Gregorijanski kalendar

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Preferences-system.svg Ovom članku potrebna je jezička standardizacija, preuređivanje ili reorganizacija.
Pogledajte kako poboljšati članak, kliknite na link uredi i doradite članak vodeći računa o standardima Wikipedije.
Spelling icon.svg Moguće je da ovaj članak ne poštuje standarde Wikipedije na bosanskom jeziku
kao što su upotreba afrikata, pravopis, pisanje riječi u skladu sa standardima, te način pisanja članaka.
Question book-new.svg Ovaj članak ili neka od njegovih sekcija nije dovoljno potkrijepljena izvorima (literatura, web-stranice ili drugi izvori).
Ako se pravilno ne potkrijepe validnim izvorima, sporne rečenice i navodi mogli bi biti obrisani. Pomozite Wikipediji tako što ćete navesti validne izvore putem referenci te nakon toga možete ukloniti ovaj šablon.
Skulptura na grobu pape Grgura XIII prikazuje proslavu uvođenja Gregorijanskog kalendara

Gregorijanski kalendar, danas u najširoj upotrebi, je modificirana verzija Julijanskog kalendara. Prijedlog je izradio napuljski doktor Aloysius Lilius a 24. februara 1582 ukazom proglasio papa Grgur XIII, prema čijem imenu je kalendar i nazvan.

Po savjetu njemačkog astronoma Christopha Claviusa (1538–1612) i napuljskog ljekara, matematičara i astronoma Aloisiusa Liliusa (1520–1576), papa Grgur XIII (1502–1585) je 24. februara 1582. obznanio reformu do tada postojećeg, julijanskog kalendara, papskom bulom Inter Gravissimas nazvanom po prve dvije riječi njenog teksta.

Papska bula je sadržavala sljedeće odredbe:

  1. Iz kalendara će se izostaviti 10 dana, tako da poslije četvrtka 4. oktobra 1582. slijedi petak 15. oktobar.
  2. Prijestupna je svaka godina djeljiva sa 4, osim godina djeljivih sa 100 kod kojih su prijestupne samo one djeljive sa 400.
  3. Prijestupna godina ima jedan dan više od proste koji se stavlja na kraju mjeseca februara.
  4. Uskrs će se odsad izračunavati po novom pravilu, vezanom za novi kalendar.
  5. Prvi dan u godini biti će 1. januar.

Ovaj novi kalendar nazvan je po papi Grguru gregorijanski. Po njemu je prosječna dužina trajanja godine smanjena na 365,2425 dana (365+97/400 = 365,2425 jer ima 97 prijestupnih godina na svakih 400) što daje grešku od 365,2425 – 365,2421890 = 0,00031 dan ≈ 26 sekundi. To znači da će se ova greška akumulirati na jedan dan za 1/0,00031 ≈ 3225 godina, odnosno nešto kraće jer se tokom vremena dužina trajanja solarne godina smanjuje, a greška povećava.

Razlika između Gregorijanskog i julijanskog kalendara je ta što Gregorijanski ima 97 prijestupnih godina u svakih 400, a julijanski 100. U Gregorijanski kalendar uvedano je takozvano Sekularno pravilo da su godine djeljive sa 100 (sekularne godine) proste, osim ako su djeljive sa 400, u kom su slučaju prijestupne. To znači da su godine 1700., 1800., 1900., 2100., itd. prijestupne po julijanskom, a proste po Gregorijanskom kalendaru. Danas razlika između julijanskog i Gregorijanskog kalendara iznosi 13 dana, a nakon 2100. uvećati će se na 14. dana (što znači da će pravoslavni Božić padati od tada 8. januara).

Postojao je svojevremeno prijedlog britanskog astronoma Johna Hershela da se uvede 4000-godišnje pravilo po kojem bi svaka godina djeljiva sa 4000 bila prosta umjesto prijestupna, čime bi se prosječna dužina trajanja godine smanjila na 365 + 969/4000 = 365,24225 dana, što je bliže tropskoj godini, ali ovaj prijedlog nikada nije prihvaćen.

Uvođenjem Gregorijanskog kalendara, kalendarska godina je približena tropskoj najviše do tada.

Kada je papa Grgur 1582. godine uveo novi kalendar, njega su odmah prihvatile Italija, Poljska, Portugal i Španija, a ubrzo i ostale katoličke zemlje. Protestantske zemlje su prešle na Gregorijanski kalendar puno kasnije, a pravoslavne države tek u 20. vijeku, s tim što pravoslavne crkve nikada nisu prešle na ovaj kalendar.

Brojanje godina[uredi | uredi izvor]

Godine se u kršćanskom kalendaru danas broje od (pretpostavljene) godine rođenja Isusa Krista.

Godine 523. papski namjesnik Bonifacije naredio je monahu Dioniziju Malom da odredi način kako će se sprovoditi takozvano Aleksandrinsko pravilo donijeto na prvom vaseljenskom saboru u Nikeji 325. godine, a koje kaže da će se godine brojati od rođenja Isusa Krista. Dionizije je (pogrešno) izračunao da je Isus rođen 25. decembra 753. godine od osnivanja Rima, i odredio da kršćanska (nova) era počinje prvim januarom 754. godine koja je nazvana 1. godina nove ere. Kako je Dionizije ustanovio datum Isusovog rođenja nije poznato, ali se pretpostavlja da je Isus rođen u vrijeme vladavine cara Iroda Velikog koji je umro 750. godine od osnivanja Rima, što znači da je Dionizije pogriješio za najmanje 3 godine. Iako je ovo ubrzo shvaćeno, ovakvo pogrešno brojanje godina zadržalo se do danas. S obzirom da kršćanska era počinje od rođenja Isusa Krista, na prvi pogled izgleda nelogično da je on rođen 25. decembra, a ne 1. januara. To je, međutim, normalno jer je u to vrijeme već bio određen današnji raspored mjeseci i broj dana u njima, i bilo bi nelogično pomjerati ih.

Kasnije su ljudi počeli da nazivaju godine prije rođenja Krista godinama prije nove ere, ali jer nula tada još nije bila poznata, 1. godina n. e. slijedi odmah nakon 1. godine p. n. e. julijanski kalendar uveden je 45. p. n. e., ali kada se u današnje vrijeme govori o datumima prije ove godine, normalno je da se julijanski kalendar produži u nazad. Ovo se naziva Proleptički julijanski kalendar. U proleptičkom julijanskom kalendaru prijestupne su sve godine prije nove ere koje pri djeljenju sa 4 daju ostatak 1 (zbog nepostojanja 0. godine). Također postoji i Proleptički Gregorijanski kalendar koji se odnosi na datume od prije 1582. godine. Da ne bi došlo do zabune, proleptički Gregorijanski kalendar se rijetko koristi, umjesto njega se za sve datume do 4. oktobra 1582. koristi julijanski, a od 15. oktobra 1582. Gregorijanski. Pošto nisu sve zemlje prešle na Gregorijanski kalendar 1582., često se neki datumi i poslije ove godine računaju po julijanskom kalendaru ukoliko ga je nevedena zemlja u to vrijeme još uvijek koristila. Kada se, na primjer, kaže da je Oktobarska revolucija počela 24. oktobra 1917. to se odnosi na julijanski kalendar, dok bi po Gregorijanskom to bio 7. novembar 1917.

Nova Godina[uredi | uredi izvor]

Kada je Gaj Julije Cezar uveo julijanski kalendar, odredio je 1. januar za početak nove godine, umjesto 1. marta koji se koristio do tada. Pošto se crkva oštro protivila proslavama nove godine uz obilje alkohola, na Tridentskom koncilu 567. godine je utvrđeno da je prvi januar kao početak nove godine uzet greškom, i da ga treba promijeniti. Tokom srednjeg vijeka korišteni su različiti datumi kao početak nove godine. Ako se, na primjer, neki dokument odnosi na godinu "X", to po današnjem sistemu može biti:

  • 1. mart X. – 28/29. februar X+1 godine
  • 1. januar X – 31. decembar X godine
  • 1. januar X-1 – 31. decembar X-1 godine
  • 25. mart X-1 – 24. mart X. godine
  • 25. mart X. – 24. mart X+1 godine
  • 25. decembar X-1 – 24. decembar X. godine

U Bizantskom carstvu se početak godine računao od 1. septembra, ali se godine nisu brojale od naziranog rođenja Isusa, nego od nastanka svijeta, za koji su utvrdili da je bio 1. septembra 5509. p. n. e. Od 17. vijeka većina država vratila se početku godine 1. januara, osim Italije i Engleske koje su se 1. januaru vratile tek 1750. godine. Međutim, kada su u pitanju prijestupne godine, one su se uvijek računale uzimajući 1. januar za početak godine.

Solarni ciklus, zlatni broj i indikcija[uredi | uredi izvor]

U julijanskom kalendaru veza između dana u sedmici i datuma u godini ponavlja se u periodima od 7 x 4 = 28 godina. U Gregorijanskom kalendaru ovo se može primijeniti samo na periode u koje ne ulaze godine djeljive sa 100. Period od 28 godina se naziva solarni ciklus. Svaka godina u jednom solarnom ciklusu ima svoj solarni broj koji se dobija sljedećom jednačinom:

Solarni broj = (godina + 8) mod 28 + 1

Svaka godina ima i svoj Zlatni broj: Veza između mjesečevih mijena i datuma ponavlja se u periodu od 19 godina (19 x 365,24219 ≈ 235 x 29,52052 odnosno, u 19 tropskih godina ide 235 sinodičkih mjeseci), tako da svaka godina u tom periodu ima svoj zlatni broj koji se dobija na slijedeći način:

Zlatni broj = (godina mod 19) + 1

Indikcija je korištena u srednjem vijeku da bi se označilo mjesto godine u 15-godišnjem ciklusu prikupljanja poreza. Uveo ju je imperator Konstantin Veliki 1. septembra 312. i korištena je do 1806. Izračunava se na slijedeći način:

Indikcija = (godina + 2) mod 15 + 1

Indikcija nema nikakvog astronomskog značenja.

Ova tri broja su karakteristična za svaku godinu, i važna su za razna izračunavanja, posebno za izračunavanje datuma kršćanskog praznika Uskrsa.

julijanski period i julijanski dan[uredi | uredi izvor]

julijanski period i julijanski dan ne smiju se mješati sa julijanskim kalendarom. Francuski naučnik Joseph Justus Scaliger (1540-1609.) je želio napraviti novi sistem brojanja godina u kojem će svaka godina imati svoj broj, bez n. e./p. n. e. I tako je izmislio julijanski period nazvan po njegovom ocu Juliusu Caesaru Scaligeru (1484-1558.). Scaligerov julijanski period počinje 1. januara 4713. p. n. e. i traje 7980 godina poslije čega ponovno kreće od prve. Godina 4713. p. n. e. uzeta je jer su njena indikcija, zlatni i solarni broj bili 1. Oni će ponovno biti 1 tek poslije 15 x 19 x 28 = 7980 godina, to jest 3268. godine n. e. Astronomi su po sličnom principu izmislili i julijanski dan (JD) da bi svakom danu u jednom julijanskom periodu dodijelili jedinstveni broj. JD 0 počinje u 12:00 UTC 1. januara 4713. p. n. e. i traje do podneva 2. januara 4713. p. n. e. Tako, 1. jula 2003. n. e. u podne počinje JD 2452882. Često se koriste i decimale, pa se 15:00 UTC 1. jula 2003. može označiti sa JD 2 452 882,125. Da bi se izračunao julijanski dan koristi se slijedeći algoritam (dijeljenje se odnosi na cijele brojeve, ostatak se zanemaruje):

Dobija se julijanski dan koji počinje datog dana u podne. Ukoliko se želi izračunati JD za datum prije nove ere, godina se najprije mora pretvoriti u negativan broj, npr. 1. godina p. n. e. = 0; 10. godina p. n. e. = -9. Da bi se izračunalo kojem datumu odgovara dati julijanski dan, koristi se slijedeći algoritam:

Za Gregorijanski kalendar:

a = JD + 32044

b = ( 4a + 3 ) / 146097

c = a – (146097b)/4

Za julijanski kalendar:

b = 0

c = JD + 32082

Dalje, za oba kalendara:

d = (4c + 3) / 1461

e = c – (1461d)/4

m = (5e + 2) / 153


dan = e – (153m +2 )/5 + 1

mjesec = m + 3 – 12 x (m / 10)

godina = 100b + d – 4800 + (m / 10)

Ponekad se koristi i Modificirani julijanski dan (MJD) koji je za 2400000,5 manji od julijanskog dana. Time se dobijaju brojevi koji su manji i lakši za računanje, i MJD počinje u ponoć, a ne u podne. MJD 0 je počeo 17. novembra 1858. godine (po Gregorijanskom) u 00:00 UTC. julijanski dani i Modificirani julijanski dani veoma su korisni za astronomiju, posebno za astronautiku. Osim julijanskih, postoje i Lilijanski dani (LD) koji se broje od ponoći 15. oktobra 1582. godine (= LD 1). Nazvani su po već spomenutom astronomu Aloisiusu Liliusu.

Nazivi mjeseci[uredi | uredi izvor]

Danas većina jezika, uključujući i bosanski, koriste iste nazive za mjesece u julijanskom i Gregorijanskom kalendaru, koji potiču iz latinskog jezika. jedino neki slavenski jezici (hrvatski, češki, poljski, ukrajinski) koriste stare slavenske nazive za mjesece, ali i u bosanskom jeziku se mogu koristiti slavenski nazivi kao sinonimi (npr. siječanj, veljača, ožujak itd.).

  • januar (Januarius) nosi ime po rimskom bogu sa dva lica janusu.
  • Februar (Februarius) nosi ime po rimskom blagdanu Februa.
  • Mart (Martius) nazvan je po rimskom bogu rata Marsu.
  • April (Aprilis) nazvan je po rimskoj boginji Afroditi ili po latinskom glagolu aperire što znači otvoriti (asocira na proljeće).
  • Maj (Maius) nosi ime po rimskoj boginji Maji.
  • juni (Junius) nazvan je po vrhovnoj rimskoj boginji junoni.
  • juli (Julius) nazvan je 44. p. n. e. po juliju Cezaru.
  • August (Augustus) je 8. p. n. e. nazvan po imperatoru Augustu.
  • Septembar (September) je nastao od rječi septem što znači sedam, jer je bio sedmi mjesec u starom rimskom kalendaru.
  • Oktobar (October) – od rječi octo – osam.
  • Novembar (November) – od rječi novem – devet.
  • Decembar (December) – od rječi decem – deset.


Također pogledajte[uredi | uredi izvor]