ostatke antičke rimske arhitekture. Upravo se u Rimu nalazi najveći broj umjetničkih djela, uglavnom mozaika, urađenih u orijentalnom bizantijskom stilu, a složenosti rimske slikarske scene tokom 13. vijeka doprinosi i romanička slikarska tradicija, koja se također razvijala na osnovu bizantijskih uzora.[1][5] Najznačajniji predstavnici iz ranih godina ovog slikarskog pokreta bili su veoma utjecajna porodica klesara, Cosmati, čija djela su kopirana u Rimu i mnogim dijelovima Italije. Radovi Lorenza i Cosima Cosmatija datiraju iz prvih godina 13. vijeka. Jedan od njih je mali okrugli mozaik (pogledati galeriju) na nekadašnjem pročelju crkve San Tommaso in Formis u Rimu na kojem je predstavljen Isus između dva oslobođena crna i bijela roba, dok se drugi mozaik nalazi u narteksu Katedrale Civita Castellana, kojeg je Lorenzo Cosmati uradio 1210. i na kojem je predstavljena figura Isusa do pojasa. Ova dva mozaika nemaju neku veliku umjetničku vrijednost, ali pokazuju da je umjetnik bio pod velikim utjecajem bizantjske umjetnosti. Godine 1218. papa Honorije III pisao je mletačkom duždu da pošalje još mozaičara kako bi se završilo ukrašavanje Bazilike svetog Pavla izvan zidina koje su ranije započeli drugi venecijanski umjetnici. Veći dio mozaika urađen je za vrijeme pontifikata Honorija III, a završeni su tek nakon njegove smrti. Najbolje je sačuvan mozaik na kojem su prikazani Isus s obje strane okružen apostolima Petrom, Pavaom, Andrijom, svetim Lukom (čija imena su napisana na latinskom i grčkom) i malom figurom pape Honorija III koji ljubi Isusova stopala (pogledati galeriju). I ostali mozaici u ovoj bazilici urađeni su u čisto bizantijskom stilu i prefinjenijom tehnikom u odnosu na lokalne rimske mozaike.

Još jedan oblik umjetnosti koji je uvelike doprinio očuvanju bizantijskog stila u Rimu tokom 13. vijeka bile su pano slike Isusa i svete Marije, koje su činile objekte posebnog vjerskog štovanja. Najpoznatija od njih je slika Isusa Pantokratora koja "nije napravljena ljudskom rukom" (grč. "acheiropoieta") u Crkvi Sancta Sanctorum (pogledati galeriju). Legenda kaže da je ovu sliku započeo apostol Luka, a da su je dovršili anđeli. U istoj crkvi nalazi se značajna opus sectile mozaička podna dekoracija iz 1278. urađena u Cosmati stilu. Ovaj stil intarziranog popločavanja stvorila je u 12. vijeku porodica kamenorezaca Cosmati i široko je kopiran širom Rima i Italije u 13. i 14. vijeku. Predstave Madone u ovom stilu brojnije su od Isusovih. Najvažnija od njih, sa umjetničkog gledišta, je ona u Bazilici Santa Maria Maggiore, gotovo u potpunosti prekrivena složenim tabernakulom napravljenim po nalogu pape Pavla V (pogledati galeriju). Najvažnija serija italijansko-bizantijskog fresko slikarstva u Rimu je ona koja ilustruje historiju svetog Silvestra i "Strašnog suda", koja je urađena 1246. u kapeli svetog Silvestra, neposredno ispred Bazilike Santi Quattro Coronati (bos. Četiri Sveta Ovjenčana Mučenika).[1] "Silvestrova djela" (latinski: Actus Silvestri) su serija legendarnih priča o rimskom biskupu iz 4. vijeka, Silvestru I, koji je bio biskup Rima tokom kritične tačke u evropskoj historiji kada je Konstantin Veliki postao prvi hrišćanski car. Umjetnost samog grada Rima i njegov odnos prema vlastitoj klasičnoj tradiciji i bizantijskom uvozu mogu se vidjeti na mnogim drugim primjerima mozaika i fresaka u starim rimskim crkvama iz 13. i 14. vijeka. Ovako bogata slikarska tradicija bila je veoma pogodna prvobitno za razvoj italijansko-bizantijskog stila, a kasnije će to dovesti do vlastitog izraza koji se posebno očitovao u italijanskom gotičkom, te renesansnom i baroknom slikarstvu.[6]

Galerija

[uredi | uredi izvor]

Nastanak i razvoj (Cavallini, Torriti i Rusuti)

[uredi | uredi izvor]
Federico Zeri

Ponovno otkrivanje i uvažavanje rimske slikarske škole iz 13. i 14. vijeka desio se u relativno novije vrijeme zahvaljujuči studijama historičara umjetnosti Brune Zanardija i Federica Zerija (posebno nakon restauracije mozaičkog ciklusa Sancta Sanctorum i s novim atribucijama fresko ciklusa "Priče o svetom Franji u Assisiju). Prema njihovim studijama, voditelj slikarske radionice u Assisiju bio je Pietro Cavallini, sudeći po prepoznatljivom prikazu tonova kože, koji se nalazi i na slici "Posljednjeg suda" u Bazilici svete Cecilije u Trastevereu. Postepeni zaborav rimske slikarske škole bio je uzrokovan raznim razlozima, prije svega nedostatkom umjetničkih i arhitektonskih ostataka iz 13. i 14. vijeka, te odsustvom umjetničke historiografije u gradu koji je mogao uzvisiti pionire (poput Pietra Cavallinija, Jacopa Torritija i Filippa Rusutija), kao što se umjesto toga dogodilo u Toskani s Giorgiom Vasarijem i drugim piscima traktata o umjetnosti tog vremena.

Rimska slikarska škola vjerojatno je bila prva koja je razvila ljudskiji i realističniji figurativni jezik počevši od bizantijskih iskustava, pa čak i prije Toskanaca. Odnos između Rimljana i Toskanaca (Cimabue, Giotto) i danas je predmet sporenja među naučnicima zbog toga što nije jasno koja je od dvije škole utjecala na drugu i koja je zapravo započela slikarsku obnovu. Vjerovatno je da su upravo Rimljani, imajući veći broj kasnoantičkih i ranih srednjovjekovnih slika i mozaika iz kojih su crpili inspiraciju, proučavali nove oblike predstavljanja ljudske figure i prostora, koje su Toskanci odmah shvatili i razvili. Cimabue i Giotto su vjerovatno putovali u Rim u ranoj mladosti.[1]

Predvodnik ove slikarske škole bio je Pietro Cavallini, koji je od 1270. počeo s postepenim pomacima od bizantijske umjetnosti (koja je u Rimu bila dominantna u to vrijeme). Ovaj umjetnički pokret, koji se dogodio u Rimu krajem 13. vijeka, kroz evoluciju određenih slikarskih oblika, utro je put rođenju Giottove umjetnosti. S jedne strane, Cavallini je zamijenio tradicionalnu kompoziciju bizantijske škole prekrasnom plastičnošću inspirisanom antičkom skulpturom, a s druge strane, staro dramsko narativno predstavljanje pročišćeno je i transformisano u slike koje su otkrivale ne samo realističnu, već i umjetničku stranu ljudske psihologije. Kombinacija ova dva čimbenika daju Giottovoj umjetnosti novi i kvalitetniji umjetnički oblik. Upravo je Giotto bio taj koji je u Firencu donio veliku umjetničku tradiciju koja je, kao i njegov vlastiti talenat, nastala i razvila se u Rimu. Papinsko gradilište Bazilike svetog Franje Asiškog bilo je, prije svega, mjesto poređenja i razmjene između toskanskih i rimskih umjetnika. Gornji registri Gornje bazilike su, zapravo, uglavnom djelo rimske škole, posebno Jacopa Torritija.[7] Ovo ukazuje na veliki ugled rimskih slikara tog vremena kojima je bio povjeren rad na ciklusu od 34 freske iz historije Starog i Novog zavjeta, iznad ciklusa o životu Franje Asiškog u gore navedenoj bazilici. Veliki poticaj uspjehu rimske škole dali su vatikanske mecene umjetnosti. Tako je kardinal Bertoldo Stefaneschi naručio izradu ciklusa mozaika u Bazilici svete Marije u Trastevereu, koje je najznačajnije djelo Pietra Cavallinija, kao i veliku fresku s temom "Posljednjeg suda" u Bazilici svete Cecilie u Trastevereu.[8] Također, veliku ulogu odigrao je i prvi franjevački papa Nikola IV, koji je naručio izradu fresko ciklusa za bazilike svetog Ivana Lateranskog[9] i svete Marije Velike koje je uradio Jacopo Torriti.[10] Još jedno značajno djelo s kraja 13. vijeka je i mozaična dekoracija Filippa Rusutija sa scenom "Isusa na prijestolju u slavi" (Maestá), koje se nalazi na drevnoj fasadi pročelja Bazilike svete Marije Velike.[11] Ova slikarska obnova i procvat trajala je od 1270. pa sve do premještanja sjedišta Vatikana u Avignon 1309. kada je došlo do pada umjetničke aktivnosti u Rimu. Veća slikarska aktivnost nastavljena je u Rimu tek krajem 15. vijeka, uz ograničeno sudjelovanje lokalnih umjetnika.

Galerija

[uredi | uredi izvor]

Reference

[uredi | uredi izvor]
  1. 1 2 3 4 The Development of the Italian Schools of Painting, Raimond van Marle, Volume III, Martinus Nijhof, The Hague, 1924. str. 417-547
  2. ↑ "Italian Painting of the Later Middle Ages". metmuseum.org. Pristupljeno 16. 3. 2025.
  3. ↑ Faus, José Ignacio Gonzáles. "Autoridade da Verdade – Momentos Obscuros do Magistério Eclesiástico". Capítulo VIII: Os papas repartem terras – Pág.: 64–65 e Capítulo VI: O papa tem poder temporal absoluto – Pág.: 49–55. Edições Loyola. ISBN 85-15-01750-4. Embora Faus critique profundamente o poder temporal dos papas ("Mais uma vez isso salienta um dos maiores inconvenientes do status político dos sucessores de Pedro" – pág.: 64), ele também admite um papel secular positivo por parte dos papas ("Não podemos negar que intervenções papais desse gênero evitaram mais de uma guerra na Europa" – pág.: 65).
  4. ↑ Jarrett, Bede (1913). "Papal Arbitration". In Herbermann, Charles (ed.). Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company.
  5. ↑ Romanesque Mural Painting, Otto Demus, Harry N. Abrams, Inc., Publishers, New York, Library of Congress Catalogue Card Number: 76-82874, str. 79
  6. ↑ "The Legend of the Feast Day of San Silvestro". italiantribune.com. Pristupljeno 6. 4. 2025.
  7. ↑ Frederick M. Godfrey, History of Italian Painting 1250 - 1800, Taplinger Publishing Co., INC. New York 1965., Library of Congress Catalogue Card Number: 65-16699, str. 110-112, 547
  8. ↑ "Mural Painting as a Medium: Technique, Representation and Liturgy". academia.edu. Pristupljeno 29. 7. 2025.
  9. ↑ "Basilica of St. John Lateran: The Franciscan Connection". franciscantradition.org. Pristupljeno 16. 7. 2025.
  10. ↑ "Papal Basilica Santa Maria Maggiore". press-vatican.va. Pristupljeno 17. 7. 2025.
  11. ↑ "Passeggiate Romane" (PDF). eigenvector.com. Pristupljeno 29. 7. 2025.
Preuzeto iz "https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Rimska_škola_(13._i_14._vijek)&oldid=3750181"