Centurion (tenk)

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search
Centurion
Centurion cfb borden 1.JPG
Svojstva
Posada 4
Dužina 7.47 m
Širina 3.40 m
Visina 3.02 m
Težina 43.2 tone
Oklop i naoružanje
Oklop 101 mm
Osnovno naoružanje 76 mm top QF 17 pdr
84 mm top QF 20
105 mm top L7
Sekundarno naoružanje mitraljez .30 M1919 Browning
Pokretljivost
Pogon Rolls-Royce Meteor 12-cilindrični benzinski motor
650 KS (485 kW)
Brzina na cesti 35 km/h
Snaga/težina 13 ks/tona
Domet 80 km

Centurion je bio britanski glavni borbeni tenk u periodu nakon Drugog svjetskog rata. Nasljednik je srednjeg tenka Comet. Razvoj je počeo 1943., maketa dovršena 1944., a predstavljen je i bio spreman za testiranje u junu 1945., mjesec dana nakon završetka rata u Europi. U britanskoj vojsci ga je zamijenio Chieftain.[1]

Centurion je bio jedan od prvih primjera glavnog borbenog tenka, odnosno univerzalnog tenka. Proizvodio se u tri glavne verzije: Centurion I, Centurion II i Centurion III. Centurion I je bio naoružan 76 mm (Ordnance Quick-Firing 17 pdr) topom uparen s modernijim SUP-om i jednim 7,92 mm Besa mitraljezom. Imao je 4 člana posade. Bio je prvi britanski tenk koji je zahvaljujući ugrađenom žiroskopu mogao precizno gađati u pokretu, a zbog odluke da se granate (strjeljivo) ne skladišti iznad prstena kupole bio je sigurniji (rjeđe je dolazilo zbog eksplozije strjeljiva kada bi tenk bio pogođen). Tokom godina je često mijenjan, a jedna od najvećih izmjena je bila ugradnja 105 mm L7 užlijebljenog topa u Centurion III. Između 1946. i 1962. je proizvedeno preko 4400 primjeraka, od čega 2800 primjeraka u verziji Centurion III i mnogo drugih vozila posebne namjene.[1]

Razvoj[uredi | uredi izvor]

Razvoj Centurion tenka započet je već za vrijeme drugog svjetskog rata, kad je britanska vojska zahtjevala novi tenk koji će biti u stanju da se suprostavi njemačkim Tigar i Panter tenkovima. Do kraja drugog svjetskog rata u maju 1945. godine dovršeno je 6 primjeraka Centuriona, koji su dopremljeni u Njemačku, ali nisu upotrijebljeni u borbi. Nakon završetka tenka razvoj tenka je tekao dalje, tako da je uveden u operativnu upotrebu britanske vojske 1946. kao glavni borbeni tenk. Na osnovu svojih karakteristika po pitanju oklopa, naoružanja, SUP-a smatra se jednim od najboljih tenkova hladnog rata. Tenk je tokom godina upotrebe višestruko modernizovan, njegova osnovna verzija je unaprijeđena čak 12 puta (zadnja verzija Mk 13). Pored toga napravljen je velik broj verzija inžinjerskih vozila kao što su nosači lansirnih mostova, tenkova za izvlačenje i oklopnih transportera. Tokom 1960ih ga je u upotrebi britanske vojske zamijenio moderniji Chieftain .

Centurion je uveliko korišten u oružanim snagama drugih zemalja diljem svijeta, smatrao se naraširenijim zapadnim glavnim borbenim tenkom. Korišten je u brojnim sukobima kao što su jomkipurski rat gdje je koršten od izraelske strane, zatim u vijetnamskom ratu od strane Australije, u angolskom građanskom rata gdje ga je koristila južnoafrička vojska. Tenk je modernizovan ne samo od strane Velike Britanije, već i od drugih zemalja, najviši stepen modernizacije predstavlja južnoafrički Olifant tenk koji se koristi i danas kao glavni borbeni tenk južnoafrčkih nacionalnih odbrambenih snaga.

Operativna upotreba[uredi | uredi izvor]

Korejski rat[uredi | uredi izvor]

Prvi britanski Centurion tenkovi su došli u skolpu regimente 8. kraljevskih irskih Husara na korejski poluotok u grad Busan 1950. godine. Prvi zabilježeni pogodak ovim tenkom u borbi je bio protiv Cromwell tenka kojeg su zarobile sjevernokorejske snage.[2] Uslovi borbe na temperaturama ispod nule, podučile su britanske vonjnike zimskom ratovanju, tenkove su parkirali na slamu koja se nalazila između tla i dna čeličnih gusjenica tenka, kako se gusjenice ne bi zaledile. Još jedna mjera bilo je paljenje motora tenkova u razmaku od pola sata.[2] Tokom bitke na rijeci Imjin tenkovi su postali poznati kada su pokrivali povlačenje 29. pješadijske brigade sa gubitkom od 5 tenkova, većina ih je kasnije bila opravljena. Tenkovi 1. kraljevske tenkovske regimente 1953. bili su uključeni u drugu bitke Kuke gdje su odigrali značajnu ulogu prilikom odbijanja kinekog napada. [3]

Sueska kriza[uredi | uredi izvor]

Za vrijeme sueske krize britanski general Hugh Stockwell je smatrao da će metodičke i sistematske oklopne operacije skoncentrisane na Centurion biti ključ pobijede.

Egipćani su uništili unutrašnju luku Port Said, što je prisililo Britance da improvizuju i koriste ribarsku luku za iskrcavanje svojih snaga, gdje se brodovljem iskrcala padobranska regimenta. Centurioni britanskog 6. kraljevske tenkovske regimente su sletjeli i do 12:00 sati stigli do francuskih padobranaca. Dok su Britanci slijetali, pripadnici padobranske regimente su se borili protiv egipatskih protivnapada u kojima su upotrijebljeni lovci tenkova SU-100. [4]

Vijetnamski rat[uredi | uredi izvor]

Australski Centurion tenkovi u Vijetnamu

1967. godine, 1. skvadron oklopnih transportera, kraljevskog australskog oklopnog korpusa, prebačen je u "A" skvadron 3. konjičke regimente u Vijetnam. Iako su uspješno vodili borbena djelovanja u krugu svojih operativnih zona, izvještaji navode da njihovi oklopni transporteri M113A1 nisu mogli probiti svoj put kroz džunglu, ograničavajući tako njihova ofenzivna djelovanja protiv neprijatelja. Australska vlada je pod kritikom parlamenta odlučila poslati skvadron australskih Centurion tenkova u Južni Vijetnam.[5]Naoružani 20 pdr (84 mm)[6] topovima australski Centurion tenkovi "C" skvadrona 1. oklopne regimente su sletjeli u Južni Vijetnam 24. februara 1968. godine, te smješteni u Nui Dat u sklopu III korpusa. [7]

Nakon tri i pol godine borbenih djelovanja, 58 tenkova je korišteno, od kojih su 42 bili oštećeni, 6 opravljenih, te su poginula 2 člana posada ovih tenkova. Posade Centurion tenkova su ukljanjale bočne oklope sa obje strane tenka iz razloga nakupljanja vegetacije i blata. Svaki od ovih Centuriona je nosio 62 granate 20 pdr u borbenom kompletu, 4.000 metaka kalibra 12.7 mm i 9.000 metaka kalibra .30. Tenkovi su bili pokretani benzinskim motorima što je zahtjevalo ugradnju dodatnog vanjskog rezervoara od 100 galona (450 litara) goriva, koji je bio pričvršćen na stražnjem dijelu tenka. [6][8]

Indo-pakistanski ratovi[uredi | uredi izvor]

1965. godine većinski dio indijske tenkovske flote predstavljali su već stariji M4 Sherman tenkovi, ali su također korišteni Centurion Mk.7 tenkovi sa 20 pdr topom kao i lahki tenkovi AMX-13 i M3 Stuart. U to vrijeme Centurion Mk.7 je bio jedan od najodernijih zapadnih tenkova.[9] Centurion tenkovi su se pokazali kao uspješni u borbi protiv pakistanskih M47 Patton i M48 Patton tenkova, ali također s druge strane pakistanski Patton tekovi su uspjeli probiti oklop nekoliko indijskih Centurion tenkova. Indijska strana je također koristila uporedo sa Centurionima i sovjetske T-55 tenkove.

Bliski istok[uredi | uredi izvor]

Izraelska Sho't verzija
Oštećeni izraelski Centurion

Prva zemlja koja je kupila britanske Centurion tenkove je bio Egipat, koji ih je uveo u operativnu upotrebu 1950. godine.[10] Izraelcima su prvi Centurion tenkovi isporučeni 1959. godine. Izarel je vremenom nabavljao mnogo različitih verzija tenka od mnogih zemalja ili ih je zarobljavao u borbi. Izraelci su brzo nakon nabavke Centurion tenkove nadogradili britanskim topom L7 120 mm umjesto 20 pdr topa i preimenovali Centurion tenkove u Sho't (hebr. "bič")..[11] Kada je izbio šestodnevni rat 1967. godine izraelske odbrambene snage (IDF) su raspolagale sa 293 Centurion/Sho't tenka koji su bili spremni za borbu[12] od ukupno 385 tenkova. Na Sinaju Egipat je raspolagao sa 30 Centurion tenkova[13], svih 30 tenkova je uništeno ili zarobljeno od strane izraela.[14] Izrael je također zarobio 30 Centurion tenkova od Jordana koji ih je imao ukupno 90 u službi.

Svi Sho't tenkovi su nadograđeni sa efikasnijim Continental AVDS-1790-2A dizelskim motorima (koje također koriste M48 i M60 tenkovi) i Allison CD850-6 transmisijom od 1970. do 1974. godine. Daljnje nadogradnje su uključivale deblji oklop, mehanizam rotacije kupole, poboljšan raspored granata sa većim kapacitetom , novi stabilizator topa i povećan rezervoar goriva. Također značajne modifikacije Centuriona su predstavljali novi SUP, protivpožarni sistem, bolji električni sistem, kočnice te mogućnost ugradnje eksplozivno reaktivnog oklopa.

Tokom rata onesposobljeno je 1.063 izraleskih tenkova [15](više od polovine Centurioni), od čega je oko 600 uništeno ili zarobljeno. Egipat je zarobio 35 izraelskih Centuriona [16], nekoliko ih je zarobljeno od strane Sirije Iraka.[17] S druge strane 2.250 arapskih tenkova je onesposobljeno (uključujući 54 jordanska Centuriona[18]), od kojih su 1.274 uništeni ili zarobljeni[19]. Nakon rata kako bi nadomjestili izraelske gubitke, SAD su dostavile 200 tenkova M48 i M60.[20] UK je Izraelu isporučilo 400 tenkova Centurion.[21]


Izraelski Sho't tenkovi opremljeni reaktivnim oklopom su upotrijebljeni prilikom invazije Libanona 1982. Tokom rata 21 tenk je izbačen iz stroja, od kojih je 8 uništeno.

Izraelci su svoje Centurion tenkove počeli povlačiti iz upotrebe tokom 1980ih, da bi ih u potpunosti povukli tokom 1990ih. Mnogi od njih su prenamijenjeni u tesška borbena vozila pješadije i u borbena inžinjerska oklopna vozila Puma.

Zalivski rat[uredi | uredi izvor]

1991. godine tokom zalivskog rata britanska vojska je koristila inžinjersku verziju FV4003 Centurion Mk5 AVRE.

Jordan[uredi | uredi izvor]

Prve Centurion tenkove Jordan je nabavio između 1954. i 1965 godine, 1967. godine imao ih je oko 90 u upotrebi. Jordanska vojska je koristila Centurione tokom Šestodnevnog rata protiv Izraela, te su imali značajne gubitke. Nakon 1967. godine Jordan je dobavio još Centurion tenkova.

U septembru 1970. godine tokom crnog septembra Jordan je Centurione svoje 40. oklopne brigade protiv sirijskih T-55 tenkova. Jordan je izgubio od 75 do 90 tenkova od 200 koliko ih je bilo upotrijebljeno. Mnogi od njih su uništeni od strane sirjskih tenkova kod ar-Ramte. Neki od njih su uništeni od strane PLO-a u Ammanu. Palestinci su koristili zarobljene Centurione protiv jordanske vojske.

1972. Centurioni su poboljšani sa topovima kalibra 105 mm. Tokom Jomkipurskog rata jordanska 40. oklopna brigada je učestvovala u borbama na Golanskoj visoravni kako bi podržala sirijske snage.

U periodu od 1982. do 1985. 293 Centurion tenka jordanske vojske su opremljena sa dizelskim motorom i transmisijom sa M60A1 tenkova, belgijskim SABCA kompjuterskim SUP-om, laserskim daljinomterom, pasivnim noćnim nišanom nišandžije, Cadillac Gage elektro-hidrauličkim sistemom, stabilizacijskim sistemom i novom Teledyne Continental hidropneumatskom suspenzijom. Ova nadograđena verzija poznata je pod nazivom Tarik. Nakon preuzimanja već korištenih britanskih Challenger 1 tenkova, nekoliko Tarik tenkova je konvertovano u teške oklopne transportere.

JAR[uredi | uredi izvor]

Modernizovani južnoafrički Centurion Mk 5

Južnoafrička Republika je 1953. godine od Ujedinjenog Kraljevstva poručila 203 tenka Centurion Mk.3. [22] Južnoafrički Centurioni ušli su u operativnu upotrebu između 1955. i 1958. godine, a uključivali su oko 17 inžinjerskih vozila. [22] Južnoafrčki glavni strateški prioriteti toga vremena su bili ispomoć britanskih oružanih snaga i oružanih snaga drugih zemalja Commonwealtha tokom konvencionalnog rata na Bliskom istoku ili anglofonskoj Africi.[23] Centurioni su nabavljani posebno iz razloga što su bili kompaktiblni sa tenkovskom taktikom Commonwealtha i postojećim oklopnim snaga Ujedinjenog Kraljevstva. [24]

Nakon što je Južna Afrika istupila iz Commonwealtha 1961. godine, njeni prioritetima su postali unutrašnja sigurnost i diverzifikacija nacionalne nabavke naoružanja izvan dotadašnjih dobavljača kao što je UK. Nakon toga, 100 tenkova Centurion Mk.3 i 10 inžinjerskih vozila je prodano Švicarskoj 1961. godine. Preostali Centurioni su u velikoj mjeri prebačeni u rezervne uloge, što je rezultirano problemom održavanja zbog nedostatka rezervnih dijelova i sklonosti pregrijavanju usljed visokih temperatura afričke klime. [25] 1972. godine južnoafrička vojska je nekoliko svojih Centuriona opremila sa motorima i transmisijom od američkih M48 Patton tenkova u pokušaju poboljšanja tehničkih karakteristika tenkova. Ove nadograđene verzije Centuriona su nazvane Skokiaan i bile su nepopularne zbog velike potrošnje goriva i lošeg radnog dosega. [25]

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ a b George Forty, "The illustrated guide to tanks of the world" , str. 153-154.; ISBN 1-84477-744-8
  2. ^ a b Dunstan 2003, str. 16.
  3. ^ Munro 2005, str. 158–162.
  4. ^ Varble 2003, str. 70–71.
  5. ^ Dunstan 1982, str. 176.
  6. ^ a b Starry 1978.
  7. ^ McAulay 1988, str. 196.
  8. ^ McAulay 1988, str. 278.
  9. ^ The Battle for Ravi-Sutlej Corridor 1965 A Strategic and Operational Analysis Archived 7 October 2007 at the Wayback Machine.
  10. ^ Jabber, Paul (1981). Not by war alone : security and arms control in the Middle East. Berkeley: University of California Press. str. 99. ISBN 978-0-520-04050-2. 
  11. ^ Staff Writer (16 February 2012), The Centurion Sho't of Israel – Centurion (A41) – Main Battle Tank, militaryfactory.com, arhivirano s originala, 16 January 2013, pristupljeno 23 December 2012  Nepoznat parametar |url-status= ignorisan (pomoć); Nepoznat parametar |df= ignorisan (pomoć)
  12. ^ Tucker, Spencer C.; Roberts, Priscilla Mary (2008). The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and Military History: A Political, Social, and Military History. ABC-CLIO. str. 995. ISBN 978-1-85109-842-2. 
  13. ^ Micheal Clodfelter (2017). Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492-2015 (4th iz.). McFarland. str. 575. ISBN 978-1-4766-2585-0. 
  14. ^ Dunstan, Simon (2009). Centurion vs T-55 : Yom Kippur War, 1973. Oxford New York: Osprey. str. 41. ISBN 978-1-84603-369-8. 
  15. ^ Chapter 5./Intelligence Success and Failure: The Human Factor. Uri Bar-Joseph, Rose McDermott. Oxford University Press. 2017
  16. ^ Ware, Pat; Delf, Brian (2013). The Centurion Tank. Casemate Publishers. str. 59. ISBN 978-1-78159-011-9. 
  17. ^ No Victor, No Vanquished: the Yom Kippur War. Edgar O'Ballance. 1991. P.107
  18. ^ Razoux, Pierre (1999). La Guerre israélo-arabe d'octobre 1973 : une nouvelle donne militaire au Proche-Orient (jezik: francuski). Paris: Economica. ISBN 978-2717838138. 
  19. ^ November 29, 1973. Anderson Daily Bulletin from Anderson, Indiana, P.14
  20. ^ Bowman, Martin (2016). Cold War Jet Combat: Air-to-Air Jet Fighter Operations 1950–1972. Pen and Sword. str. 198. ISBN 978-1-4738-7462-6. 
  21. ^ "Britain Mum on Centurions to Israel". Jewish Telegraphic Agency. September 16, 1974. Arhivirano s originala, 27 March 2019. Pristupljeno 2 February 2019.  Nepoznat parametar |url-status= ignorisan (pomoć)
  22. ^ a b "Trade Registers". Armstrade.sipri.org. Arhivirano s originala, 14 April 2010. Pristupljeno 2013-06-20.  Nepoznat parametar |df= ignorisan (pomoć); Nepoznat parametar |url-status= ignorisan (pomoć)
  23. ^ Berridge, G.R. (1992). South Africa, the Colonial Powers and African Defence: The Rise and Fall of the White Entente, 1948–60. Basingstoke: Palgrave Books. str. 1–16, 163–164. ISBN 978-0-333-56351-9. 
  24. ^ Harmse, Kyle; Dunstan, Simon (23 February 2017). South African Armour of the Border War 1975–89. Oxford: Osprey Publishing. str. 4, 32–46. ISBN 978-1-4728-1743-3. 
  25. ^ a b "Lesakeng". South African Armour Museum. 2012-12-06. Arhivirano s originala, 3 July 2013. Pristupljeno 2013-06-18.  Nepoznat parametar |url-status= ignorisan (pomoć)