Çatalhöyük

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search
Područje Plodnog polumjeseca oko 7500. god. Mesopotamija još nije bila naseljena.
Čatal Hejuk poslije prvih iskopavanja
Restauracija tipičnog interijera u Çatalhöyük-u - Turska

Čatal Hejuk (turski, Çatal Höyük ili Çatalhöyük, od çatal, "viljuška", i höyük, "brdo, uzvišenje, tumulus";[1] je mjesto u modernoj Turskoj) i veliko neolitsko i halkolitsko nalazište u južnoj Anadoliji,[2] čiji najraniji slojevi potiču iz vremena od 7.500. p. n. e. - 5.700. p. n. e. Mjesto pripada Svjetskoj baštini.[3] [4]

Ovo je možda najveće i najsofisticiranije neolitsko nalazište koje je do sada otkriveno. Nalazi se jugoistočno od današnjeg turskog rada Konje[5] (starog Ikonijuma), na području koje nadvisuje pšenična polja u Konyjiskoj ravnici, oko 140 km od dvovršnog vulkana Hasan Dağ. Istočno naselje tvori brežuljak koji je narastao oko 20 m iznad tla od vremena posljenjih neolitskih stanovnika. Također postoji manje naselje na zapadu te bizantsko naselje nekoliko stotina metara na istoku. Naselje na prahistorijskom brežuljku je napušteno prije početka bronzanog doba. Kanal rijeke Çarsamba je nekoć tekao između dva brežuljka, te je naselje bilo sagrađeno na aluvijalnoj glini koja je vjerojatno pogodovala ranoj poljoprivredi. Osim njega,u najstarija paleolitska naselja spadaju i Jerihon u Palestini te Qalat-Jarmo u Mezopotamiji.

Otkriven je 1958, a istraživan između 1961 i 1965.[6][7] Istraživanja su utvrdila 18 neprekidnih nivoa (stratuma) građenja. Utvrđeno je da je bio centar napredne civilizacije u neolitskom periodu. U njemu je živjelo 5000-7000 stanovnika.[8] [9]

Od 1993. god istraživanja je vodio Ian Hodder sa Univerziteta Kembridž.[10][11] [12][13][14]

Kuće[uredi | uredi izvor]

Çatalhöyük je bilo isključivo stambeno naselje, bez javnih zgrada, mada je svrha nekih prostorija ostala nejasna. Kuće su bile grupisane u vidu saća (lavirint) i nije bilo staza ili ulica. Pristup je bio preko otvora na plafonu i vrata sa strane opremljenih merdevinama i stepenicama. Krovovi su bile ulice, a na njima su se odvijale razne aktivnosti. Tavanice su bile i ventilacioni prostor za izlaz dima iz prizemlja. U kasnijem periodu na njima su se gradile zajedničke pećnice. Vremenom su se kuće obnavljale ili rušile, a na istim temeljima su građene nove. Tipična kuća je imala dvije sobe za svakodnevne aktivnosti. Bile su ukrašene skulpturama, najčešće ženske glave i crtežima.

Sjedeća Majka Boginja sa dvije lavlje glave - Muzej Anadolske civilizacije, Ankara
Mural sa prikazom lova

Umjetnost[uredi | uredi izvor]

Živopisni murali i brojne figurine nađene su na vanjskim i unutrašnjim zidovima po cijelom naselju. Mada u naselju nisu identifikovani hramovi, brojne gravure, murali i figurine, sugerišu da su stanovnici imali religiju prepunu simbola. Njihov povećani broj u pojedinim prostorijama su znak da je to bilo mjesto okupljanja.

Brojne slike prikazuju životinje, dok su glave, pogotovo govečeta, bile na zidovima. Jedna slika naselja sa brdom u pozadini se naziva i prvom mapom u historiji, mada neki smatraju da je to prikaz leoparda sa geometrijskim motivima.

U prvim iskopavanjima pronađeno je oko 200 figurina, među njima i ona koja predstavlja Majku božiju. Tada se zaključilo da je tadašnje društvo bilo matrijarhat. Do danas je iskopano oko 2000 figurina, od kojih samo 5% predstavlja ženski lik. To je navelo posljednjeg istraživača Hodera da smatra kako nema indicija da se govori o matrijarhatu ili o patrijarhatu. Četal Hejuk je, po njemu, bio društvo potpune socijalne ravnopravnosti.

Ekonomija[uredi | uredi izvor]

Čatal Hejuk je bio društvo socijalne jednakosti, jer su sve kuće bile istih obilježja i na približno isti način opremljene. Nijedna ne podsjeća na kuću vladara ili vjerskog poglavara, kao što će se kasnije u historiji pojaviti. Nedavna istraživanja otkrivaju mala socijalna obilježja, bazirana na rodu, sa muškarcem i ženom koji primaju istu hranu, što je jednako paleolitskim kulturama. Djeca se uče domaćim ritualima, kako se grade i uređuju kuće, izrađuju kućne potrbštine i kako se stvaraju umjetnine[15][16]

U gornjim nivoima nalazišta se vidi da su stanovnici ovladili znanjima iz agrokulture i pripitomljavanja životinja, pogovo govečeta. Lov i ribolov su i dalje važan izvor hrane za stanovništvo. Počela je i proizvodnja keramičkog posuđa i upotreba oksidijana, vulkanskog stakla. Evidentno je da Čatal Hejuk bio prvo rudarsko i mjesto gdje se topio metal.

Nepostojanje društvene hijerarhije i ekonomske nejednakosti navelo je historičara Murray Bookchin-a da ovo mjesto nazove ranim primjerom komunizma.[17]

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ Minnesota, Learning Technologies, Science Museum of. "Çatalhöyük: Introduction". www.smm.org. Pristupljeno 2016-07-30. 
  2. ^ "Neolithic Site of Çatalhöyük - UNESCO World Heritage Centre". 
  3. ^ "Çatalhöyük Research Project | Excavations of a neolithic anatolian höyük". www.catalhoyuk.com. Pristupljeno 2016-07-30. 
  4. ^ [1] Çatalhöyük entry on the UNESCO World Heritage List site
  5. ^ "Çatalhöyük Living Archive". catalhoyuk.stan. ford.edu. Pristupljeno 2016-07-30. 
  6. ^ J. Mellaart, Excavations at Çatal Hüyük, third preliminary report: 1963. Anatolian Studies, vol. 14, pp. 39–119, 1964
  7. ^ J. Mellaart, Excavations at Çatal Hüyük, fourth preliminary report: at 1965. Anatolian Studies, vol. 16, pp. 15–191, 1966
  8. ^ Kleiner, Fred S.; Mamiya, Christin J. (2006). Gardner's Art Through the Ages: The Western Perspective: Volume 1 (Twelfth iz.). Belmont, California: Wadsworth Publishing. str. 12–4. ISBN 978-0-495-00479-0. 
  9. ^ [2] David Orton et al., A tale of two tells: dating the Çatalhöyük West Mound, Antiquity, vol. 92, iss. 363, pp. 620-639, June 2018
  10. ^ I. Hodder, Çatalhöyük, Anatolian Archaeology, vol. 4, pp. 8–10, 1998
  11. ^ I. Hodder, Getting to the Bottom of Thing: Çatalhöyük 1999, Anatolian Archaeology, vol. 5, pp. 4–7, 1999
  12. ^ I. Hodder, Çatalhöyük, Anatolian Archaeology, vol. 8, pp. 5–7, 2002
  13. ^ I. Hodder, A New Phase of Excavation at Çatalhöyük, Anatolian Archaeology, vol. 9, pp. 9–11, 2003
  14. ^ [3] Çatalhöyük: Excavations of a Neolithic Anatolian Höyük - Çatalhöyük Archive Report 2008
  15. ^ Leften Stavros Stavrianos (1991). A Global History from Prehistory to the Present. New Jersey, USA: Prentice Hall. ISBN 978-0-13-357005-2.  Pages 9–13
  16. ^ R Dale Gutrie (2005). The Nature of Paleolithic art. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-31126-5.  Page 420-422
  17. ^ Bookchin, Murray. The Rise of Urbanisation and Decline of Citizenship. str. 18–22. 

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]