Pramenka

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search
Pramenka - dubski (vlašićko-travnički) soj.

Pramenka je autohtona domaća ovca koja je nekada bila raširena u cijeloj Evropi, a sada je najzastupljenija u balkanskim zemljama. Pramenka je kasnostasna ovca skromnih uslova gajenja i otporna na bolesti. Gajila se tokom vijekova u brdsko-planinskim prijedelima na ekstenzivnom (primitivnom) ovčarstvu. Od sredine 20. vijeka u Jugoslaviji vršilo se oplemenjivanje pramenke sa visokoproduktivnim rasama ovci radi poboljšanja njenih proizvodnih vrijednosti.

Izgled i osobine[uredi | uredi izvor]

Stado pirotske pramenke. Od njihove fine vune izrađuje se pirotski ćilim. Ukrštanjem pirotske pramenke sa virtemberg i Il de frans ovcom nastala je mis ovca, prva balkanska ranostasna mesnata ovca, koja je predstavljena javnosti 2006. godine.[1][2]
Selo Krivi Vir u podnožju planine Rtanj smatra se genetskim centrom krivovirske žuje, dok se selo Dub u središnjoj Bosni smatra genetskim centrom dubske pramenke.

Tokom vrijemena u pojedinim biogeografskim regionima formirani su sojevi pramenke koji se prilično razlikuju po eksterijernim i proizvodnim karakteristikama. Na Balkanu postoji više od 30 sojeva pramenki. Među najznačajnije sojeve pramenke sa rudom (finom vunom) spadaju: sjenička, svrljiška, ovčepoljska (makedonska), šarplaninska i pirotska. Sa grubom vunom: karakačanski-crni soj, krivovirski soj, kosovski soj, vlaško vitorogi soj, bardoka (bela metohijska), jezersko pivska, zetska žuja, dubska (vlašićko-travnička), privorski soj, bovški soj (slovenački), kupreška i lička pramenka. Smatra se da su pramenke sa centralog Balkana koje imaju fini sortiment vune u njenom stvaranju u prošlosti učestvovale maloazijske ovce sa finom vunom. Pramenka ima dugu i uzanu glavu, prekrivenu dlakom, karakterističnu za sojeve. Većina ovci je šuta, dok su ovnovi najčešće rogati. Prema dužini repa razlikuju se dugorepi i kratkorepi sojevi. Ova ovca je dobila naziv po izraženim pramenovima koji su šiljasti, dugi i grubi. Svi sojevi pramenke su kasnostasne životinje, koje polno sazrevaju sa 16-18 mjeseci, a rast završavaju u starosti od 3-4 godine.

Sjenička pramenka na Pešterskoj visoravni. Od mlijeka od sjeničke pramenke spravlja se sjenički sir.[3]
Stado šarplaninske pramenke na Šar planini. Stada ovog soja čuva ovčarski pas Šarplaninac. Od mlijeka od šarske pramenke spravlja se čuveni šarski sir.[4][5]

Koristila se u narodnom ovčarstvu za sve tri proizvodnje: meso, mlijeko i vuna. Živa mjera ovaca se kreće između 25 i 55, a ovnova između 35 i 80 kg.[6] Proizvodnja mlijeka pramenke je relativno mala, a znatno varira između sojeva (od 40-100 litara i više u laktaciji od 6 mjeseci), i zavisi također od ishrane.[7] Težina runa u prosjeku iznosi 1,4 kg. Boja runa je najčešće bijela, mada kod nekih sojeva može biti mrko pa i crno. Plodnost pramenke je relativno dobra. Od 100 ojagnjenih ovaca dobija se 100-110 jagnjadi. Porođajna težina jagnjadi je između 2 i 4 kg, što zavisi od soja i nivoa ishrane majki.[8] Janjad su otporna a mortalitet je nizak.

Bardočki ovan.
Jagnje.

Eksterijerne i proizvodne karaktiristike pramenke su odraz loših uslova pod kojima se ovca gajila tokom vijekova u brdsko-planinskom prijedelima sa ekstenzivnim (primitivnim) stočarstvom. Ishrana tokom zime je bila veoma oskudna, pa su ovce u proleće bile u slaboj kondiciji što se nepovoljno odražavalo na rast jagnjeta. Rano odbijanje jagnjadi, prevremena oplodnja mladih ovaca, loša ishrana i smeštaj uticale na morfološke i fiziološke karakteristike pramenke. Kroz vijekove pored domaće radinosti i zanatstva glavna privredna grana kod stanovika Balkana bila je stočarstvo. Stanovnici stočari koji su živijeli u mnogočlanim zadružnim porodicama gdje je podela rada bila izvršena prema polu i uzrastu, uspijeli su da svojim radom obezbijede osnovne životne potrebe. Sistem uzgoja stoke (ovaca, koza i goveda) podrazumijevalo je letnju ispašu na planinskim pašnjacima i spuštanja pred zimu u stalna naselja na nižim nadmorskim visinama. Glavna sirovina u proizvodnji hrane kod stočara prijedstavljali su mlijeko i meso, odnosno spravljanje masla, sira i suvog mesa. U prošlosti se za spravljanje sira prvenstveno koristilo ovčije mlijeko (Tehnologija izrade ovčijeg bijelog sira). Ovakav sistem uzgoja stoke bio je dominantan do sredine 20. vijeka kada usled urbanizacije, industralizacije i migracije stanovništva iz sela u grad uspeo da održi u izolovanim planinskim prijedelima Balkanskog poluostrva i na početku 21. vijeka. Sredinom 20. vijeka u Jugoslaviji radi poboljšanja proizvodnih karakteristka pramenke započinje sparivanje sa visokoproduktivnom francuskom merino arl rasom a kasnije i njemačkom merino-landschaf rasom (virtemberška ovca). Ovaj period oplemenjivanje pramenke poznat je pod nazivom "merinizacija". Gubitak interesa za gajenje niskoproduktivnih sojeva, kao i ukrštanje pramenke sa produktivnim rasama doveli su do naglog smanjenja autohtone populacije. Procena stepena ugroženosti pramenke pokazuje da pojedini sojevi imaju manje od 100 jedinki, što zahteva hitne mere prezervacije i konzervacije radi očuvanja specifičnog genofonda. Tradicionalno stočarstvo sa slobodnom ispašom iako se smatra primitivnim u odnosu na intezivno industrijsko ovčarstvo ono je na početku 21. vijeka doživijelo svojevrstnu renesansu sa pojavom organskog stočarstva.

Pramenka u Bosni i Hercegovini[uredi | uredi izvor]

Dubski ovan u Potkozarju.
Stado dubske pramenke na planini Vlašić. Stada ovih ovaca tradicionalno čuva pastirski pas Tornjak. Od mlijeka od dubske (vlašićko-travničke) pramenke spravlja se vlašićki sir.[9]

Brojno stanje ovaca u Bosni i Hercegovini 2014. godine iznosio je 1.025.000 grla. Najveći broj ovaca u Bosni u 20. vijeku zabilježen je 1960. godine 2.906.168 grla. Pramenka je u Bosni i Hercegovini vrlo rasprostranjena, oko 98 % od ukupnog broja ovaca. U Bosni i Hercegovini sojevi pramenke su nastali u različitim klimatskim i hranidbenim uslovima. Imena su dobijali, obično, prema području postanka, planini i slično. U BiH raširena su četiri različita soja: Dubski (Vlašićko-Travnički) najkrupniji i najrasprostranjeniji soj na teritoriju BiH, zatim sojevi rasprostranjeni u centralnom dijelu BiH (Privorski, Kupreški) i Humski (Stolački) soj malog okvira i brojnosti zastupljen na širem području Hercegovine. U poslednjih nekoliko decenija u istočnoj Bosni prisutna je sjenička pramenka.

U 21. vijeku u Bosni i Hercegovini je ugroženo planinsko domaće goveče - buša, balkanski magarac, balkanska domaća koza, kao i bosanski brdski konj.

Zanimljivosti[uredi | uredi izvor]

Karakačanski ovan.
"Belo sirenje" u Makedoniji.
  • Karakačanska ovca je srodnik muflona i važi za jednu od najprimitivnijih sojeva pramenke na Balkanu, ima crnu dlaku i najgrublju vunu, dok meso ima ukus srnetine.[10] Smatralo se da je ova pramenka izumrla u Srbiji ali je 2005. godine otkriveno malo stado u selu Mlačištu na planini Čemerniku, nakon čega je uvedena u program državne zaštite.[11] Najveće balkansko nomadsko pleme Karakačani, poznati još kao Ašani ili Vlasi, vijekovima su svoja brojna stada vodili tokom ljeta na ispašu sa juga na sjever centralnog Balkana, a zimi obrnuto, pa čak i kada su su stvorene prve granice na Balkanu u 19. vijeku. Njihove seobe poslednji put su zabilježene u Jugoslaviji uoči Drugog svjetskog rata. Smatra se da su upravo Karakačani u prošlosti odali tajnu staroplaninskim stočarima spravljanja belmuža i kačkavalja, koji je danas poznat pod nazivom pirotski kačkavalj.[12][13](Memedović i Karakačani - Zvanični kanal).
  • Izvorni balkanski ovčiji i kozji meki bijeli sir prvi su standardizovali i brendirali za svijetsko tržište Grci pod nazivom feta što u prijevodu znači kriška ili komad. Salamureni sirevi su tipični za sve zemlje Balkana. U Bosni i Srbiji je to bijeli sir, kod Bugara i Makedonaca „belo sirenje“, u Grčkoj „feta“ sir. Najpoznatiji domaći bijeli sirevi su vlašićki, pljevaljski, sjenički, zlatarski, svrljiški i dr.
  • Kačkavalj - tvrdi žuti sir nastao je na Balkanskom poluostrvu.[14] Kasnije se raširio u Rusiji, Turskoj, južnoj Italiji, južnoj Mađarskoj, i još nekim istočnim zemljama. U Bosni je čuven livanjski; u Srbiji pirotski kačkavalj; u Bugarskoj piridopski; u Grčkoj tesaliski i epirski; u Rumuniji kačkavalj sa planine Pantelu. Najbolji kačkavalj se spravlja od ovčijeg mlijeka.

Literatura[uredi | uredi izvor]

Reference[uredi | uredi izvor]

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]