Romi u Srbiji
| Ukupno stanovništva | |
|---|---|
| 131.936[note 1][1] (2022) | |
| Jezici | |
| balkanski romski bosanski hrvatski srpski | |
| Religija | |
| Pravoslavlje Sunitski islam Ateizam Rimokatoličanstvo |
Romi su četvrta najveća etnička grupa u Srbiji, sa 131.936 (1,98%) prema popisu iz 2022.[1] Međutim, zbog naslijeđa loše registracije rođenja i nekih drugih faktora, ovaj zvanični broj je vjerovatno potcijenjen.[2][3] Između 46.000[4] i 97.000[5] Roma su izbjeglice sa Kosova nakon 1999.
Drugi naziv koji se koristi za zajednicu je Cigani, iako se taj izraz danas smatra pežorativnim i zvanično se ne koristi u javnim dokumentima. Podijeljeni su u brojne podgrupe, s različitim, iako srodnim, romskim dijalektima i historijom.
Podgrupe
[uredi | uredi izvor]Kako postoje poteškoće u prikupljanju podataka, historizaciji, kao i uz upitnu upoznatost srpskih naučnika sa životom i kulturom Roma i značajnim demografskim promenama i migracijama romske populacije, teško je uspostaviti jednu definitivnu podjelu unutar romske zajednice. Prema studiji naučnika Tihomira Đorđevića (1868–1944),[6] glavne podgrupe su "Turski Cigani", "Bijeli Cigani", "Vlaški Cigani" i "Mađarski Cigani".
- Vlaški romi - migrirali iz Rumunije, preko Banata.[7] Prešli su na pravoslavlje i uglavnom tečno govore srpski.[8] Oni su u srodstvu sa turskim Romima.[7] T. Đorđević je naveo nekoliko podgrupa.[9]
- Turski Romi, takođe poznati kao Arlija, migrirali iz Turske.[10] Početkom 19. vijeka turski Romi su živjeli uglavnom u jugoistočnoj Srbiji, u niškom sandžaku.[11] Srpska vlada je pokušala da im nametne pravoslavlje nakon osvajanja sandžaka (1878), ali bez posebnog uspjeha.[11] Oni su uglavnom muslimani.[11] T. Đorđević je primjetio unutrašnju podjelu između starih doseljenika i novih doseljenika, koji su imali različite tradicije, govor, organizaciju porodice i zanimanja.[6]
- Mađarski Romi.
Historija
[uredi | uredi izvor]
Istraživanja o migracijama Roma su oskudna. Romi su često živjeli na marginama i njihovo prisustvo često nije bilo evidentirano u dokumentima, tako da je teško tvrditi bilo kakav određeni historijski put Roma. Po nekima, Romi su u Srbiju stigli u nekoliko talasa.[12] Prvo pominjanje Roma u Srbiji nalazi se u dokumentu iz 1348, u kojem je srpski car Stefan Uroš IV Dušan poklonio neke romske robove jednom manastiru u Prizrenu.[13] U 15. vijeku spominju se migracije Roma iz Mađarske.[12]
Godine 1927. osnovana je srpsko-romska humanitarna organizacija.[14] Godine 1928. u Nišu je osnovano romsko pjevačko društvo.[14] Godine 1932. osnovan je romski fudbalski klub.[14] Beogradski student je 1935. osnovao prvi romski časopis "Romani Lil", a iste godine je osnovano i beogradsko romsko udruženje.[14] Godine 1938. osnovana je prosvjetna organizacija jugoslavenskih Roma.[14]
Kultura
[uredi | uredi izvor]Romi u Centralnoj Srbiji su pretežno pravoslavci, ali postoji manjina Roma muslimana (posebno nedavne izbjeglice sa Kosova), uglavnom u južnim dijelovima Srbije. Romi u multietničkoj Vojvodini su integrisani sa drugim etničkim grupama, posebno sa Srbima, Rumunima i Mađarima. Iz tog razloga, u zavisnosti od grupe sa kojom su integrisani, Romi se obično nazivaju srpskim romima, rumunskim romima, mađarskim romima, itd.[14]
Većina Roma su kršćani, a manjina muslimani. Govore uglavnom romski i srpski. Neki govore i drugim jezicima: rumunskim, mađarskim ili albanskim. Đurđevdan (ili Ederlezi) je tradicionalna slava Roma u Srbiji. U oktobru 2005. prvi tekst o gramatici romskog jezika u Srbiji objavio je lingvista Rajko Đurić, pod nazivom Gramatika e Rromane čhibaki - Gramatika romskog jezika.
Demografija
[uredi | uredi izvor]U Srbiji živi 131.936 Roma.[1] Između 23.000-100.000 srpskih Roma su izbjeglice sa Kosova.[4][5]
| Popis | Broj stanovnika | Bilješke |
|---|---|---|
| 1866. | 24.607 | |
| 1895. | 46.000 | |
| 1921. | 34.919 | Analiza popisa (uključujući SR Srbiju i SR Makedoniju).[9] |
| 1948. | 52.181 | |
| 1953. | 58.800 | |
| 1961. | 9.826 | |
| 1971. | 49.894 | |
| 1981. | 110.959 | |
| 1991. | 94.492 | |
| 2002. | 108.193 | |
| 2011. | 147.604 | |
| 2022. | 131.936 |
Diskriminacija
[uredi | uredi izvor]Veliki broj srpskih Roma živi u segregiranim područjima, često u sirotinjskim četvrtima sa kućama različitog kvaliteta,[15][16] neki u takozvanim "kartonskim gradovima" bez struje, vode ili javnih usluga. Dana 3. aprila 2009, po nalogu gradonačelnika Beograda iseljena je grupa Roma koji su živjeli u nezakonitom naselju u Novom Beogradu. Prema pisanju štampe, buldožeri u pratnji policajaca stigli su da raščiste lokaciju rano ujutro prije nego što je zvanična obavijest o deložaciji predstavljena zajednici. Improvizirane nastambe su bile razbijene dok su njihovi bivši stanari gledali. Lokacija je očišćena kako bi se otvorio pristupni put do mjesta održavanja Studentskih igara 2009. koje su se održale u Beogradu kasnije te godine. Privremeni alternativni smještaj u vidu kontejnera je, po svemu sudeći, obezbjedio gradonačelnik Beograda, ali je oko 50 stanovnika prigradskog naselja u kome su se nalazili pokušalo da zapali tri kontejnera. Mnogi od iseljenih Roma proveli su pet noći spavajući na otvorenom u nedostatku bilo kakvog alternativnog smještaja.[17] Bilo je huliganskih incidenata i napada huligana FK Rad na Rome, što je za posljeicu imalo smrt trinaestogodišnjeg Dušana Jovanovića (1997),[18] kao i smrt glumca Dragana Maksimovića, za kojeg se pretpostavljalo da je Rom (2001).[19]
Zbog evidencije diskriminacije, mehanizmi izveštavanja o ljudskim pravima dosljedno su skrenuli pažnju na tretman Roma u Srbiji.[20][21] Ujedinjene nacije su prijavile upornu diskriminaciju i društvenu isključenost kao zabrinutost, posebno zbog loše registracije rođenja i lične dokumentacije za građane, te neravnopravnog pristupa obrazovanju, stanovanju, zapošljavanju i pravnoj zaštiti.[20] UN su izrazile zabrinutost da država Srbija nije uspjela da obezbjedi mjere odgovornosti koje kontinuirano prate i primjenjuju ova prava.
Ovi uporni izazovi dovode do toga da mnogi Romi bježe iz Srbije i drugih balkanskih zemalja u zemlje EU. Postoje slučajevi da su djeca iz Srbije dobila status izbeglice u Irskoj zbog progona zbog romskog identiteta.[22] Međutim, sa sve strožijim mjerama azila u EU, zemlje poput Njemačke sve više etiketiraju Srbiju i druge balkanske zemlje kao "sigurne zemlje porjekla" uprkos nedostatku mjerljivog poboljšanja sposobnosti romskih grupa da ostvare ljudska prava u ovim zemljama.[23][24]
Bilješke
[uredi | uredi izvor]- ↑ Ovo je brojka iz zvaničnog popisa. Oko 368.136 (5,1% stanovništva) nije se izjasnilo o nacionalnoj pripadnosti. Nije bilo mogućnosti da se osoba izjasni o više nacionalnosti.
Reference
[uredi | uredi izvor]- 1 2 3 "Mother tongue, religion and ethnic affiliation". ABOUT CENSUS. Arhivirano s originala, 15. 7. 2023. Pristupljeno 10. 11. 2023.
- ↑ "UNICEF Serbia - Real lives - Life in a day: connecting Roma communities to health services (and more)". www.unicef.org. Pristupljeno 16. 12. 2017.
- ↑ (www.dw.com), Deutsche Welle. "Roma: Discriminated in Serbia, unwanted in Germany | Germany | DW | 10.08.2015". DW.COM (jezik: engleski). Pristupljeno 16. 12. 2017.
- 1 2 "EDUCATION OF ROMA CHILDREN as IDPs/RETURNEES". 1. 1. 2016. Arhivirano s originala 1. 1. 2016. Pristupljeno 4. 9. 2017.CS1 održavanje: bot: nepoznat status originalnog URL-a (link)
- 1 2 Relief, UN (2010). "Roma in Serbia (excluding Kosovo) on 1st January 2009" (PDF). UN Relief. 8 (1).
- 1 2 3 IFDT 2005, str. 21.
- 1 2 3 4 5 6 Vlahović 2004, str. 67.
- ↑ Human Rights and Collective Identity: Serbia 2004. Helsinki Committee for Human Rights in Serbia. 1. 1. 2005. ISBN 978-86-7208-106-0.
- 1 2 IFDT 2005, str. 22.
- 1 2 Sait Balić (1989). Džanglimasko anglimasqo simpozium I Romani ćhib thaj kultura. Institut za proučavanje nacionalnih odnosa--Sarajevo. str. 53.
- 1 2 3 Adrian Marsh; Elin Strand (22. 8. 2006). Gypsies and the Problem of Identities: Contextual, Constructed and Contested. Swedish Research Institute in Istanbul. str. 180. ISBN 978-91-86884-17-8.
- 1 2 Vlahović 2004, str. 66.
- ↑ Djordjević , T.R. (1924). Iz Srbije Kneza Milosa. Stanovnistvo—naselja. Beograd: Geca Kon.
- 1 2 3 4 5 6 IFDT 2005, str. 23.
- ↑ "Podstandardna romska naselja u Srbiji" (PDF). osce.org. Pristupljeno 7. 10. 2023.
- ↑ "Mapiranje podstandardnih romskih naselja SRB" (PDF). un.org. Pristupljeno 7. 10. 2023.
- ↑ "Everything you need to know about human rights. | Amnesty International". Amnesty.org. Pristupljeno 18. 7. 2017.
- ↑ "Smrt u državi nasilja". E-novine.com. 18. 10. 2012. Pristupljeno 18. 7. 2017.
- ↑ "14 GODINA OD SMRTI: Dragan Maksimović Maksa zaslužio da dobije svoju ulicu! – Opustise.rs". 4. 3. 2016. Arhivirano s originala 4. 3. 2016. Pristupljeno 4. 9. 2017.CS1 održavanje: bot: nepoznat status originalnog URL-a (link)
- 1 2 "OHCHR | Serbia Homepage". www.ohchr.org (jezik: engleski). Pristupljeno 16. 12. 2017.
- ↑ "Serbia/Kosovo". Human Rights Watch (jezik: engleski). Pristupljeno 16. 12. 2017.
- ↑ Child Migration and Human Rights in a Global Age. Bhabha, Jacqueline. New Jersey: PRINCETON UNIVERSITY PRESS. 2016. ISBN 978-0691169101. OCLC 950746587.CS1 održavanje: others (link)
- ↑ "Germany's a Dream for Serbia's Roma Returnees :: Balkan Insight". www.balkaninsight.com. 22. 10. 2009. Pristupljeno 16. 12. 2017.
- ↑ "Germany: Roma march against asylum-seeker crackdown". www.aljazeera.com. Pristupljeno 16. 12. 2017.
Izvori
[uredi | uredi izvor]- Vlahović, Petar (2004). Serbia: the country, people, life, customs. Ethnographic Museum. ISBN 978-86-7891-031-9.
- IFDT (2005). Umetnost preživljavanja: gde i kako žive Romi u Srbiji. IFDT. ISBN 978-86-17-13148-5.
Dodatna literatura
[uredi | uredi izvor]- Rajko Đurić; Václav Havel (2006). Istorija Roma: (pre i posle Aušvica). Politika. ISBN 978-86-7607-084-8.
- Biljana Sikimić (2005). Banjaši na Balkanu: identitet etničke zajednice. Srpska akademija nauka i umetnosti, Balkanološki Institut. ISBN 9788671790482.
- Dragoljub Acković (2009). Romi u Beogradu: istorija, kultura i tradicija Roma u Beogradu od naseljavanja do kraja XX veka. Rominterpres. ISBN 978-86-7561-095-3.
- Zlata Vuksanović-Macura; Vladimir Macura (2007). Stanovanje i naselja Roma u jugoistočnoj Evropi: prikaz stanja i napretka u Srbiji. Društvo za Unapređivanje Romskih Naselja. ISBN 978-86-904327-2-1.
- Roma in Serbia. Fond za humanitarno pravo. 2003. ISBN 978-86-82599-45-6.