Matematika u srednjovjekovnom islamu

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search
Stranica iz Sažete knjige o proračunu popunjavanjem i balansiranjem od Al-Kvarizmija.

Historija matematičara tokom Zlatnog doba islama, posebno tokom 9. i 10. vijeka, zasnovana na grčkim matematičarima (Euklid, Arhimed, Apolonije) i indijskim matematičarima (Aryabhata, Brahmagupta), imala je važan razvoj, kao što je potpuni razvoj decimalnog sistema vrijednosti po mjestu cifre koji uključuje decimalne zareze, prvi sistematizirani studij algebre (nazvan Sažeta knjiga o proračunu popunjavanjem i balansiranjem od učenjaka Al-Kvarizmija) i napretke u geometriji i trigonometriji.[1]

Arapski radovi su također igrali važnu ulogu u prijenosu matematike u Evropu između 10. i 12. vijeka.[2]

Historija[uredi | uredi izvor]

Algebra[uredi | uredi izvor]

Izučavanje algebre, koja je izvedenica iz arapske riječi sa značenjem "povezivanje slomljenih dijelova",[3] cvjetalo je tokom islamskog zlatnog perioda. Al-Kvarizmi je, zajedno sa grčkim matematičarem Diofantom, poznat kao otac algebre.[4] U njegovoj knjizi Sažeta knjiga o proračunima popunjavanjem i balansiranjem Al-Kvarizmi se suočava sa načinima rješavanja za pozitivne korijene prvog i drugog stepena (linearne i kvadratne) polinomske jednačine.[5] On također uvodi metodu redukcije, i za razliku od Diofanta, daje opća rješenja za jednačine kojima se bavio.[4]

Al-Kvarizmijeva algebra je bila retorična, što znači da su jednačine bile zapisivane u pune rečenice. Ovo je bilo različito u odnosu na algebarski rad Diofanta, koji je bio sažet, gdje je nešto simbolizma korišteno. Tranzicija na simboličku algebru, gdje su samo simboli korišteni, može se naći u radovima Ibn al-Banna' al-Marrakushija i Abū al-Ḥasan ibn ʿAlī al-Qalaṣādī.[6]

Indukcija[uredi | uredi izvor]

Najraniji implicitni tragovi matematičke indukcije mogu se naći u Euklidovom da je broj prostih brojeva beskonačan (c. 300 p. n. e). Prva eksplicitna formulacija principa indukcije data je od Pascala u njegovom djelu Traité du triangle arithmétique (1665).

Između to dvoje, implicitni dokaz indukcijom za aritmetičke nizove uveo je al-Karadži (c. 1000) i nastavio al-Samaw'al, koristeći za specijalne slučajeve binomne teoreme i svojstva Pascalovog trougla.

Poznate ličnosti i razvoj[uredi | uredi izvor]

Omer Hajjam[uredi | uredi izvor]

Za rješavanje kubne jednačine x3 + a2x = b Hajjam je konstruisao parabolu x2 = ay, krug sa prečnikom b/a2, i vertikalnu liniju kroz presječnu tačku. Rješenje je dato dužinom horizontalnog dijela linije od ishodišta do presjecišta vertikalne linije i x-ose.

Omer Hajjam (c. 1038/48. u Iranu – 1123/24)[11] napisao je Raspravu o demonstraciji problema algebre koja sadrži sistematsko rješenje kubnih jednačina, idući van Algebre od Kvarazmija.[7] Hajjam je našao rješenja ovih jednačina pronalaskom presječnih tačaka dva konusna presjeka. Ovu metodu su koristili Grci,[8] ali nisu generalizirali metodu koja pokriva sve jednačine s pozitivnim korijenima.[9]

Šaraf al-Din al-Tusi[uredi | uredi izvor]

Šaraf al-Din al-Tusi (?, Tus, Iran – 1213/4) razvio je novi pristup istraživanja kubnih jednačina – pristup koji podrazumijeva pronalaženje tačke pri kojoj kubni polinom ima svoju najveću vrijednost. Naprimjer, za rješavanje jednačine , sa pozitivnim varijablama a i b, on bi napisao da se maksimum krivulje  nalazi na  i da jednačina: nema rješenja, ima jedno rješenje ili ima dva rješenja, zavisno od toga da li je visina krivulje u toj tački manja od, jednaka, ili veća od a. Njegovi preživjeli radovi ne daju predstavu o tome kako je otkrio svoju formulu za maksimum ovih krivulja. Postoje razna nagađanja vezana za ovo njegovo otkriće.[10]

Ostale poznate ličnosti[uredi | uredi izvor]

  • 'Abd al-Hamīd ibn Turk (fl. 830) (kvadratne jednačine)
  • Thabit ibn Qurra (826–901)
  • Abū Kāmil Shujā ibn Aslam (c. 850 – 930) (iracionalni brojevi)
  • Sind ibn Ali
  • Abū Sahl al-Qūhī (c. 940–1000) (centri gravitacije)
  • Abu'l-Hasan al-Uqlidisi (952 – 953) (aritmetika)
  • 'Abd al-'Aziz al-Qabisi
  • Abū al-Wafā' Būzjānī (940 – 998) (sferna trigonometrija)
  • Al-Karaji (c. 953 – c. 1029) (algebra, matematička indukcija)
  • Abu Nasr Mansur (c. 960 – 1036) (sferna trigonometrija)
  • Ibn Tahir al-Baghdadi (c. 980–1037) (iracionalni brojevi)
  • Ibn al-Haytham (ca. 965–1040)
  • Abū al-Rayḥān al-Bīrūnī (973 – 1048) (trigonometrija)
  • Ibn Yaḥyā al-Maghribī al-Samawʾal (c. 1130 – c. 1180)
  • Ibn Maḍāʾ (c. 1116 - 1196)
  • Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī (1201–1274) (paralelni postulat)
  • Jamshīd al-Kāshī (c. 1380–1429) (decimale i procjena konstante kruga)

Galerija[uredi | uredi izvor]

Također pogledajte[uredi | uredi izvor]

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ Katz (1993): "A complete history of mathematics of medieval Islam cannot yet be written, since so many of these Arabic manuscripts lie unstudied.
  2. ^ Adolph P. Yushkevich Sertima, Ivan Van (1992), Golden age of the Moor, Volume 11, Transaction Publishers, str. 394, ISBN 1-56000-581-5  "The Islamic mathematicians exercised a prolific influence on the development of science in Europe, enriched as much by their own discoveries as those they had inherited by the Greeks, the Indians, the Syrians, the Babylonians, etc."
  3. ^ "algebra". Online Etymology Dictionary. 
  4. ^ a b http://fabpedigree.com/james/mathmen.htm#Khowarizmi
  5. ^ Boyer, Carl B. (1991). "The Arabic Hegemony". A History of Mathematics (Second iz.). John Wiley & Sons. str. 228. ISBN 0-471-54397-7. 
  6. ^ O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "al-Marrakushi ibn Al-Banna", MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews .
  7. ^ Boyer 1991, str. 241–242.
  8. ^ Struik 1987, str. 97.
  9. ^ Boyer 19991, str. 241–242.
  10. ^ Berggren, J. Lennart; Al-Tūsī, Sharaf Al-Dīn; Rashed, Roshdi; Al-Tusi, Sharaf Al-Din (1990), "Innovation and Tradition in Sharaf al-Dīn al-Ṭūsī's al-Muʿādalāt", Journal of the American Oriental Society 110 (2): 304–309, JSTOR 604533, doi:10.2307/604533 

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]