Muslimansko osvajanje Perzije

Sa Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigacija, traži
Muslimansko osvajanje Perzije
Muslimanska osvajanja
IslamicConquestsIroon.png
Datum 633651
Lokacija Mezopotamija, Kuvajt, Mediteran i Bliski istok, Perzija
Ishod Pobjeda muslimana i pad Sasanidskog carstva
Sukobljene strane
Muslimani Rašidunskog halifata Sasanidsko Perzijsko Carstvo
Komandanti
Ebu-Bekr
Omer ibn el-Hattab
Halid ibn Velid
Muthana ibn Haris
Ebu-Ubejde Amir ibn El-Džerrah
Sa'd ibn Ebu Vekkas
Hašim ibn Utbe
Ebu Musa el-Ensari
Amar ibn Jasir
Numan ibn Mukarin
Huzajfe ibn al-Jemen
Osman ibn Ebi al-As
Asim ibn Amr
Ahnaf ibn Kais
Abdulah ibn Amr
Jezdegerd III
Rustem
Mahbuzan
Huzail ibn Imran
Hormuz
Anusjan
Endarzagar
Bahman Jaduya
Piruz Kušro
Džaban
Hormuzan
Mardanšah
Bahram
Isfandijar
Karinz ibn Karianz
Jalinus
Al-Bajruzan
Sijavakš
Grigor
Mihran-i Hamadani
Šahrvaraz Jadhuji
Musel III Mamikonian
Varaztirots
Muta
Narsi
Tirujih

Muslimansko osvajanje Perzije, također poznato i kao arapsko osvajanje Irana[1] je u konačnici dovelo do pada perzijskog Sasanidskog carstva 651. godine i opadanja rasprostranjenosti zoroastrijanske religije u Iranu. Arapi (Rašidunski halifat) su prvi put napali sasanidsku teritoriju 633. godine kada je general Halid ibn Velid napao Mezopotamiju (današnji Irak), koja je bila politički i ekonomski centar sasanidske države.[2] Nakon osvajanja Mezopotamije i odlaska Halida ibn Velida sa glavninom vojske na rimski front u Levant, u perzijskom kontranapadu muslimani su izgubili osvojene teritorije. Druga invazija je pokrenuta 636. godine pod komandom Sa'd ibn Ebu Vekkasa, pri čemu je muslimanska vojska pod njegovim komandovanjem ključnom pobjedom u bici kod Kudisije dovela do trajnog gubitka perzijske vlasti nad zapadnim dijelom Sasanidskog carstva. Planina Zagros je tada postala prirodna prepreka i granica između Rašidunskog halifata i Sasanidskog carstva. Usljed stalnih upada perzijanaca na osvojenu teritoriju, drugi halifa Omer (Umar) je naredio invaziju Sasanidskog carstva 642. godine, koja je završena potpunim osvajanjem ovog carstva 651. godine. Brzo osvajanje Perzije, u nizu dobro organizovanih višestrukih napada pod vođstvom halife Omera iz Medine koja je bila udaljena nekoliko hiljada kilometara od ratišta u Perziji, je postalo njegov najveći trijumf, doprinoseći njegovom ugledu kao velikog vojnog i političkog stratega.

Iranski historičari su tražeći da odbrane svoje pretke koristili arapske izvore koji pokazuju da "suprotno tvrdnjama nekih historičara, Iranci su se u stvari borili dugo i teško protiv arapske invazije."[3] Od 651. godine većina urbanih centara u iranskim zemljama, sa izuzetkom kaspijskih pokrajina i Transoxiane, dolazi pod dominaciju arapskih vojski. Na mnogim mjestima u Iranu organizovana je odbrana protiv okupatora, ali na kraju niko nije bio u stanju da odbije arapsku invaziju. Čak i nakon što su Arapi pokorili zemlju, u mnogim gradovima podignute su pobune, u kojima je ubijen arapski guverner ili su bili napadnuti vojni garnizoni, ali pojačanjima iz drugih krajeva halifata uspješno su ugušene sve pobune i nametnuta je vladavina islama. Nasilno potčinjavanje Buhare nakon mnogih ustanaka potvrđuje tvrdnje iranskih historičara.

Međutim, prelazak na islam je bio samo postepen. Tokom ovog procesa mnoga djela nasilja su počinjena, zoroastrijski spisi su spaljeni i mnogi pripadnici ove religije pogubljeni.[4] Nakon što su politički osvojeni, Perzijanci su ponovno počeli sami da se uzdižu održavanjem perzijskog jezika i kulture. Bez obzira na to, islam je usvojen od strane mnogih zbog političkih, sociokulturoloških i duhovnih razloga, ili jednostavno kroz nagovaranje, postajući preovladavajuća religija.[5][6]

Sasanidsko carstvo prije osvajanja[uredi | uredi izvor]

Još od 1. vijeka p. n. e. granica između Rimskog carstva (kasnije bizantijskog) i partskog carstva (kasnije sasanidskog) je bila rijeka Eufrat. Granica je stalno bila osporavana. Većina bitaka je vođena u ovom području, a samim time najveći broj utvrđenja se nalazio upravo u ovom brdovitom području na sjeveru, što je ogromnu arapsku (ili sirijsku) pustinju razdvajalo na dva dijela koja su pripadala rivalskim carstvima. Jedina opasnost je dolazila sa juga, povremenim napadima nomadskih arapskih plemena sa neutralne teritorije. Oba carstva su iz tog razloga ostvarivala saveze sa malim, polunezavisnim arapskim plemenima, koja su služila kao neutralna područja. Bizantski saveznici su bili Gasanidi dok su perzijancima bili naklonjeni Lahmidi. Tokom 6. i 7. vijeka, razni faktori su doveli do toga da je ta ravnoteža uništena iako je održavana toliko vijekova unazad kroz historiju.

Pobuna arapskih vazalnih država[uredi | uredi izvor]

Arapsko pleme Gasanida, koje je u to doba bilo bizantijski vazal, je prihvatilo monofizitski oblik hrišćanstva, koje je od bizantijske pravoslavne crkve smatrano heretičkim. Bizantijci su pokušali suzbiti širenje ove religije što je izazvalo pobunu na njihovoj granici. Lahmidi su se također pobunili protiv perzijskog kralja Kušroa II. Nu'man III, prvi hrišćanski kralj Lahmida je svrgnut i ubijen od strane Kušroa II 602. godine, zbog njegovog pokušaja da se oslobodi perzijskog tutorstva. Nakon atentata na Khušroa, Perzijsko carstvo je slomljeno i Lahmidi su postali polunezavisni. Široko je rasprostranjeno mišljenje da je priključenje Lahmidskog kraljevstva bila jedan od glavnih razloga pada Sasanidske dinastije i muslimanskog osvajanja Perzije, jer su Lahmidi pristali da špijuniraju za muslimane, nakon što su poraženi u bici kod Hire od strane Halida ibn Velida.[7]

Uspon halifata[uredi | uredi izvor]

Nakon smrti Muhammeda s.a.w.s. 632. godine, na mjesto prvog halife izabran je Ebu-Bekr. Neposredno nakon toga, Ebu Bekr je morao povesti ratove protiv nekoliko arapskih plemena koji su se odmetnuli od islama. Tokom tih ratova protiv otpadnika (632-633 godine) uspio je objediniti Arabiju pod centralnu vlast halife čije je sjedište bilo u Medini. Nakon što je u potpunosti porazio pobunjenike, pokrenuo je i vojnu kampanju protiv sasanidskog Perzijskog Carstva (koju su poslije nastavile i halife Omer ibn el-Hattabi Osman ibn Affan) čime je započeo proces tokom kojeg će u samo nekoliko desetljeća doći do formiranja jednog od najvećih carstava u historiji.[8] Kampanja je započela sa Mezopotamijom, bogatom pokrajinom tadašnjeg Perzijskog Carstva pod komandom Halida ibn Velida.

Prva invazija Mezopotamije (633. godine)[uredi | uredi izvor]

Nakon ratova vođenih protiv otpadnika u vjeri (Ridda ratovi), vođa plemena koje je nastanjivalo sjeveroistok Arabije, Muthana ibn Haris, je vršio upade u perzijske gradove u Mezopotamiji. U to doba, Ebu Bekr je raspolagao dovoljno jakom vojskom da napadne Perziju na sjeveroistoku i Bizantiju na sjeverozapadu. Postojala su tri razloga za ova osvajanja: 1 - Duž granice između Arabije i ova dva velika carstva živjela su su brojna arapskih plemena koja su vodila nomadski život i činila su tzv. tampon zonu između ove tri strane. Ebu Bekr se nadao da će prihvatanje islama od strane ovih plemena doprinjeti daljnjoj ekspanziji islama. 2 - Perzijski i rimski zakoni oporezivanja su prema Ebu Bekru bili proizvoljni i okrutni te je smatrao da može nagovaranjem uvjeriti da se pomogne muslimanima. 3 - Arabiju su okruživala dva ogromna carstva te je bilo nesigurno ostati pasivan prema ove dvije sile na svojim granicama. Ebu Bekr se nadao da bi napadom na Irak i Siriju mogao otkloniti opasnost sa granica svoje islamske države.[9] Zahvaljujući uspješnim upadima na neprijateljsku teritoriju zarobljena je značajna količina plijena. Muthana ibn Haris je otišao u Medinu te obavijestio halifu Ebu Bekra o tom svom uspjehu nakon čega je imenovan za komandanta svog naroda, te su uslijedili upadi dublje u teritorij Mezopotamije. Koristeći mobilnost svoje lahke konjice mogao je lahko upasti u bilo koji grad u blizini pustinje i ponovo jednostavno nestati u pustinji, u čemu sasanidska vojska nije bila u stanju da ga prati. Ovi postupci su Ebu Bekra nagnali na pomisao o proširenju Rašidunskog halifata.[10]

Da bi bio siguran u pobjedu, Ebu Bekr je donio dvije odluke vezane za napad na Perziju. Kao prvo, odlučio je da se invaziona vojska u potpunosti sastoji od dobrovoljaca jer je znao za nemjerljivu hrabrost takvih vojnika a kao drugo odabrao je da glavnokomandujući u invaziji bude jedan od njegovih najboljih generala, Halid ibn Velid. Nakon pobjede nad samoproglašenim poslanikom, u bici na Jemami, Halid se još uvijek nalazio u Jemami kada je Ebu Bekr poslao naredbu o napadu na Perzijsko carstvo. Određujući osvajanje grada Hire kao cilj te invazije, Ebu Bekr je poslao pojačanje i naredio plemenskim vođama na sjeveroistoku Arabije, Misnah ibn Harisu, Mazhur bin Adiju, Harmali i Sulmi da se zajedno sa svojim ljudima potčine Halidovoj komandi. Marta 633. godine (prva sedmica muharrema 12. godine po Hidžri) Halid je krenuo sa svojom vojskom od 10.000 ljudi.[10] Svaki plemenski vođa mu se pridružio sa oko 2.000 ljudi pa je Halid ušao na teritoriju Perzijskog carstva sa oko 18.000 boraca. Nakon ulaska na neprijateljski teritorij, Halid je sa svojom vojskom od 18.000 vojnika ostvario odlučujuće pobjede u 4 uzastopne bitke: bitka lanaca, (april 633. godine), bitka na rijeci (3. sedmica aprila 633. godine), bitka kod Veledže (maj 633. godine) i u bici kod Uleisa (sredinom maja 633. godine). U posljednjoj sedmici maja 633. godine osvojen je i važan grad Hira nakon opsade u bici kod Hire. Nakon što je odmorio svoju vojsku, u junu iste godine, Halid je izvršio opsadu grada Al Anbara, koji se predao u muslimanske ruke u julu 633. godine. Poslije toga, sa vojskom je krenuo prema jugu, i osvojio grad Ajn Temr zadnje sedmice jula. Već u tom trenutku, većina teritorije koja danas čini Irak je bila pod vlašću muslimanske vojske.

Druga invazija Mezopotamije (636. godine)[uredi | uredi izvor]

Nakon dolaska na položaj, halifa Omer je nastavio sa osvajanjem Sirije i Mezopotamije a prema želji svoga prethodnika Ebu Bekra. Na sjeveroistočnom dijelu Arabije, u Mezopotamiji, situacija se u to doba pogoršavala iz dana u dan. Za vrijeme Ebu Bekra, nakon što je ovo područje osvojio, Halid ibn Velid je prema naredbi sa polovinom svoje vojske krenuo prema Siriji. Perzijanci su iskoristili odsutnost Halida i stavili pod svoju kontrolu izgubljenu teritoriju. Muslimanska vojska je napustila prethodno osvojena područja i skoncentrisala se u graničnim područjima. Zbog takvog razvoja situacije, Omer je odmah poslao pojačanje pod komandom Misna ibn Harisa da pomogne muslimanskoj vojsci u Mezopotamiji koja je bila pod komandom Ebu Ubejda. Perzijske snage su porazile Ebu Ubejda u bici kod mosta. Međutim, poslije toga Misnah bin Haris je porazio Perzijance u bici kod Bajouba. Zbog toga je 635. godine, Jezdegerd III tražio savez sa Heraklijem, carem Istočnog Rimskog Carstva (BIzantije). Kao potvrdu tog savezništva, Heraklije je dao svoju kćerku za ženu Jezdegerdu III, što je bio stari rimski običaj i tradicija kod uspostavljanja saveza. Dok se Heraklije pripremao za veliku ofanzivu na Levantu, Jezdegerd III je u međuvremenu naredio koncentracija ogromne vojske sa namjerom povlačenja muslimanske vojske iz Mezopotamije. Cilj se sastojao u tome da se dobro koordiniranim napadima oba cara, Heraklija iz Levanta i Jezdegerda III iz Mezopotamije, uništi moć njihovog zajedničkog neprijatelja halife Omera.[11]

Bitka na Kadisiji[uredi | uredi izvor]

Mapa bitke kod Kadisije, koja prikazuje muslimansku (crveno) i sasanidsku vojsku (plavo)

Razvojem situacije, Omer je naredio svojoj vojsci da se povuče u pogranična područja Mezopotamije, u blizini arapske pustinje, i počeo okupljanjem dodatne vojske za vojnu kampanju u Mezopotamiji. Arapska vojska se skoncentrisala u blizini Medine, a kao njen komandant izabran je Sad ibn Ebu Vekkas. Sa vojskom je napustio Medinu i stigao u Kadisiju u maju 636. godine. Iako je Heraklije pokrenuo svoju ofanzivu u maju, Jezdegerd nije bio u stanju da blagovremeno skupi svoju vojsku da pruži podršku Bizantijcima. Halifa Omer, svjestan ovog saveza i snage obe vojske, iskoristio je ovaj propust neprijatelja. Ne želeći rizikovati i ući u bitku sa dvije velike vojske istovremeno, naredio je brzi pokret sa ciljem pojačavanje muslimanske vojske na Jermuku i uvođenjem iste u bitku sa namjerom da porazi Perzijance. Bizantijski car Heraklije je svom generalu Vahanu naredio da se ne uključuje u borbu sa muslimanima prije no što primi izričitu naredbu za to. Međutim, u strahu od većeg muslimanskog pojačanja, Vahan je napao muslimansku vojsku u bici na Jermuku u avgustu 636. godine, gdje je muslimanska vojska razbila Heraklijevu imperijalnu vojsku.[12]

Iako su otkronili bizantijsku prijetnju, muslimanska vojska se suočavala sa prijetnjom velike perzijske vojske koja je skupljena iz svakog kutka carstva i kojom su komandovali najistaknutiji generali. Među vojskom su se nalazili i ratni slonovi koje je perzijski komandant doveo isključivo u svrhu pobjede nad muslimanima. U roku od tri mjeseca, Sad ibn Ebu Vekkas je porazio perzijsku vojsku u bici kod Kadisije čime je završena sasanidska vladavina nad zapadnom Perzijom.[13] Ova pobjeda se uglavnom smatra kao odlučujuća prekretnica u širenju tj. usponu islama. Poslije je osvojen i Babilon, Koosie, Bahrahsher i Madein. Ktesifon, glavni grad Sasanidskog carstva, je osvojen u martu 637. godine nakon opsade od tri mjeseca.[11]

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ http://www.iranicaonline.org/articles/arab-ii
  2. ^ Between Memory and Desire: The Middle East in a Troubled Age (p. 180)
  3. ^ Milani A. Lost Wisdom. 2004 ISBN 978-0-934211-90-1 p.15
  4. ^ (Balāḏori, Fotuḥ, p. 421; Biruni, Āṯār, p. 35)
  5. ^ Mohammad Mohammadi Malayeri, Tarikh-i Farhang-i Iran (Iran's Cultural History). 4 volumes. Tehran. 1982.
  6. ^ ʻAbd al-Ḥusayn Zarrīnʹkūb (1379 (2000)). Dū qarn-i sukūt : sarguz̲asht-i ḥavādis̲ va awz̤āʻ-i tārīkhī dar dū qarn-i avval-i Islām (Two Centuries of Silence), Tihrān: Sukhan. OCLC 46632917, ISBN 964-5983-33-6. OCLC 46632917, ISBN 964-5983-33-6.
  7. ^ Iraq After the Muslim Conquest By Michael G. Morony, pg. 233
  8. ^ Fred M. Donner, "Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam", Harvard University Press, 2010, ISBN 978-0-674-05097-6 [1]
  9. ^ Akbar Shah Najeebabadi, The history of Islam
  10. ^ a b Tabari: Vol. 2, p. 554.
  11. ^ a b Shadows in the Desert: Ancient Persia at War, By Kaveh Farrokh, Published by Osprey Publishing, 2007 ISBN 978-1-84603-108-3
  12. ^ Serat-i-Hazrat Umar-i-Farooq, by Mohammad Allias Aadil, page no:67
  13. ^ The Muslim Conquest of Persia By A.I. Akram. Ch: 5 ISBN 978-0-19-597713-4, 9780195977134

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]