Prnjavor
Prnjavor | |
|---|---|
Grad | |
| Grad Prnjavor | |
Prnjavor | |
 Grb | |
 Grad Prnjavor u Bosni i Hercegovini | |
  Prnjavor | |
| Koordinate: 44°52′00.2″N 17°39′36.6″E / 44.866722°N 17.660167°E | |
| Država |  Bosna i Hercegovina |
| Entitet | Republika Srpska |
| Vlada | |
| • Gradonačelnik | Darko Tomaš[1] (SNSD) |
| Površina | |
| • Grad | 629,99 km2 |
| • Naseljeno mjesto | 6,21 km2 |
| Nadmorska visina | 175 m |
| Stanovništvo (2013) | |
| • Grad | 35.956 |
| • Grad (gustoća) | 57,07 /km2 |
| • Naseljeno mjesto | 8.120 |
| • Naseljeno mjesto (gustoća) | 1.307,57 /km2 |
| Vremenska zona | CET (UTC+1) |
| • Ljeti (DST) | CEST (UTC+2) |
| Poštanski broj | 78 430 |
| Pozivni broj | (+387) 51 |
| Matični broj | 219096[2] |
| Matični broj grada | 20494 |
| Veb-sajt | opstinaprnjavor |
Prnjavor je grad i naseljeno mjesto koje se nalazi na sjeveru Bosne i Hercegovine. Administrativno je dio Republike Srpske. Prema popisu stanovništva 2013. grad ima 35.956, a naseljeno mjesto 8.120 stanovnika.
Geografija
Grad Prnjavor nalazi se u slivu rijeke Ukrine. Grad se nalazi na nadmorskoj visini od 185 metara. Površina grada je oko 629,95 km2, a naseljeno mjesto Prnjavor se prostire na površini od oko 5,5 km2. U blizini grada Prnjavora se nalazi banja Kulaši, poznata po svom ljekovitom, prirodnom vrelu mineralne vode.
Stanovništvo
Nacionalni sastav stanovništva – grad Prnjavor
| Sastav stanovništva – grad Prnjavor | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2013.[3] | 1991.[4] | 1981.[5] | 1971.[6] | 1961.[7] | |||
| Osoba | 35 956 (100,0%) | 47 055 (100,0%) | 48 956 (100,0%) | 46 734 (100,0%) | 46 109 (100,0%) | ||
| Srbi | 30 673 (85,31%) | 33 508 (71,21%) | 34 699 (70,88%) | 35 177 (75,27%) | 36 198 (78,51%) | ||
| Bošnjaci | 2 979 (8,285%) | 7 143 (15,18%)1 | 6 618 (13,52%)1 | 6 143 (13,14%)1 | 1 829 (3,967%)1 | ||
| Ukrajinci | 858 (2,386%) | – | – | – | – | ||
| Hrvati | 451 (1,254%) | 1 721 (3,657%) | 2 060 (4,208%) | 2 148 (4,596%) | 2 209 (4,791%) | ||
| Ostali | 385 (1,071%) | 2 926 (6,218%) | 3 029 (6,187%) | 3 023 (6,469%) | 3 649 (7,914%) | ||
| Nisu se izjasnili | 239 (0,665%) | – | – | – | – | ||
| Makedonci | 94 (0,261%) | – | 2 (0,004%) | 6 (0,013%) | 4 (0,009%) | ||
| Muslimani | 80 (0,222%) | – | – | – | – | ||
| Jugoslaveni | 41 (0,114%) | 1 757 (3,734%) | 2 400 (4,902%) | 96 (0,205%) | 2 083 (4,518%) | ||
| Romi | 40 (0,111%) | – | 42 (0,086%) | 53 (0,113%) | 50 (0,108%) | ||
| Nepoznato | 33 (0,092%) | – | – | – | – | ||
| Slovenci | 25 (0,070%) | – | 31 (0,063%) | 31 (0,066%) | 54 (0,117%) | ||
| Bosanci | 25 (0,070%) | – | – | – | – | ||
| Crnogorci | 20 (0,056%) | – | 52 (0,106%) | 38 (0,081%) | 14 (0,030%) | ||
| Pravoslavci | 12 (0,033%) | – | – | – | – | ||
| Bosanci i Hercegovci | 1 (0,003%) | – | – | – | – | ||
| Mađari | – | – | 16 (0,033%) | 9 (0,019%) | 9 (0,020%) | ||
| Albanci | – | – | 7 (0,014%) | 10 (0,021%) | 10 (0,022%) | ||
Nacionalni sastav stanovništva – naseljeno mjesto Prnjavor
| Sastav stanovništva – naseljeno mjesto Prnjavor | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2013.[3] | 1991.[4] | 1981.[5] | 1971.[6] | 1961.[7] | |||
| Osoba | 8 120 (100,0%) | 8 104 (100,0%) | 6 187 (100,0%) | 4 055 (100,0%) | 2 939 (100,0%) | ||
| Srbi | 6 567 (80,87%) | 3 891 (48,01%) | 2 577 (41,65%) | 1 545 (38,10%) | 1 328 (45,19%) | ||
| Bošnjaci | 758 (9,335%) | 2 345 (28,94%)1 | 1 915 (30,95%)1 | 1 737 (42,84%)1 | 610 (20,76%)1 | ||
| Ukrajinci | 242 (2,980%) | – | – | – | – | ||
| Hrvati | 141 (1,736%) | 219 (2,702%) | 261 (4,219%) | 275 (6,782%) | 286 (9,731%) | ||
| Nisu se izjasnili | 112 (1,379%) | – | – | – | – | ||
| Ostali | 103 (1,268%) | 723 (8,922%) | 466 (7,532%) | 420 (10,36%) | 343 (11,67%) | ||
| Makedonci | 78 (0,961%) | – | – | 1 (0,025%) | – | ||
| Muslimani | 40 (0,493%) | – | – | – | – | ||
| Jugoslaveni | 28 (0,345%) | 926 (11,43%) | 907 (14,66%) | 48 (1,184%) | 346 (11,77%) | ||
| Romi | 13 (0,160%) | – | 17 (0,275%) | – | 1 (0,034%) | ||
| Bosanci | 13 (0,160%) | – | – | – | – | ||
| Crnogorci | 9 (0,111%) | – | 25 (0,404%) | 10 (0,247%) | 8 (0,272%) | ||
| Slovenci | 6 (0,074%) | – | 6 (0,097%) | 10 (0,247%) | 6 (0,204%) | ||
| Pravoslavci | 5 (0,062%) | – | – | – | – | ||
| Nepoznato | 5 (0,062%) | – | – | – | – | ||
| Mađari | – | – | 8 (0,129%) | 3 (0,074%) | 4 (0,136%) | ||
| Albanci | – | – | 5 (0,081%) | 6 (0,148%) | 7 (0,238%) | ||
Historija
Historija Prnjavora obuhvata razvoj Prnjavora i njegove okolice od prahistorijskih naselja uz Ukrinu, preko srednjovjekovnih političkih i crkvenih središta, osmanske uprave i austro-ugarske kolonizacije, do jugoslavenskog i savremenog doba. U historiji Prnjavora naročito se izdvaja kraj 19. i početak 20. stoljeća, kada je doseljavanje kolonističkih zajednica iz istočne i srednje Evrope oblikovalo njegov prepoznatljiv multietnički karakter i donijelo mu nadimak Mala Evropa.[8][9]
Najstariji tragovi naseljenosti
Područje današnjeg Prnjavora bilo je naseljeno još u prahistoriji. Na lokalitetu Luščić, u blizini Kulaša, evidentirani su ostaci paleolitskog naselja, a u selima Popovići i Štrpci pronađeni su nalazi koji svjedoče o ranom prisustvu modernog čovjeka. U prnjavorskoj okolici postoje i tragovi iz rimskog perioda, kao i više lokaliteta koji se vežu uz srednji vijek.[8][10]
Istraženost najstarijeg razdoblja nije potpuna, ali raspoloživi nalazi pokazuju kontinuitet naseljenosti šireg prostora između donjih tokova Bosne i Vrbasa. Upravo zbog takvih nalaza u lokalnoj historiografiji područje uz Ukrinu zauzima važno mjesto u razmatranju ranih ljudskih zajednica sjeverne Bosne.[10]
Srednji vijek
U okolici Prnjavora u izvorima se 1244. spominje utvrda Glaž, sjedište istoimene župe. Ta je župa u 16. stoljeću povremeno bila i pod vlašću bosanskih vladara, što ukazuje na granični i prijelazni karakter ovog prostora između slavonskog i bosanskog političkog kruga. U Glažu se između 1373. i 1506. spominje i franjevački samostan, što potvrđuje razvijenu srednjovjekovnu crkvenu organizaciju na ovom području.[11]
Na srednjovjekovnu naseljenost upućuju i nekropole stećaka u Pečenoj Ilovi, Vijačanima i drugim selima prnjavorskog kraja.[10] U lokalnoj tradiciji i kasnijoj historiografskoj obradi važnu ulogu ima i manastir Stuplje, koji se prema predanju i pojedinim tumačenjima dovodi u vezu s 13. stoljećem, iako su njegovi temelji arheološki identificirani tek 1994. godine.[12]
Pod osmanskom vlašću
Područje Prnjavora palo je pod osmansku vlast između 1528. i 1537. godine.[11] Prema službenoj gradskoj historiji, smatra se da je samo naselje Prnjavor nastalo u 16. stoljeću, mada se sigurni pisani tragovi o njemu u novovjekovnim izvorima javljaju nešto kasnije.[8]
Krajem 17. stoljeća u jednom habsburškom vojnom izvještaju iz razdoblja 1688–1699. zabilježeni su Prnjavor (u obliku Bernjavor) i Lessnia kao manje trgovišne naseobine između Vrbasa i Ukrine, svaka s približno osamdeset domaćinstava.[8] U 18. stoljeću Prnjavor se javlja i u drugim zapisima i kartografskim prikazima, a u 19. stoljeću njegovo spominjanje postaje sve češće.[8][11]
Tokom druge polovine 19. stoljeća u Prnjavoru se razvijaju trgovina i zanatstvo, a naselje se čvršće povezuje s drugim krajevima Bosne i Hercegovine. U tom razdoblju Prnjavor dobija izrazitije trgovišno obilježje, a 1842. otvorena je i srpska konfesionalna škola, jedna od važnih obrazovnih ustanova tadašnjeg mjesta.[8]
Austro-Ugarska uprava
Nakon austro-ugarske okupacije Bosne i Hercegovine 1878. godine, Prnjavor ulazi u razdoblje jačeg administrativnog, ekonomskog i urbanog razvoja. U službenoj gradskoj historiji ističe se da su krajem XIX i početkom XX stoljeća izgrađeni novi upravni i javni objekti, među njima zgrada kotarske uprave, bolnica, hotel Popović, kao i proširene ulice i trotoari, što je vidljivo promijenilo izgled naselja.[8]
Od školske 1886/87. u Prnjavoru djeluje državna komunalna škola, a austro-ugarski period označio je i početak modernije administrativne i komunalne organizacije mjesta.[8] Urbanizacija tog vremena ostavila je trajan trag u prostornom razvoju Prnjavora i njegovom prerastanju iz manje trgovačke varoši u lokalno središte.
Kolonizacija i nastanak Male Evrope
Najvažniji proces austro-ugarskog razdoblja za historiju Prnjavora bila je kolonizacija stranog agrarnog stanovništva. Prema novijem historiografskom istraživanju, kolonizacija je u prnjavorskom kotaru trajala od 1883. do 1910. godine i trajno izmijenila njegovu etničku i vjersku strukturu. Motivi austro-ugarske uprave bili su i privredni i politički: naseljavanje slabo naseljenih prostora, unapređenje poljoprivrede te dovođenje lojalnog stanovništva iz drugih dijelova Monarhije.[13]
Prva i najpoznatija kolonistička zajednica bili su Italijani, koji su se najprije 1884. naselili u okolini Palačkovaca, da bi 1892. osnovali koloniju Štivor.[13] Ubrzo su uslijedila i druga naseljavanja: Česi su 1894. formirali koloniju Kobaš-Seferovci, a 1895. i Mačino brdo; Slovenci su 1895. osnovali koloniju Ralutinac; Nijemci su 1896. formirali Ukrinski Lug; Mađari su 1897. osnovali Jasici Lug (Vučjak), jedinu mađarsku agrarnu koloniju u Bosni i Hercegovini; od 1899. počinje jače doseljavanje poljskih i rusinskih, odnosno ukrajinskih porodica u Kokorski Lug, Kličkovo Brdo, Gumjeru, Palačkovci Lug, Gajeve, Rakovac, Dubravu, Kamenicu i Devetinu.[13]
Ovaj talas doseljavanja oblikovao je prepoznatljivu višekonfesionalnu i višejezičnu sliku Prnjavora. Gradski i turistički izvori navode da je krajem XIX i početkom XX stoljeća na ovom prostoru bilo prisutno 19, odnosno oko 20 etničkih grupa, zbog čega je Prnjavor dobio nadimak Mala Evropa ili Evropa u malom.[8][9] Taj naziv ostao je jedna od najpoznatijih odrednica grada i u kasnijim razdobljima.
Od Prvog svjetskog rata do 1945.
Po završetku Prvog svjetskog rata Prnjavor je ušao u sastav Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, a od 1929. bio je dio Vrbaske banovine u Kraljevini Jugoslaviji. To razdoblje obilježili su agrarna reforma, daljnji razvoj upravnih funkcija te jačanje Prnjavora kao administrativnog, kulturnog i obrazovnog središta šireg kraja.[8]
Nakon Prvog svjetskog rata u Prnjavoru djeluju samo državne škole, što svjedoči o jačanju centraliziranog obrazovnog sistema u novoj državi.[8] U međuratnom periodu grad zadržava multietnički sastav nastao u austro-ugarskom razdoblju, iako se odnosi među zajednicama mijenjaju pod uticajem šire političke i ekonomske krize u zemlji.
Tokom Drugog svjetskog rata područje Prnjavora bilo je zahvaćeno ratnim djelovanjima i promjenama vlasti. Lokalna službena historija navodi da je Prnjavor 10. jula 1943. oslobođen akcijom Kozaračke brigade i Prnjavorskog vojnog odreda.[8] Rat je ostavio snažne posljedice na demografsku i privrednu strukturu cijelog kraja.
Socijalističko razdoblje
Nakon 1945. Prnjavor je postao dio Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine u sastavu SFR Jugoslavije. Godine 1951. formirana je općina Prnjavor, a grad je učvrstio svoju ulogu općinskog administrativnog središta.[8]
U drugoj polovini 20. stoljeća razvijani su novi privredni kapaciteti, saobraćajna i komunalna infrastruktura, pa je Prnjavor sve više poprimao obilježja urbanog naselja.[8] Istovremeno su poslijeratne migracije uticale na promjenu nacionalnog sastava; gradski izvori posebno ističu da se nakon Drugog svjetskog rata znatan broj Poljaka iselio u Poljsku.[9]
Iako je broj pojedinih manjinskih zajednica s vremenom opadao, sjećanje na austro-ugarsku kolonizaciju i život brojnih etničkih skupina ostalo je snažno prisutno u identitetu Prnjavora.
Rat u Bosni i Hercegovini i savremeno doba
Tokom rata u Bosni i Hercegovini (1992–1995) Prnjavor je bio uključen u ratna zbivanja Bosanske krajine, a rat je doveo do teških društvenih i demografskih promjena. Pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju pravosnažno su razmatrani i zločini koji su obuhvatali Prnjavor; u predmetu protiv Momčila Krajišnika utvrđena je odgovornost za deportacije Bošnjaka u Prnjavoru.[14]
U poslijeratnom razdoblju Prnjavor je nastavio njegovati identitet Male Evrope kroz kulturni rad i javno predstavljanje nacionalnih manjina.[9] Važna novija promjena u institucionalnom razvoju bila je 2023. godina, kada je stupio na snagu Zakon o Gradu Prnjavor i dotadašnja općina dobila status grada.[15]
Historijsko naslijeđe
Historijski razvoj Prnjavora vidljiv je i u njegovoj materijalnoj baštini. Crkva brvnara u Palačkovcima iz 1843. godine jedan je od najznačajnijih sačuvanih spomenika starijeg graditeljstva na području Prnjavora i proglašena je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.[12]
Prema pojedinim pisanim tragovima, Gradska džamija u Prnjavoru podignuta je oko 1800. godine, a 2003. harem Gradske džamije proglašen je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.[12] U gradskom naslijeđu posebno mjesto zauzima i ukrajinska crkva, za koju turistički izvori navode da je 1910. bila prva ukrajinska crkva sagrađena na Balkanu.[12]
Ovi sakralni i kulturni spomenici, zajedno s tragovima kolonističkih naselja i javnim građevinama iz austro-ugarskog i jugoslavenskog razdoblja, čine osnovu historijskog pamćenja Prnjavora i svjedoče o njegovom slojevitom razvoju.
Kultura
Prnjavor bez obzira na svoju veličinu ima bogatu tradiciju amaterskog kulturnog rada, naročito vezano za pripadnike nacionalnih manjina koje su tamo živjele ili još uvijek žive u manjem broju.
Nacionalni spomenici
Na listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine za grad Prnjavor se nalaze sljedeći spomenici:
Ukrajinska manjina
Kad je riječ o Ukrajincima, prvo ukrajinsko društvo pod nazivom Rusinska čitaonica društva "Prosvita" osnovano je 1909. Tu je u principu počeo prvi kulturno prosvjetni rad ukrajinaca u Bosni i Hercegovini. Na osnovi "Prosvite" 1909. u Prnjavoru je sazvana osnivačka Skupština gdje kroz kratko vrijeme preregistrovana u filijalu "Prosvite" iz Lavova (Galicije). Nakon njega Ukrajinci su osnovali 1919. "Dramski kružok". Zatim 17. marta 1934. osnovali filijalu ukrajinskog zagrebačkog društva "Prosvita" sa 58 članova. Dana 19. decembra 1935. osnovali su ukrajinsku čitaonicu. Pred Drugi svjetski rat počelo je da radi Ukrajinsko kulturno-prosvjetno društvo "Taras Ševčenko". Ono je nastavilo rad nakon rata i djeluje sve do danas.
Sport
Reference
- ↑ "Lokalni izbori 2024 - Prnjavor". izbori.ba. Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine. 5. 11. 2024. Pristupljeno 16. 11. 2024.
- ↑ "Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini" (PDF). fzs.ba. Arhivirano s originala (PDF), 5. 3. 2016. Pristupljeno 24. 11. 2015.
- 1 2 "Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik". popis.gov.ba. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. Arhivirano s originala, 7. 4. 2021. Pristupljeno 7. 4. 2021.
- 1 2 "Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991" (PDF). fzs.ba. Pristupljeno 22. 11. 2015.
- 1 2 "Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981" (PDF). stat.gov.rs. Pristupljeno 22. 11. 2015.
- 1 2 "Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971" (PDF). stat.gov.rs. Pristupljeno 22. 11. 2015.
- 1 2 "Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961" (PDF). stat.gov.rs. Pristupljeno 15. 4. 2016.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 "Town history". Grad Prnjavor. Pristupljeno 12. 3. 2026.
- 1 2 3 4 "Little Europe". Grad Prnjavor. Pristupljeno 12. 3. 2026.
- 1 2 3 "Prnjavor through history". Tourist Organization of Republika Srpska. Pristupljeno 12. 3. 2026.
- 1 2 3 "Prnjavor". Hrvatska enciklopedija. Leksikografski zavod Miroslav Krleža. Pristupljeno 12. 3. 2026.
- 1 2 3 4 "Prnjavor". Tourist Organization of Republika Srpska. Pristupljeno 12. 3. 2026.
- 1 2 3 Lužija, Stojanka (2025). "Rezultati naseljavanja stranih kolonista u prnjavorskom kotaru (1883–1910)". Sineza. 6 (1): 95–107. doi:10.63356/sin.2025.007 Provjerite vrijednost parametra
|doi=(pomoć). Pristupljeno 12. 3. 2026. - ↑ "MOMČILO KRAJIŠNIK" (PDF). International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia. United Nations. Pristupljeno 12. 3. 2026.
- ↑ "Zakon o Gradu Prnjavor". Narodna skupština Republike Srpske. Pristupljeno 12. 3. 2026.
- ↑ "Spisak nacionalnih spomenika po mjestima (grad Prnjavor)". Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 26. 11. 2015.[mrtav link]
.svg){kind=small}
