SOKO Mostar
| SOKO | |
|---|---|
 Logotip iz 1974. | |
| Vrsta | Državno preduzeće (bivše) |
| Industrija | Avioindustrija i vojna industrija |
| Prethodnik | Ikarus (odjel za avione) |
| Osnovano | 1950. |
| Ukinuto | rane 1990-e (kao proizvođač aviona) |
| Sjedište | Mostar, SR Bosna i Hercegovina, SFRJ |
| Proizvodi | Vojni avioni, helikopteri, auto-dijelovi |
| Zaposleni | oko 8.000 (prije 1992.), oko 450 (danas) |
SOKO Mostar je bio jugoslavenski i proizvođač borbenih aviona i helikoptera sa sjedištem u Mostaru. Kompanija je bila zadužena za serijsku proizvodnju brojnih vojnih letjelica za Jugoslovensku ratnu avijaciju.[1]
SOKO je osnovan 1950. preseljenjem avionskog odjela fabrike Ikarus iz Zemuna u Mostar. Zvanično je osnovan kao "Preduzeće Soko", a ubrzo nakon toga preimenovan je u "Soko Vazduhoplovna Industrija, RO Vazduhoplovstvo". Prvi direktor kompanije bio je pukovnik Jugoslavenske narodne armije (JNA) Ivan Sert, a naslijedili su ga inženjeri Miljenko Pješčić i Tomislav Mirić. Serijsku proizvodnju brojnih tipova aviona projektovao je Vazduhoplovnotehnički institut iz Beograda. Pored aviona, SOKO je proizvodio i helikoptere pod licencom. Smješten u blizini Mostara, za probne letove uglavnom je koristio Aerodrom Mostar.
Historija
[uredi | uredi izvor]
Osnivanje i rane godine
[uredi | uredi izvor]Krajem 1940-ih godina, kao rezultat politike jugoslavenske vlade o preseljenju industrije u periodu Informbiroa, veliki dio infrastrukture i osoblja iz avijacijskog odjela fabrike Ikarus iz Zemuna prebačen je u Mostar. Tokom 1950. ti kapaciteti su integrisani u novoformiranog proizvođača aviona SOKO, koji je odmah započeo rad na različitim avijacijskim tehnologijama. Tokom ovih ranih godina, kompanija je proizvodila trenažni avion Soko 522, te je pružala usluge održavanja za Jugoslavensku ratnu avijaciju, posebno za njenu flotu američkih lovaca F-84 Thunderjet.
Razvoj mlaznih aviona (Galeb i Jastreb)
[uredi | uredi izvor]Tokom 1957, Vazduhoplovnotehnički institut (VTI) započeo je dizajnerski rad na onome što će kasnije postati Soko G-2 Galeb. Glavna svrha njegovog razvoja bila je proizvodnja domaće zamjene za američki Lockheed T-33 Shooting Star, koji je u to vrijeme bio najčešće korišteni mlazni trenažni avion u Jugoslavenskoj ratnoj avijaciji. Galeb je morao zadovoljiti različite zahtjeve za izvođenje početne, srednje i napredne obuke.[2]
Razvijen je u saradnji između Jugoslavije i Ujedinjenog Kraljevstva. Značajan dio komponenti i prateće opreme, poput motora, katapultirajućih sjedišta i navigacijske opreme, nabavljan je od britanskih avio-proizvođača ili je direktno proizveden u Velikoj Britaniji. Podršku razvoju aviona pružio je britanski proizvođač motora Rolls-Royce Limited, čiji je mlazni motor Armstrong Siddeley Viper odabran za pokretanje ove letjelice.[3]
Tokom 1964. započela je proizvodnja Galeba, čime je postao prvi domaći mlazni avion koji je ušao u masovnu proizvodnju u Jugoslaviji. Ubrzo nakon toga razvijena je i izvedenica Galeba namijenjena za napade na ciljeve na zemlji, pod nazivom Soko J-21 Jastreb. Pored ojačanja strukture trupa, jedna od razlika bila je ukidanje stražnjeg sjedišta na J-21 Jastrebu; umjesto njega postavljen je aerodinamički poklopac, a unutrašnji prostor korišten je za smještaj avionike i druge opreme.[4] Galeb je ostvario i izvozni uspjeh; Ratna avijacija Libije bila je značajan korisnik, a do 2002. u svom inventaru zadržala je oko 80 ovih letjelica.
Program YuRom (J-22 Orao)
[uredi | uredi izvor]
Tokom 1970. susjedne države Rumunija i Jugoslavija započele su razgovore o zajedničkom razvoju novog jurišnog aviona. Dana 20. maja 1971. potpisale su sporazum o formiranju YuRom-a, zajedničkog istraživačko-razvojnog poduhvata. Prema avijacijskim historičarima, ovaj potez je bio logičan nastavak političke strategije jer su i Josip Broz Tito i Nicolae Ceaușescu nastojali izbjeći preveliku zavisnost od Sovjetskog Saveza, gradeći veze sa drugim prijateljskim ili neutralnim državama.[5]
Zbog političke osjetljivosti, avion je imao dva odvojena imena: u Rumuniji je bio poznat kao IAR-93 Vultur, dok je u Jugoslaviji nosio naziv Soko J-22 Orao. Serijska proizvodnja J-22 odvijala se u objektima fabrike SOKO u Mostaru. Proizvodnja je obustavljena 1992, a sama fabrika je pretrpjela teška oštećenja tokom ratova u Jugoslaviji. Tokom 1990-ih predlagani su različiti programi nadogradnje za J-22 (uglavnom avionike), ali su takve ambicije narušene uništenjem fabrike u Mostaru i padom komunističke vlade u Rumuniji.[6]
G-4 Super Galeb
[uredi | uredi izvor]
Drugi značajan program započet tokom 1970-ih rezultirao je razvojem aviona Soko G-4 Super Galeb, dizajniranog kao zamjena za postojeću flotu G-2 Galeba u Jugoslavenskoj ratnoj avijaciji. Prema britanskom časopisu Flight International, Super Galeb je pokazivao nepogrešivu povezanost s ranijim G-2, dijeleći isti britanski motor Rolls-Royce Viper, iako pojačan za bolje performanse.[7] Na međunarodnom tržištu takmičio se sa mlaznim trenažnim avionima poput italijanskog Aermacchi MB-339, čehoslovačkog Aero L-39 Albatros i španskog CASA C-101.
Projekat "Novi avion"
[uredi | uredi izvor]Sredinom 1980-ih pokrenut je program Novi avion sa ciljem povećanja političke nezavisnosti Jugoslavije postizanjem samoodrživosti u proizvodnji vojne opreme. Lovci za zračnu premoć bili su jedini preostali veliki element u kojem je Jugoslavija zavisila od uvoza. Novi avion je bio predviđen kao zamjena za flotu od oko 120 sovjetskih lovaca Mikoyan-Gurevich MiG-21.
To je trebao biti prvi jugoslavenski supersonični avion. Budući da je nacionalnoj industriji nedostajalo iskustvo u dizajnu i testiranju ovakvih lovaca, zatražena je pomoć vanjskih partnera.[8] Francuska i nadolazeći lovac Dassault Rafale francuske kompanije Dassault Aviation imali su snažan utjecaj na dizajn Novog aviona. Prvi let bio je zakazan za 1992. godinu, a očekivalo se da će ući u operativnu upotrebu sredinom 2000-ih. Međutim, zbog raspada države sredstva su postala nedostupna, što je dovelo do potpunog gašenja projekta.[9]
Pad proizvodnje
[uredi | uredi izvor]Početkom 1990-ih Jugoslavija se raspala, a fabrika u potpunosti obustavlja proizvodnju aviona. Pogoni su djelomično demontirani i preseljeni u Srbiju, gdje su integrisani sa Avioindustrijom Utva u Pančevu, koja je ranije blisko sarađivala sa fabrikom SOKO u proizvodnji modela Orao i Super Galeb.[10]
Proizvedeni modeli
[uredi | uredi izvor]Vojni avioni
[uredi | uredi izvor]| Ime modela | Prvi let | Broj proizvedenih | Tip |
|---|---|---|---|
| Soko 522 | 1955. | ~110 | Jednomotorni propelerni trenažni avion |
| Soko J-20 Kraguj | 1962. | 43 | Jednomotorni propelerni laki jurišni avion |
| Soko G-2 Galeb | 1961. | 248 | Jednomotorni mlazni trenažni avion |
| Soko J-21 Jastreb | 1965. | 224 | Jednomotorni mlazni laki jurišni avion |
| Soko J-22 Orao | 1974. | ~133 | Dvomotorni mlazni jurišni avion |
| Soko G-4 Super Galeb | 1978. | 85 | Jednomotorni mlazni trenažni avion |
| Novi avion | N/A | 0 | Nerealizirani supersonični višenamjenski lovac |
| MiG-17 (modifikacija) | - | - | Modifikacija krila za potrebe Ratne avijacije Sirije |
Helikopteri (licencna proizvodnja)
[uredi | uredi izvor]SOKO je u kooperaciji sa kompanijama Sikorsky, Westland i Aérospatiale proizvodio helikoptere pod licencom.
- Soko WS-55 / S-55 (Proizvedeno 38 jedinica; dodatnih 7 isporučeno sastavljeno iz Ujedinjenog Kraljevstva)
- Soko Gazela (Proizvedene 132 jedinice u podvarijantama HO-42, HI-42, HN-42M Gama i HS-42)
Civilne letjelice
[uredi | uredi izvor]- Soko SL-40 Liska (motorna jedrilica)
Korisnici
[uredi | uredi izvor]Pored primarnog snadbijevanja Jugoslavenske ratne avijacije, SOKO je izvozio svoje letjelice i na strano tržište. Jastreb (J-1) izvožen je u Libiju i Zambiju. Galeb (G-2) isporučen je Libiji, Zairu i Zambiji. Šest modela Super Galeb isporučeno je u Mjanmar. Početak ratova u Jugoslaviji i uvođenje međunarodnih sankcija blokirali su preostale neizvršene narudžbe za G-4 Super Galeb prema Maleziji, Singapuru i Indoneziji.
Reference
[uredi | uredi izvor]- ↑ Wragg, David W. (1973). A Dictionary of Aviation (first izd.). Osprey. str. 245. ISBN 9780850451634.
- ↑ Flight International, 28. novembar 1968. str. 901.
- ↑ "Twenty-Sixth SBAC Show.. Military Research Aircraft." Flight International, 19. septembar 1968. str. 450.
- ↑ Flight International, 28. novembar 1968. str. 905.
- ↑ Fredriksen 2001, str. 301.
- ↑ Penney, Stewart. "Military Aircraft Directory Part 2." Flight International, 11. august 1999.
- ↑ "Jugoslavia develops new jet trainer." Flight International, 4. juni 1983. str. 1647.
- ↑ "Partners sought for Novi Avion." Flight International, 10. april 1990. str. 25.
- ↑ "Cash dearth halts Novi Avion fighter." Flight International, 2. juli 1991. str. 17.
- ↑ "Yugoslavia - The Aviation Industry." eroflight.co.uk, Pristupljeno 4. decembra 2013.