5. vijek p.n.e.
| mileniji:
◄ | 2. milenij p.n.e. | 1. milenij p.n.e. | 1. milenij | ► |
| Vijekovi:
◄ | 7. vijek p.n.e. | 6. vijek p.n.e. | 5. vijek p.n.e. | 4. vijek p.n.e. | 3. vijek p.n.e. | ► |
| Decenije:
490te p.n.e. | 480te p.n.e. | 470te p.n.e. | 460te p.n.e. | 450te p.n.e. | 440te p.n.e. | 430te p.n.e. | 420te p.n.e. | 410te p.n.e. | 400te p.n.e. |
5. vijek p.n.e. je započeo na prvi dan 500 p.n.e. a završio na posljednji dan 401 p.n.e.
[uredi] Pregled
5. vijek p.n.e. je karakterističan po tome što ga je na području Grčke i Mediterana došlo do procvata helenske civilizacije, odnosno brojnih novih dostignuća na polju kulture, umjetnosti, književnosti i filozofije na kojima se temelji današnja zapadna civilizacija.
Vijek je započeo kada se Perzijsko Carstvo u svom širenju na zapad sukobilo s grčkim polisima. Sukob je započeo kao jonski ustanak a potom prerastao u duge grčko-perzijske ratove u kojima je Grčka uspjela očuvati svoju nezavisnost. Među grčkim polisima je najveće bogatstvo i politički uticaj stekla Atena koja postaje glavno kulturno središte antičkog svijeta, u kojem u to vrijeme počinje tzv. klasični period. Atenska politička hegemonija je, s druge strane, izazvala reakciju drugih polisa kao što su Korint i Sparta, te je druga polovica vijeka obilježena dugotrajnim peloponeskim ratom koji je završio atenskim porazom, odnosno završetkom zlatnog doba Atene.
[uredi] Događaji
- 499 p.n.e. - Počinje jonski ustanak, a s njim i grčko-perzijski ratovi.
- 494 p.n.e. - Bitka kod Lade i gušenje jonskog ustanka.
- 492 p.n.e. - Prva neuspjela invazija Perzijanaca na Grčku.
- 490 p.n.e. - Maratonska bitka kojim je zaustavljena druga perzijska invazija Grčke.
- 480 p.n.e. - Perzijski kralj Kserkso prodire u Grčku, ali je zaustavljen u bitci kod Salamine.
- 479 p.n.e. - Bitka kod Plateje kojom je slomljena perzijska invazija Grčke.
- 477 p.n.e. - Osnovan Delski savez.
- 449 p.n.e. - Kalijin mir.
- 432 p.n.e. - Počinje peloponeski rat.
- 430 p.n.e. - Atenska kuga.
- 413 p.n.e. - Propast sicilikanske ekspedicije.
- 404 p.n.e. - Završava peloponeski rat.
- 400 p.n.e. - Pohod Deset hiljada.
[uredi] Izumi, pronalasci i otkrića
- Lijevano željezo se prvi put koristi u kineskom Kraljevstvu Wu zahvaljujući pronalasku visokih peći, te se počinje širiti za izradu oružja i poljoprivrednih alata u Zaraćenim državama.
- Sljedbenici kineskog filozofa Mozija prvi koriste trebuše (katapult).
- Grci pronalaze sidro.
- Grci počinju koristiti čekrke za izradu i tovarenje brodova.
- Grci pronalaze linearnu perepsektivu.
- Grci usavršavaju metode lijevanja bronze.
- Kineski hidralički inženjer Ximen Bao (西門豹) uvodi veliki sistem irigacijskih kanala koje je dao napraviti za Markiza Wena od Weija (文侯) (445 p.n.e.–396 p.n.e.).
- Kineski filozof Li Kui piše Knjigu Zakona (Fajing, 法经) 407 p.n.e., koji je poslužio kao osnova zakonodavstva dinastije Qin i dinastije Han.
