Ustav Jugoslavije iz 1974.

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu

Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije iz 1974. (poznat i kao Brionski ustav) svečano je proglašen 21. februara te godine.[1]. Ovaj ustav je izvršio značajne promjene u društvenom i ekonomskom uređenju zemlje. Ustaljeni termin novinarskog i političkog govora koji se odnosi na ovaj Ustav je samo Ustav iz 1974.

Po tom Ustavu su uvedeni paritetni odnosi između republika, konsenzus u odlučivanju, a SAP Kosovo i SAP Vojvodina (dotada pokrajine) dobile su gotovo status republika.[2] Po osnovu ovog ustava uvedeni su novi ustavi u republikama i pokrajinama. Legalizovano je pravo na samoopredjeljenje i otcjepljenje, ali je ostalo nejasno da li su nosioci toga prava narodi ili republike. Društvena svojina proglašena je osnovnim obilježjem ekonomskog sistema. Uveden je delegatski sistem kao osnova iz koje izrastaju skupštine svih društveno-političkih i interesnih zajednica kao i organi društvenog samoupravljanja.[1] Ustavom iz 1974. godine, Josip Broz Tito proglašen je doživotnim Predsjednikom Republike i Vrhovnim komandantom a osnovano je i Predsjedništvo SFRJ kao kolektivni organ upravljanja, koji je mehanizmima dogovora i konsenzusa trebao osigurati opstanak i djelovanje višenacionalne Jugoslavije i nakon Titove smrti.[1]

Donošenju ovog Ustava prethodila su stalna balansiranja između centralizma i federalizma, zbog čega je druga Jugoslavija prolazila kroz brojne ustavne promjene:1946, 1953, 1963. Ustav iz 1963. godine bio je 19 puta popravljan. Preko ustavnih amandmana od 1971. i 1972, došlo se do Ustava iz 1974., koji je imao usaglašavajući karakter.

Amandmani[uredi | uredi izvor]

Amandmanima je sprovedena reforma federacije. Ustavom iz 1974. u pogledu utvrđivanja karaktera i sadržaja funkcija i odnosa u saveznoj državi donesene su određene izmjene u organizaciji federacije. Pet vijeća Skupštine SFRJ su sačinjavali Savezno vijeće sa Vijećem republika i pokrajina. Članove Saveznog izvršnog vijeća (SIV)-a birala su oba vijeća Skupštine SFRJ vodeći pri tome računa o ravnopravnoj zastupljenosti republika kao i odgovarajućoj zastupljenosti autonomnih pokrajina.

Reforme su nastavljene amandmanima iz 1981. i 1988. godine. Amandmani I-VIII usvojeni su 3. jula 1981. Usvojeni su principi kolektivnog rada, odlučivanja i odgovornosti. Objašnjenje za uvođenje ovih amandmana počivala je na tezi da je individualnost funkcija odlučivanja i upravljanja u sukobu sa prirodom društvene svojine, društvenog samoupravljanja, te delegatskim sistemom i ravnopravnošću naroda i narodnosti. U praksi je primjena ovih principa dovela do blokade operativne strane poslovanja i obezbjeđenja njenog kontinuiteta. Na drugoj strani odgovornost za blokadu je bila depersonalizovana.

Predsjednik i potpredsjednik Skupštine SFRJ i predsjednik vijeća Skupštine SFRJ birani su na godinu dana. Za predsjednika SIV-a nije moglo biti birano lice dva puta zaredom, dok su članovi SIV-a mogli istu funkciju obavljati dva puta zaredom.

Amandmani IX-XLVIII, usvojeni su 25. novembra 1988. Uvedena je osnova za jedinstveno tržište u Jugoslaviji i u određenoj mjeri i zakonodavnu vlast federacije. I dalje je važio konsenzus u odlučivanju o bitnim pitanjima na nivou federacije.

Zakonskom odredbom uvedena je himna SFRJ Hej Sloveni. Prije toga naziv himne regulisan je Zakonom o upotrebi grba, zastave i himne od 22. aprila 1974.[3]

Posljedice za republike[uredi | uredi izvor]

SR Hrvatska[uredi | uredi izvor]

Zahtjevi za što većom državnošću republika posebno su bili izraženi u SR Hrvatskoj gdje je tokom Hrvatskog proljeća tražena veća finansijska i politička samostalnost Hrvatske.[nedostaje referenca]

SR Srbija[uredi | uredi izvor]

SR Srbija se, međutim, suprotstavljala donošenju Ustava iz 1974., ali ga je formalno odbacila tek poslije smrti Josipa Broza Tita. Razlozi nezadovoljstva bila su široka ovlaštenja koja su dobile autonomne pokrajine. Ovi stavovi dolazili su pretežno od članova Srpske akademije nauka i umjetnosti (SANU)[2]

SR Bosna i Hercegovina[uredi | uredi izvor]

Za SR Bosnu i Hercegovinu, Ustav iz 1974. godine bio je afirmativan u smislu njene državnosti jer su se prema tom Ustavu, republike definisale kao države i samoupravne zajednice.[2] Bošnjaci su prvi put ovim Ustavom dobili ravnopravni status naroda unutar jugoslavenske zajednice i naziv Muslimani.[4]

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ a b c "Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, 21. februar 1974". Arhiv Jugoslavije (jezik: srpski). 2008. Pristupljeno 22. 4. 2019. CS1 održavanje: nepreporučeni parametar (link)
  2. ^ a b c Mahić 2003, str. 4.
  3. ^ "Amandmani na Ustav iz 1974. godine". Arhiv Jugoslavije. 2008. Pristupljeno 22. 4. 2019. Provjerite vrijednost datuma u parametru: |date= (pomoć)CS1 održavanje: nepreporučeni parametar (link)
  4. ^ "Intervju dana Mustafa Imamović, Šta hoće SDA: ummu muslimana ili modernu državu?!". Arhiva BH Dani broj 195. BH Dani. 2. 3. 2001. Pristupljeno 22. 4. 2019. CS1 održavanje: nepreporučeni parametar (link)

Literatura[uredi | uredi izvor]

  • Mahić, Derviš (2003). Kojim putem ide Bosna. Oslo: Univerzitet Oslo.CS1 održavanje: ref=harv (link)

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]