Stjenovite planine

Sa Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigacija, traži
Question book-new.svg Ovaj članak ili neka od njegovih sekcija nije dovoljno potkrijepljena izvorima (literatura, web stranice ili drugi izvori).
Sporne rečenice i navodi bi mogli, ukoliko se pravilno ne označe validnim izvorima, biti obrisani i uklonjeni. Pomozite Wikipediji tako što ćete navesti validne izvore putem referenci, te nakon toga možete ukloniti ovaj šablon.
RockyMountainsLocatorMap.png
Morraine jezero

Stjenovite planine (originalno Rocky Mountains) ili skraćeno Stjenjak, su široki planinski vijenac na zapadu Sjeverne Amerike. Proteže se na više od 4 800 kilometara, od sjevera Britanske Kolumbije u Kanadi do Novog Meksika u SAD-u. Sa nadmorskom visinom od 4 401 metra, najviši vrh je Mount Elbert u Koloradu. Najviši vrh u Kanadskim Stjenjacima je Mount Robson sa 3 954 metra.

Geografija i geologija[uredi | uredi izvor]

Stjenovite planine se protežu od rijeke Liard u Britanskoj Kolumbiji, do rijeke Rio Grande u Novom Meksiku. Drugi planinski masivi koji se nastavljaju iza pomenutih rijeka, na sjeveru Selwyn Range u Yuconu i Brooks Range na Aljasci i na jugu Sierra Madre u Meksiku. U SAD-u u Stjenjake ubrajaju Cabinet i Salish planine u Ajdahu i Montani, dok Kolumbijske planine u Kanadi, iako u sličnoj situacuji, smatraju posebnim planinskim sistemom.

Mlađi dijelovi Stjenjaka su se uzdigli tokom kasnog perioda Krede (prije 100 miliona-65miliona godina), neki južni dijelovi potiču iz Prakambrija (prije 3 980 miliona-600 miliona godina). Geologija planine je sastavljena od eruptivnih i metamorfnih stijena, mlađe sedimentne stijene se pojavljuju duž južnih Stjenjaka, a vulkanske stijene iz Tertiarija (prije 65 miliona-1,8 mliona godina) duž San Huan planina, i u nekim drugim područjima. Vijekovne erozije su pretvorile planinski Vajominški bazen u, relativno, ravan teren. Tetoni sadrže stijene iz doba Paleozoika i Mezozoika koje pokrivaju samo jezgro sastavljeno od eruptivnih i metamorfnih stijena, iz perioda Protrozoika i Arheja, starosti od 1,2 milijarde do više od 3,3 milijarde godina (Beartooth planine).

Ledeno doba je također imao značajan uticaj u izgledu Stjenjaka, tako da je prije nekih 15 000-20 000 godina 90% Yellowstone nacionalnog parka bilo pokriveno ledom. Period koji se naziva malo ledeno doba je trajao od 1550. do 1860. Tokom tog perioda glečeri Agassiz i Jackson su dostgli vrhunac oko 1860-ih u malom ledenom dobu.

Voda je na razne načine izradila današnji igled Stjenovitih planina. Topljenje snjega i oticanje vode sa Stjenovitih planina obezbjeđuje vodu za četvrtinu SAD-a. Rijeke koje teku sa Stjenjaka se na kraju ulijevaju u tri okeana: Atlantski, Pacifički i Arktički okean. To su sljedeće rijeke:

Continental divide na Stjenovitim planinama označava liniju koje određuje dali će rijeka teći u Atlantski ili Pacifički okean. Triple Divide Peak (eng. Vrh trostruke podjele) je dobio ime po činjenici da svu vodu, koja padne na planinu, dijeli na tri pravca, za Atlantski, Pacifički i Arktički okean.

Historija ljudi na planini[uredi | uredi izvor]

Poslije zadnjeg, velikog, ledenog doba, Stjenovite planine su nastanili Paleoindijanci, a potom i druga indijanska plemena (Apači, Arapaho, Čejeni, Šošoni i drugi). Paleoindijanci su lovili, sada izumrle vrste, mamute i prahistorijske bizone (životinje 20% veće od današnjih bizona) na padinama i u dolinama planina. U Koloradu, duž Continental Divide grebena, postoje kameni zidovi koje su Indijanci sagradili prije 5 400-5 800 godina. Takođe, postoje značajni dokazi, koji upućuju na zaključak da su Indijanci imali značajan uticaj na sisare, loveći ih, i na vegetaciju, kroz namjerno izazivanje požara.

Datoteka:Rockies USA1.jpg
Kolorado Stjenjaci

Španski istraživač Francisco Vásquez de Coronado, sa grupom vojnika, misionara i robova je sa juga došao na teritorij Stjenovitih planina 1540. godine. Masovnija upotreba konja, metalnog alata, vatrenog oružja, nove bolesti i nove kulture, utjecala je na promjenu indijanske kulture. Indijanska populacija je istjerana iz svojih historijskih staništa bolestima, ratovima, istrebljivanjem bizona i stalnim napadima na njihovu kulturu. Alexander MacKenzie je postao prvi Evropljanin koji je prešao Stjenovite planine 1793.

Ekspedicija Lewis and Clark (1804-1806), je prva priznata naučna ekspedicija na Stjenovite planine. Sakupljeni su uzorci iz oblasti botanike, zoologije i geologije. Vjeruje se da je upravo ova ekspedicije otvorila put masovnijem prelasku Stjenovitih planina.

Planinari su preplavili Stjenovite planine od 1720. do 1800, tražeći minerale i krzna, a počele su nicati i otkupne stanice, koje su ujedno služile kao baza za većinu aktivnosti Evropljana u Kanadskim Stjenjacima.

Mormoni su se počeli naseljavati u blizini Velikog slanog jezera 1947. 1859. godine, u blizini Cripple Creeka je otkriveno zlato, što je zauvjek izmjenilo regionalnu ekonomiju Stjenovitih planina. Transkontinentalna pruga je završena 1869, a Nacionalni park Yellowstone je osnovan 1872. Zlato i pruga su drastčno ubrzali naseljavanje Stjenjaka, usljed čega je predsjednik Harrison uspostavio nekolicinu šumskih zaštićenih područja 1891-82, a 1905. godine predsjednik Theodore Roosevelt proširio teritoriju zaštićenih šuma, na sada Nacionalni park Stjenovitih planina teritoriju.

Ekonomski razvoj je počeo fokusiran na rudarstvo, šumarstvo, poljoprivredu i rekreaciju, kao i prateće grane koje ih podržavaju.

Industrija i razvoj[uredi | uredi izvor]

Ekonomski resursi Stjenovitih planina su raznovrsni i bogati. Minerali pronađeni na Stjenovitim planinama uključuju značajne zalihe bakra, cinka, molibdena, olova, srebra , volframa i zlata. Vajominški bazen i nekoliko manjih područja sadrže značajne količine nafte, prirodnog plina i uglja. Za primjer može poslužiti rudnik Climax, u Koloradu, koji je najveći proizvođač molibdena na svijetu. Rudnik zapošljava preko 3 000 radnika. Kanadski najveći rudnici uglja se nalaze u području Stjenjaka.

Brojni rudnici su u prošlosti remetili ekologiju Stjenovitih planina, ali danas se sve više vodi računa o čistoj okolini.

Zemljoradnja i šumarstvo su vodeće grane industrije. Zemljoradnja uključuje i uzgoj stoke, ljeti u planinskim predjelima, a zimi u dolinama.

Slaba naseljenost Stjenovitih planina se očituje kroz četiri stanovnika na kvadratni kilometar i mali broj gradova sa preko 50 000 stanovnika. Ipak poslije 1950. godine nastao je period, od 40 godina, ubrzanog naseljavanja tokom kojeg je procenat stanovništva porastao, od 35% u Montani do 150% u Juti i Koloradu.

Turizam[uredi | uredi izvor]

Reservoir in the Rocky Mountains.jpg
Longs Peak.jpg

Lijepa priroda i mogućnosti rekreacije na Stjenovitim planinama, svake godine privuku milione turista. Glavni jezik na Stjenovitim planinama je Engleski, mada postoje manja područja u kojima se priča Španski ili jezici Indijanaca.

Glavne turističke destinacije u ljetnom periodu su:

U SAD-u:

U Kanadi planinski masiv ima sljedećenacionalne parkove:

Zimi je skijanje glavna atrakcija. Glavni skijaški centri su:

Klima[uredi | uredi izvor]

Kolorado Stjenjaci ljeti
Kolorado Stjenjaci zimi

Klima Stjenovitih planina je planinska. Prosječna godišnja temperatura u dolinama Kolorado Stjenjaka iznosi 6 °C. Juli je najtopliji mjesec sa prosječno 28 °C. U januaru, prosječna mjesečna temperatura je -14 °C, što je najhladniji mjesec u regionu. Prosječno bude 360 mm padavina.

Ljeta u ovom području Stjenjaka su topla i suha zbog zapadna fronte. Prosječne ljetne temperature su 15 °C sa 150 mm padavina prosječno. Zime su, obično, vlažne i hladne sa prosječnom temperaturom od -2 °C i padavinama snijega od 29 cm prosječno. Na proljeće prosjek temperature je 4 °C, a padavina 107 mm. I na jesen temperatura je 7 °C sa 66 mm padavina, prosječno.

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]

Commons logo
U Wikimedijinom spremniku se nalazi još materijala vezanih uz: