Direktivizam

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu

Osnovu socijalističke ekonomske doktrine i koncepta ekonomske politike postavili su Marks i Engels, a zatim kasnije razvijali Lenjin i drugi klasici marksizma, kao i savremeni marksisti.

Socijalistička ekonomska doktrina u osnovi znači kritiku i negiranje kapitalističkog načina proizvodnje. Kritika se prvenstveno odnosi na neorganiziranost robne privrede, s obzirom na stihijnost zakona ponude i potražnje, odnosno naknadnog (ex post) djejstva tržišnog mehanizma čime se otvara problem usklađenosti proizvodnje sa potrebama u društvu i pojave nepotrebnog rada (za robe koje nisu valorizirane na tržištu).

Drugo pitanje opće kritike je eksploatacija, jer kapitalistički način proizvodnje neminovno vodi klasnoj podjeli društva.

Klasici marksizma su samo uzgredno i fragmentarno razmatrali ustrojstvo privređivanja u budućem socijalističkom društvu, tako da ne postoji cjelovita teorija socijalističke ekonomije. Međutim, iz njihove kritike kapitalističkog društva, kao osnovni elementi socijalističke privrede mogu se naznačiti:

  • osnovu društva i sistema privređivanja čini državna, odnosno kasnije društvena svojina kao njen izvedbeni oblik;
  • privredni razvoj i odnosi u privređivanju su pod neposrednom svjesnom društvenom kontrolom na nivou državne zajednice;
  • naglašena ekonomska uloga države, posebno u početnom stadiju (kao diktatura proletarijata), kako bi se sačuvali socijalistički odnosi, da bi tokom vremena počeo proces odumiranja države u pravcu izgradnje društva zasnovanog na slobodnoj i neposredno izraženoj zajedničkoj volji svih članova.


Ekonomska uloga države[uredi | uredi izvor]

Osnovni mehanizam organiziranja i povezivanja privrednih tokova je centralni državni plan, zasnovan na 2 principa:

  1. Direktivnost, što je značilo da ima snagu zakona u smislu obaveznosti i ispunjenja planskih zadataka;
  2. Sveobuhvatnost, tj.planom su obuhvaćeni svi proizvodni subjekti, odnosno zadaci iz oblasti proizvodnje, input proizvodnje, finansijska sredstva u odnosu na troškove proizvodnje i veličina dobiti.

Glavni instrument općedržavnog plana su finansijski tokovi obuhvaćeni općedržavnim budžetom. Budžet pritom sadrži ne samo prihode od poreza i sl, već i prihode od poslovanja državnih preduzeća. S druge strane, kao glavni budžetski rashodi javljaju se ekonomski izdaci. Praktično su općedržavnim budžetom bili obuhvaćeni svi finansijski tokovi u zemlji, osim oblasti lične potrošnje i skromnog privatnog sektora.

Podešavanje agregata tražnje prema agregatu ponude ostvaruje se putem kreditnih i gotovinskih planova sa centralnom bankom kao jedinstvenim emisionim, kreditnim i blagajničkim centrom.

Ekonomska aktivnost države odnosila se ne samo na državni sektor, već i na dvostruko ograničeni privatni sektor putem intenzivnih regulativnih mjera. Privatni sektor bio je ograničen po osnovu obima sredstava u ličnoj svojini, kao i po vrsti djelatnosti ovog sektora.

Učinci[uredi | uredi izvor]

Učinci direktivizma na ekonomski razvoj su različiti, zavisno od toga da li se posmatraju na kraći ili na duži vremenski period. Na kraći rok direktivističke privrede u odnosu na tržišne ekonomije ostvaruju veću stopu ekonomskog rasta.

Kratkoročne prednosti komandne ekonomije su:

  • koncentracija sredstava akumulacije i po tom osnovu ostvarivanje dinamičnije industrijalizacije u zemlji;
  • manje oscilacije i poremećaji u privrednim tokovima;
  • eliminiranje otvorene nezaposlenosti i intenzivniji angažman raspoloživog fonda rada;
  • veća ekonomska i socijalna sigurnost radnika, što se odražava i na produktivnost rada;
  • lakše organiziranje krupnih investicionih projekata itd.

Literatura[uredi | uredi izvor]

Kasim I. Begić, Uvod u ekonomsku politiku - opća pitanja, 2. prošireno izdanje, Sarajevo 2000