Panamski kanal

Sa Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigacija, traži
Geografska karta Panamskog kanala

Panamski kanal je umjetni kanal u najužem dijelu Srednje Amerike koji spaja Atlantski okean (Karipsko more) s Tihim okeanom (Panamski zaljev). Dug je 81,6 km. Na najužem mjestu je širok 91,5 m, a na najširem 350 m. Dubina iznosi 13,7 m.

Uz Suecki kanal predstavlja jednu od najvažnijih pomorskih arterija svijeta. Sagrađen je godine 1914. Oko 14.000 brodova godišnje prolazi kanal, što predstavlja 4% svjetskog saobraćaja. Zvanični naziv brodova koji mogu proći kanal je "Panamaks" (maksimalne dimenzije).[1]

Historija [1][uredi | uredi izvor]

Francuska[uredi | uredi izvor]

1875 godine francuski građevinski poduzetnik Ferdinand de Lesseps je napravio prvi plan za izgradnju kanala. Radovi počinju u 1881 godini. Od malarije umire više od 22.000 radnika, koji su pretežno radili u vodi, jer je po de Lessepspovom nacrtu kanal bio građen bez ustava. Cijela izgradnja je finansirana izdavanjem obveznica, ali se ispostavilo da je preskupa ukoliko se kanal bude pravio na nivou mora. 1889 Francuzi zvanično obustavljaju radove u Panami.

Sjedinjene Američke države[uredi | uredi izvor]

1902 američki predsjednik Theodore Roosevelt (Ciodor Ruzevelt) otkupljuje planove za 40 miliona dolara od Francuske. Pošto SAD nije mogao ostvariti dogovor sa Kolumbijom, Panama proglašava svoju nezavisnost i otcjepljuje se. 1904 SAD i Panama ratificiraju ugovor o kanalu s sljedećim tačkama:

  • Panamski kanal je neutralan objekat u međunarodnom pomorskom saobraćaju
  • Brodovi pod bilo kojom zastavom imaju pravo da ga koriste
  • SAD plaća jednokratno 10 miliona dolara Panami, koji su bili prvenstevno namijenjeni Kolumbiji
  • Panama će biti zaštićena od SAD u slučaju napada
  • Američka vojska dobija dozvolu stacioniranja, u tzv. vanteritorijalnoj zoni (Panamski kanal), na neodređeno vrijeme
  • SAD plaća Panami godišnje 25.000 dolara za korištenje kanala

1905 počinju radovi iznova. Troškovi iznose oko 386 miliona dolara. Ovaj put su močvare u okolini isušene. Planovi su sada predviđali ugradnju ustava u kanal, koji bi omogućavali postepeno "penjanje" brodova kao i izbor kraćeg puta. Preko 6000 radnika umire od malarije i udesa tokom rada.

Prvi prolaz[uredi | uredi izvor]

15. augusta 1914 prvi brod zvanično prolazi kroz kanal. Pošto je 3. avgusta započeo Prvi svjetski rat time raste strateški značaj kanala. Ukupna ušteda vremena za brodove iznosila je oko 2-3 mjeseca jer se praktično Južna Amerika zaobilazila. U Drugom svjetskom ratu je američka mornarica time bez problema mogla mijenjati iz Tihog u Atlanski okean.

Panamski kanal pod utjecajem SAD-a[uredi | uredi izvor]

U početku stanovništvo Paname se nije slagalo s utjecajem SAD-a. Nakon prvih ustanaka 1935 i 1936 SAD povećava sa 25.000 na 430.000 dolara godišnje za prolaznicu kanala. 1955 taj iznos raste na 2 miliona dolara godišnje. Ukida se vanteritorijalnost kanala i Panama stiče pravo oporezivanja svakog radnika, s izuzetkom američkih građana, koji bude radio na kanalu. 1964 opet izbijaju neredi povodom isticanja zastave SAD-a na kanalu. U cijeloj Latinskoj americi se SAD stanovništvo naziva arogantnim i pohlepnim "gringosima" pošto su već u više navrata pokazali da ne poštuju suverenitet tih država.

1977 za vrijeme mandata Jimmy Cartera (Džimi Karter) potpisuje se sporazum s generalom Omar Torrijos, kao predsjednikom Paname, prema kojem se do 2000 kanal vraća u vlasništvo Paname. Zvanično se to desilo 31. decembar 1999 godine, od tada kanal nadgleda javna uprava ACP (špan. Autoridad del Canal de Panamá). Ovaj korak je znatno poboljšao imidž SAD-a u svijetu.

Svrhgavanje Norrige[uredi | uredi izvor]

1989 SAD napada Panamu i svrgava predsjednika generala Manuela Norigu. Ova invazija je i dan danas sporna.

Današnji status [1][uredi | uredi izvor]

Shodno ugovoru iz 1977 Panami je 31. decembra 1999 vraćen kanal. Nadzor vrši javna uprava ACP (špan. Autoridad del Canal de Panamá)


Planovi za proširenje [1][uredi | uredi izvor]

U prosjeku jedan brod treba oko 26 sata, uključujući i vrijeme čekanja, da prođe kanal. Veličina brodova je narasla da 60% (veći od Panamaks klase) istih ne može kanal koristiti. Kanalske ustave će biti proširene na 427 metara dužine odnosno 55 metara širine. Time mogu nove generacije brodova, koji umjesto dosadašnjih 5000 kontejnera mogu transportovati 12.000, prolaziti kroz kanal.


Također pogledajte[uredi | uredi izvor]


Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ a b c d Der Bau und die Geschichte des Panama-Kanals (Gradnja i historija Panamskog kanala) sa stranice za virtualnu nastavu njemačke gimnazije Louis-Schroeder-Gymnasiums učitano 3.5.2014 (de)

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]


Commons logo
U Wikimedijinom spremniku se nalazi još materijala vezanih uz: