Visoko u sastavu Austro-Ugarske

Franjevačka gimnazija i sjemenište u Visokom

Primjer zgrade građene u pseudo-Maurskom stilu za vrijeme Austrougarske vladavine

Visoko za vrijeme Austro-Ugarske označava period u historiji Visokog od austrougarske okupacije Bosne i Hercegovine 1878. do raspada Austro-Ugarske Monarhije 1918. U tom razdoblju Visoko je iz osmanskog kasabskog središta postupno preraslo u kotarsko upravno, privredno i školsko središte s izraženim procesima administrativne reorganizacije, demografskog rasta, razvoja javnih ustanova i urbanih preobrazbi.

Nakon Berlinskog kongresa, Austrougarska je 1878. okupirala većinu tadašnje Bosne i Hercegovine. Otpor austrijskoj vojsci je bio kratkotrajan, i trajao nekih 6 sati pod vodstvom Muhameda ef. Hadžijamakovića, a pridružili su im se i pravoslavni Visočani. Konačan otpor je slomljen poslije podne 17. augusta 1878. kada se grupa povlači prema Sarajevu.

U prvim godinama Austrougarske vladavine Visoko nije bitno mijenjalo izgled te je zadržalo karakteristike orijentalnog tipa. Iako se veći broj muslimana tada iselio u Tursku, i dalje je Visoko ostalo pretežno muslimansko mjesto jer je od 4715 stanovnika, njih 3677 su bili muslimani. U podacima iz 1882. godine stoji da je Visoko organizirana naseobina sa razvijenom trgovinom, uredima i drugim institucijama, te da ima 752 kuće. Grad se širi obalom rijeke Fojnice niz glavnu saobračajnicu prema Jaliji, ušću i mostu preko rijeke Bosne.Gradska uprava je 1901. sagradila vodovod, a voda je uzeta iz izvora Perutac i Kraljevac.

Odmah poslije okupacije, ruždija je zatvorena, a otvorena komunalna osnovna škola 1886. i franjevačka gimnazija 1900. Nastavljajući bogatu tradiciju iz osmanlijskog perioda i dalje se razvijao tabački zanat, tako je izvoz kože rastao. Godišnje se prerađivalo 20.000 goveđih i 60.000 ovčjih i kozijih koža, a opančari su izrađivali milion pari opanaka.

Kasnije su slijedile zgrade Kotarskog ureda i suda (sada zgrada općine Visoko, 1895.), zgrada Franjevačke gimnazije sa crkvom (1899. - 1900.), zgrada tadašnje gradske općine (sada Zavičajni muzej), zgrada osnovne škole na Kraljevcu (današnja osnovna škola "Kulin Ban", izgrađena 1889. godine)i tako dalje. Zgrade su se većinom gradile u neomaurskom stilu i ublaženim varijantama neoklasicizma.

Komunalna djelatnost se proširila dolaskom Austrije gdje se u 1882. godini spominje Visoko kao organizovana naseobina sa trgovinom, uredima i drugim institucijama.. Visoko je tada imalo 752 kuće, 467 je bilo na sprat. 1887. godine u Visokom je otvorena apoteka. U istom periodu razvija se i organizovana uprava, te je 1897. godine usvojen Statut gradskog poglavarstva, a na temelju njega donosi se Pravilnik o pijačnom redu.

Nastavljajući bogatu tradiciju iz osmanlijskog perioda i dalje se razvijao tabački zanat, tako je izvoz kože rastao. Godišnje se prerađivalo 20.000 goveđih i 60.000 ovčjih i kozijih koža, a opančari su izrađivali milion pari opanaka. Car Franjo Josip I. je 30. maja 1910. prilikom svoje posjete Bosni i Hercegovini obavio kratki posjet Visokom.

Veliki požar

Daljni razvoj je zaustavio katastrofalni požar koji je izbio 11. novembra 1911. godine. Tom prilikom je izgorjelo preko 450 kuća, dućana i ostalih objekata. Potpuno su izgorjeli Gornja čaršija i mahale uz nju i kuće uz glavnu saobraćajnicu, uz Belediju, Šadrvansku džamiju i medresu. Uzrok je bilo napušteno vatrište u kući u Donjoj mahali. Vatru je prvi primijetio kotarski stražermeštar Uroš Prica koji je signalizirao uzbunu. Gusti dim, noć i opći metež u gradu je još više pridonio ubrzanom širenju požara sa krova na krov koji su bili napravljeni od šepera, pokriveni šindrom.

Gašenje požara je dodatno otežao nestanak vode u vodovodu, a visočki vatrogasci tada nisu imali odgovarajuću opremu za crpljenje vode iz rijeke Fojnice. U jutarnjim satima, oko 5.30 sati je stigla prva vatrogasna pomoć iz Zgošće i Zenice, a kasnije i iz Sarajeva sa posebnim vozom. Vatra je ugašena tek oko 7 sati ujutro.

U proljeće 1912. godine se pristupilo obnovi. Prije toga u Visoko je pristizala pomoć iz svih dijelova tadašnje Bosne i Hercegovine gdje je prikupljeno 32.158 kruna, a pomoć je stizala iz Beograda, Cazina, Nevesinja, Rogatice, Sarajeva i Tuzle, ali i pojedinaca kao što su direktor vakufa efendija Arnautovič i kralj Austro-ugarske monarhije. Zemaljska vlada je naredila da kuće budu zidane od cigle i pokrivene crijepom ali u duhu tradicionalnog bosanskog graditeljstva. Visoko je poslije požara i obnove dobilo konture urbane sredine sa mješavinom orijentalnog i zapadnog stila. U sada staroj jezgri grada još uvijek stoji dio istih kuća koje su ostale netaknute, ali neke kuće su također porušene da bi se napravile nove i modernije koje nemaju tradicionalni bosanski stil graditeljstva.

Okupacija i uspostava nove vlasti

U vrijeme austrougarskog zaposjedanja Bosne i Hercegovine Visoko je bilo jedno od mjesta u kojem je pružen otpor novoj vlasti. Prema kasnijim historiografskim prikazima, austrougarske trupe zauzele su Visoko 17. augusta 1878. nakon višečasovne borbe i povlačenja branilaca prema Sarajevu.

Uspostavljanje austrougarske uprave predstavljalo je veliku historijsku prekretnicu za cijelu Bosnu i Hercegovinu, jer je dotadašnji ograničeni proces modernizacije ušao u novu fazu pod upravom Monarhije. U administrativnoj reorganizaciji iz 1881. Visoko je potvrđeno kao sjedište kotara u okviru sarajevskog okruga, čime je zadržalo važnu upravnu funkciju koju je imalo i ranije.

Već 30. septembra 1881. općinsko vijeće u Visokom donosilo je odluke o finansiranju kotarskih potreba, sirotinje, ukonačenja vojnika, vatrogasne opreme i bunara, što pokazuje da je nova uprava ubrzano uvodila uređene općinske i komunalne poslove.

Demografske i društvene promjene

U prvim godinama austrougarske uprave Visoko je uglavnom zadržalo izgled grada orijentalnog tipa, iako je dio muslimanskog stanovništva iselio u Osmansko Carstvo. I pored toga, grad je ostao pretežno muslimanski; u jednoj od ranih austrougarskih statistika Visoko je imalo 4.715 stanovnika, od kojih 3.677 muslimana.

Prema podacima za grad Visoko iz 1885. evidentirano je 4.994 stanovnika, 1.028 kuća i 1.116 stanova. U konfesionalnoj strukturi bilo je 3.365 muslimana, 1.332 pravoslavca, 140 rimokatolika, 147 Jevreja i 10 pripadnika drugih vjeroispovijesti. Na nivou kotara Visoko, popis iz 1895. bilježi 36.412 stanovnika, a popis iz 1910. 44.770 prisutnih stanovnika s vojništvom, što pokazuje izrazit demografski rast u kasnom austrougarskom periodu.

Uz muslimansko, pravoslavno i rimokatoličko stanovništvo, u austrougarskom periodu jača i jevrejska zajednica. Po popisu iz 1879. u visočkoj političkoj ispostavi zabilježeno je 38 Jevreja, dok ih je u samom gradu 1885. bilo 147, što svjedoči o postepenom jačanju urbanog trgovačkog sloja.

Privreda i svakodnevni život

Nakon uključivanja Bosne i Hercegovine u austrougarsko carinsko područje 1. januara 1880, došlo je do kidanja dijela ranijih trgovačkih veza i prilagođavanja novim tržišnim odnosima. Taj proces Juzbašić označava kao privrednu prekretnicu, odnosno kao početak novog razdoblja obilježenog prodorom kapitalističkih odnosa.

U Visokom su te promjene bile vidljive kroz razvoj zanatstva, trgovine i lokalne infrastrukture. Grad je 1882. spominjan kao organizirana naseobina s trgovinom, uredima i drugim ustanovama, a imao je 752 kuće, od kojih su 467 bile na sprat. Iste godine zabilježeno je i prvo javno osvjetljenje Visokog, a 1887. otvorena je i prva apoteka.

Na području kotara 1895. registrirane su 22 tvornice, 97 kazana za rakiju, 591 mlin za žito, četiri krečane, šest kamenoloma i 11 rudokopa, što pokazuje da je visočki kraj imao raznovrsnu privrednu osnovu, u kojoj su poljoprivreda, zanatstvo i prerada zauzimali važno mjesto. Posebno mjesto u privredi Visokog imalo je kožarstvo, koje se razvijalo na starijim zanatskim tradicijama i ostalo jedan od prepoznatljivih elemenata lokalne privrede i u austrougarskom i u kasnijem periodu.

Obrazovanje, zdravstvo i urbanizacija

Austrougarski period donio je širenje školske mreže i jačanje državnog školstva. Narodna osnovna škola u Visokom, osnovana 1881/82, bila je prva višerazredna državna osnovna škola u visočkom srezu i jedna od najvažnijih ustanova u kulturnom i prosvjetnom životu grada. Pored nje djelovale su pravoslavna, katoličke i brojne muslimanske škole; popis iz 1895. navodi da su se u Visokom nalazile jedna državna i katolička škola, jedna pravoslavna i 22 muslimanske škole.

U zdravstvu su promjene bile sporije, ali ipak vidljive. Otvaranje apoteke i razvoj ambulantnih službi označili su početke modernijeg zdravstvenog sistema u gradu, iako su epidemije i dalje predstavljale ozbiljan problem krajem 19. i početkom 20. stoljeća.

U urbanističkom smislu austrougarska vlast isprva je koristila zatečene osmanske objekte za potrebe uprave, ali je već od 1880-ih počela gradnja novih administrativnih, sudskih, školskih i drugih javnih zgrada. Time je Visoko postupno dobivalo obilježja modernijeg upravnog središta, premda je dugo zadržalo staru urbanu matricu i izgled čaršije.

Vojna obaveza i političke prilike

Jedna od važnijih promjena bilo je uvođenje vojne obaveze u Bosni i Hercegovini 1881. godine. Provizorni vojni zakon proglašen je 4. novembra 1881, a obuhvatio je pripadnike svih triju glavnih konfesija. U njegovoj provedbi austrougarske vlasti su, barem formalno, nastojale uvažiti i vjerske običaje muslimanskog stanovništva, uključujući pitanja ishrane, molitve i vjerskih praznika.

Početkom 20. stoljeća politički život u Bosni i Hercegovini snažno je obilježila Aneksiona kriza nakon austrougarske aneksije 1908. godine. Iako Visoko nije bilo jedno od glavnih političkih središta tih zbivanja, događaji su se odražavali i na lokalnu sredinu kao dio šireg bosanskohercegovačkog prostora.

Visoko u Prvom svjetskom ratu

Izbijanjem Prvog svjetskog rata 1914. Visoko je, kao i ostatak Bosne i Hercegovine, ušlo u ratni režim obilježen mobilizacijom, vojnim obavezama, nestašicama i opterećenjima ratne privrede. Ratne godine dodatno su otežale svakodnevni život stanovništva, a kraj austrougarske vladavine 1918. označio je završetak jednog duboko transformativnog razdoblja u historiji grada.

Također pogledajte

• Austro-Ugarska
• Osmanlijsko carstvo

Vanjski linkovi

• Opis visočkih tabaka iz 1901
• Opis visočkih tabaka iz 1901 (drugi dio)
• Opis visočkih tabaka iz 1901 (treći dio) Arhivirano 22. 6. 2019. na Wayback Machine