Idi na sadržaj

Teorija ekoloških sistema

Nepregledano
S Wikipedije, slobodne enciklopedije

Teorija ekoloških sistema je teorijski model u okviru razvojne psihologije koji ljudski razvoj objašnjava kao rezultat uzajamnog djelovanja pojedinca i njegovog okruženja.[1] Teoriju je razvio američki psiholog ruskog porijekla Urie Bronfenbrenner, koji ju je oblikovao i razvijao tokom cijele svoje akademske karijere.[2]

Prvi put ju je sistematski predstavio 1977. u časopisu American Psychologist.[3] Teoriju je dodatno razradio u djelu Ekologija ljudskog razvoja (eng. The Ecology of Human Development), a kasnije je proširio u okviru bioekološkog modela ljudskog razvoja.[4][5]

Osnovni doprinos teorije ekoloških sistema ogleda se u sistematskom proučavanju utjecaja različitih kontekstualnih faktora na razvoj pojedinca. U kasnijim fazama razvoja teorije poseban naglasak stavljen je na aktivnu ulogu pojedinca u vlastitom razvoju, kao i na razumijevanje razvojnih procesa kao centralnog predmeta analize, umjesto isključivog oslanjanja na društvene kategorije poput spola ili etničke pripadnosti kao osnovnih objašnjenja razvojnih ishoda.[6]

Pregled

[uredi | uredi izvor]

Teorija ekoloških sistema predstavlja naučni pristup proučavanju ljudskog razvoja tokom cijelog životnog vijeka, s posebnim naglaskom na međusobnu povezanost različitih razvojnih procesa, uključujući kognitivni, socijalni i biološki razvoj.[6] Ovaj teorijski okvir karakterizira oslanjanje na naturalističke i kvazieksperimentalne studije,[6] iako su neka značajna istraživanja provedena i eksperimentalnim metodama.[2]

Prema ovoj teoriji, razvojni procesi imaju univerzalna obilježja, ali se njihovo ispoljavanje razlikuje u zavisnosti od društvenog, kulturnog i institucionalnog konteksta. Takvi procesi mogu imati različite obrasce u različitim okruženjima i različito utjecati na pojedince. Zbog toga istraživači u okviru ovog teorijskog pristupa analiziraju individualne i kontekstualne razlike kako bi bolje razumjeli opće zakonitosti ljudskog razvoja.[6]

Dijelovi teorije ekoloških sistema vidljivi su kroz cjelokupan naučni rad Urieja Bronfenbrennera.[2] Tokom 1950-ih godina analizirao je historijske i klasne razlike u roditeljskim praksama,[7] dok je tokom 1960-ih proučavao rodne razlike, s posebnim fokusom na različita kulturna značenja istih roditeljskih postupaka prema dječacima i djevojčicama.[8] Tokom 1970-ih upoređivao je odgojne prakse u Sjedinjenim Američkim Državama i Sovjetskom Savezu, analizirajući na koji način kulturne razlike i usklađenost vrijednosti unutar društvenih institucija utječu na roditeljski utjecaj i razvoj djece.[9]

Teorija ekoloških sistema razvijala se postepeno kroz tri glavne faze Bronfenbrennerovog naučnog rada.[6] Njeno prvo sistematsko teorijsko oblikovanje objavljeno je 1977. u časopisu American Psychologist, gdje je Bronfenbrenner kritikovao tada dominantne laboratorijske pristupe u istraživanju dječijeg razvoja, smatrajući da oni pružaju ograničen uvid u stvarne razvojne procese jer zanemaruju prirodni društveni i porodični kontekst razvoja.[3]

U djelu Ekologija ljudskog razvoja iz 1979. Bronfenbrenner je dodatno razradio teoriju kroz niz definicija, pretpostavki i hipoteza koje objašnjavaju kako različiti nivoi okruženja utječu na razvoj pojedinca.[4] U tom okviru razvoj se posmatra kao rezultat međusobnog djelovanja ličnih karakteristika pojedinca i različitih sistema okruženja — od neposrednih odnosa, kao što su porodica i škola, do širih društvenih struktura, uključujući radno okruženje roditelja, državne politike i kulturne vrijednosti.[10]

U kasnijem razvoju teorije Bronfenbrenner je sve više naglašavao aktivnu ulogu pojedinca u vlastitom razvoju, pri čemu razvojni procesi nisu shvaćeni kao jednostavna posljedica društvenih kategorija poput spola ili etničke pripadnosti, nego kao rezultat dinamične interakcije između osobe i njenog okruženja.[6]

Konačna faza razvoja teorije oblikovana je u bioekološki model ljudskog razvoja, razvijen u saradnji sa Stephenom J. Cecijem. Ovaj model dodatno je istakao značaj individualnih razlika, bioloških predispozicija i uzajamnog djelovanja razvojnih procesa unutar specifičnih životnih konteksta.[5][6]

Bronfenbrenner je zagovarao primjenu društvenih politika kao praktičnog sredstva za unapređenje dječijeg razvoja, smatrajući da intervencije u društvenom okruženju mogu imati značajan utjecaj na razvojne ishode. Primjena ovih principa vidljiva je, između ostalog, u američkom programu ranog obrazovanja Head Start.[11]

Pet sistema

[uredi | uredi izvor]

Bronfenbrennerova teorija ekoloških sistema razlikuje pet međusobno povezanih nivoa okruženja koji utječu na ljudski razvoj:

  • Mikrosistem: Predstavlja neposredno okruženje pojedinca i obuhvata odnose i institucije s kojima osoba svakodnevno ostvaruje direktan kontakt, kao što su porodica, škola, vršnjaci i lokalna zajednica. Mikrosistem ima najneposredniji utjecaj na razvoj pojedinca.
  • Mezosistem: Odnosi se na međusobne veze između različitih mikrosistema. To uključuje, na primjer, odnos između porodice i škole ili interakciju između roditelja i vršnjaka djeteta. Kvalitet tih povezanosti može značajno utjecati na razvojne ishode.
  • Egzosistem: Obuhvata društvene strukture i okolnosti u kojima pojedinac ne učestvuje neposredno, ali koje posredno utječu na njegov razvoj. Primjer za to su radni uslovi roditelja, koji mogu utjecati na porodične odnose i time oblikovati razvoj djeteta.
  • Makrosistem: Predstavlja širi društveni i kulturni okvir u kojem su ugrađeni svi ostali sistemi. Uključuje društvene vrijednosti, norme, zakone, običaje i ekonomske uslove koji oblikuju život pojedinca i zajednice.[12]
  • Hronosistem: Odnosi se na vremensku dimenziju razvoja i uključuje životne promjene i historijske okolnosti koje utječu na pojedinca. To mogu biti lični događaji, poput razvoda roditelja, ali i šire društvene promjene, kao što su promjene u društvenim ulogama žena ili tehnološki napredak.[13]

U kasnijim fazama razvoja teorije Bronfenbrenner je u model uključio i biološke faktore, zbog čega se teorija u kasnijoj literaturi često označava kao bioekološki model ljudskog razvoja.[5] Time je dodatno naglašeno da ljudski razvoj proizlazi iz uzajamnog djelovanja bioloških predispozicija i različitih nivoa okruženja.

Prema ovom teorijskom okviru, svaki sistem sadrži specifične društvene uloge, norme i pravila koji mogu utjecati na psihološki razvoj pojedinca. Različiti društveni i životni uslovi stvaraju različite razvojne okolnosti, pa tako socioekonomski status, porodična struktura i karakteristike lokalne zajednice mogu oblikovati iskustva i razvojne mogućnosti pojedinca na različite načine.[14]

Od objavljivanja 1979., Bronfenbrennerovo djelo Ekologija ljudskog razvoja imalo je značajan utjecaj na razvojnu psihologiju i srodne discipline, posebno u razumijevanju odnosa između pojedinca i njegovog okruženja.[4][15]

Njegov teorijski pristup doprinio je širenju razumijevanja ljudskog razvoja, pri čemu se okruženje — od porodičnih odnosa do ekonomskih i političkih struktura — posmatra kao sastavni dio životnog razvoja od djetinjstva do odraslog doba.

Bronfenbrenner je kao značajne osobe koje su utjecale na njegov naučni razvoj navodio sovjetskog razvojnog psihologa Leva Vygotskog i njemačko-američkog psihologa Kurta Lewina.

Njegov rad predstavlja i jednu od teorijskih osnova ekološkog savjetovanja, pristupa koji naglašava važnost društvenog i životnog konteksta u procesu psihološkog savjetovanja.

Teorija humane ekologije, kao dio šireg polja teorija ljudskog razvoja, posebno naglašava značaj okolinskih faktora kao sastavnog dijela razvojnih procesa.[13]

Reference

[uredi | uredi izvor]
  1. ↑ Lightfoot, Cynthia; Cole, Michael; Cole, Sheila R. (2009). The Development of Children (jezik: engleski) (6. izd.). New York: Worth Publishers. Pristupljeno 27. april 2026.
  2. 1 2 3 Darling, Nancy (2007). "Ecological Systems Theory: The Person in the Center of the Circles". Research in Human Development (jezik: engleski). 4 (3–4): 203–217. doi:10.1080/15427600701663023. Pristupljeno 27. april 2026.
  3. 1 2 Bronfenbrenner, Urie (1977). "Toward an experimental ecology of human development" (PDF). American Psychologist (jezik: engleski). 32 (7): 513–531. doi:10.1037/0003-066X.32.7.513. Pristupljeno 27. april 2026.
  4. 1 2 3 Bronfenbrenner, Urie (1979). The Ecology of Human Development: Experiments by Nature and Design (jezik: engleski). Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0674224513. Pristupljeno 27. april 2026.
  5. 1 2 3 Bronfenbrenner, Urie; Morris, Pamela A. (2006). The Bioecological Model of Human Development (PDF). Handbook of Child Psychology (jezik: engleski). John Wiley & Sons. doi:10.1002/9780470147658.chpsy0114. Pristupljeno 27. april 2026.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 Rosa, Edinete Maria; Tudge, Jonathan (2013). "Urie Bronfenbrenner's Theory of Human Development: Its Evolution From Ecology to Bioecology". Journal of Family Theory & Review (jezik: engleski). 5 (4): 243–258. doi:10.1111/jftr.12022. Pristupljeno 27. april 2026.
  7. ↑ Newcomb, Theodore M.; Hartley, Eugene L. (1947). Readings in Social Psychology (jezik: engleski). New York: Henry Holt and Company. Pristupljeno 27. april 2026.
  8. ↑ Bronfenbrenner, Urie (1961). "Some familial antecedents of responsibility and leadership in adolescents". u Petrullo, L.; Bass, B.M. (ured.). Leadership and interpersonal behavior. str. 239–271.
  9. ↑ Bronfenbrenner, Urie; Condry, John C. (1972). Two Worlds of Childhood: US and USSR (PDF) (jezik: engleski). New York: Simon and Schuster. ISBN 0-671-21238-9. Pristupljeno 27. april 2026.
  10. ↑ Ceci, Stephen J. (2006). "Urie Bronfenbrenner (1917–2005)". American Psychologist (jezik: engleski). 61 (2): 173–174. doi:10.1037/0003-066X.61.2.173. Pristupljeno 27. april 2026.
  11. ↑ Zigler, Edward; Muenchow, Susan (1992). Head Start: The Inside Story of America's Most Successful Educational Experiment (jezik: engleski). New York: Basic Books. ISBN 978-0465028825. Pristupljeno 27. april 2026.
  12. ↑ Kail, Robert V.; Cavanaugh, John C. (2010). Human Development: A Life-span View (jezik: engleski) (5. izd.). Belmont, CA: Wadsworth Cengage Learning. ISBN 978-0495600374. Pristupljeno 27. april 2026.
  13. 1 2 Santrock, John W. (2007). A Topical Approach to Life-Span Development (PDF) (jezik: engleski). New York: McGraw-Hill. ISBN 978-0073382647. Pristupljeno 27. april 2026.
  14. ↑ Vander Zanden, James Wilfrid (1989). Human Development (jezik: engleski). New York: Knopf. ISBN 978-0394380636. Pristupljeno 27. april 2026.
  15. ↑ Jeronimus, Bertus F.; Riese, Harriëtte; Sanderman, Robbert; Ormel, Johan (2014). "Mutual Reinforcement Between Neuroticism and Life Experiences: A Five-Wave, 16-Year Study to Test Reciprocal Causation". Journal of Personality and Social Psychology (jezik: engleski). 107 (4): 751–764. doi:10.1037/a0037009. PMID 25111305. Pristupljeno 27. april 2026.
Preuzeto iz "https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Teorija_ekoloških_sistema&oldid=3842451"