Idi na sadržaj

Historija Visokog

Dodaj veze
S Wikipedije, slobodne enciklopedije

Područje Visokog bilo je naseljeno od 5. milenijuma p. n. e, dok je Okolište reprezentativni primjer Butmirske kulture, i jedno od najvećih[1][2] neolitskih naselja u jugoistočnoj Evropi. Visočka dolina bila je rani centar srednjovjekovne države Bosne.[3] U Milima je bilo bansko sjedište i centar državnog života, gdje se održavao stanak, te krunidbeno mjesto prvog bosanskog kralja Tvrtka Kotromanića.[4] Stari grad Visoki koji se nalazi na brdu Visočica je bio politički važna tvrđava[5], a njegovo podgrađe Podvisoki je bio jedno od najranijih primjera srednjovjekovne urbane sredine na užem području Bosne.[6] U prvoj polovini 14. stoljeća, je u obližnjim Moštrima bila kuća krstjana.[7]

Od srednjovjekovnog grada, Visoko će izrasti u naselje osmanskog tipa. U okvirima ovog novog tipa grada historijsku ulogu imao je bosanski namjesnik Ajas-paša[8] 11. novembra 1911, u zadnjim godinama Austrougarske uprave, grad je skoro potpuno izgorio u požaru koji je slučajno započet.[9] Prije rata u Bosni i Hercegovini Visoko je najveći izvoznik tekstila i kože u Jugoslaviji, dok su danas nosioci privrednog razvoja i dalje kožarsko-tekstilna industrija, ali i auto-industrijska. Od 2006. Visoko posjećuju desetine hiljada turista[10][11] zbog tvrdnji Semira Osmanagića da u Visokom postoje pradavne piramide.

Prahistorija

[uredi | uredi izvor]

U visočkom bazenu u kasnom neolitu razvila se gusta mreža naselja kakanjske i butmirske kulturne grupe, koncentrirana ponajviše uz doline rijeka Bosne i Fojnice. Dosadašnjim istraživanjima u samom bazenu i njegovim bočnim dolinama evidentirano je oko petnaest srednjoneolitskih i kasnoneolitskih lokaliteta, među kojima se izdvajaju Okolište, Donje Moštre, Arnautovići, Zbilje, Ginje, Dvor, Čifluk i Hadžići.[12]

Najznačajniji među tim lokalitetima jest Okolište, smješteno na pleistocenskoj riječnoj terasi u sjevernom dijelu visočkog bazena. Površina naselja iznosila je približno 7,5 hektara, a debljina kulturnih slojeva dosezala je do tri metra, što ga čini ne samo najvećim poznatim neolitskim naseljem u visočkom bazenu nego i jednim od najvećih lokaliteta butmirske kulture uopće.[12] Istraživanja upućuju na to da druga butmirska naselja u pravilu nisu prelazila 3,5 hektara, pa se Okolište tumači kao središnje naselje u hijerarhijski organiziranom naseljenskom sistemu centralne Bosne.[12][13]

Geomagnetska prospekcija i arheološka iskopavanja, koja se na Okolištu sistematski provode od 2002. u saradnji Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine, Rimsko-germanske komisije u Frankfurtu i Univerziteta u Kielu, pokazala su da je naselje bilo planski organizirano. U više istraženih sektora utvrđeni su nizovi paralelno postavljenih kuća, među kojima su registrirani i ostaci spaljenih objekata, kao i tragovi neizgorjelih kuća iz različitih građevinskih faza.[12] Najbolje istražene kuće bile su pravougaone osnove, približnih dimenzija 4 × 10 m, s unutrašnjom podjelom na više prostorija.[12]

Naselje je bilo i utvrđeno. Oko ranih faza Okolišta postojao je sistem opkopa, podignut približno oko 5200/5100. p. n. e. i obnavljan najmanje dvaput do oko 4900. p. n. e.[12] Istraživanja su pokazala da je vanjski opkop stariji od unutrašnjeg, što se tumači kao znak da je naselje već u ranoj fazi smanjeno s približno 7,5 na oko 5,6 hektara.[12] U kasnijem razvoju njegova površina dodatno se smanjila, pa je oko 4500. p. n. e. obuhvatala oko 1,2 hektara.[12][14]

Na osnovu rezultata iskopavanja i geomagnetskih snimanja procijenjeno je da je u ranijoj fazi Okolišta istovremeno postojalo oko 200 kuća, što uz pretpostavku od pet članova po domaćinstvu daje približno hiljadu stanovnika.[12] Ako se slična gustina izgradnje projicira i na druga kasnoneolitska naselja visočkog bazena, ukupno stanovništvo tog prostora moglo je iznositi oko 3.500 ljudi, odnosno oko 32 stanovnika po km².[12] Takva koncentracija stanovništva ubraja visočki bazen među gušće naseljene neolitske prostore u ovom dijelu jugoistočne Evrope.[13]

Analize pokretnog arheološkog materijala, keramike, životinjskih kostiju i ugljeniziranih biljnih ostataka pokazuju da je privreda neolitskih zajednica u visočkom bazenu počivala na kombinaciji zemljoradnje i stočarstva, pri čemu je govedarstvo imalo posebno važno mjesto.[12] Istovremeno, promjene u veličini naselja, rasporedu kuća i širenju manjih lokaliteta na rubovima bazena ukazuju na dugotrajan proces preoblikovanja naseljenskog sistema tokom kasnog neolita.[12][15]

U novijoj literaturi Okolište se razmatra i kao važan primjer društvene diferencijacije u neolitskim zajednicama centralne Bosne. Pojedini autori povezuju kasnije smanjenje naselja i dugotrajni pad njegove važnosti s unutrašnjim društvenim napetostima i nejednakim pristupom ključnim resursima.[16]

Zbog svojih naučnih, kulturno-historijskih i dokumentarnih vrijednosti, prahistorijsko naselje na lokalitetu Okolište u naseljima Okolište i Radinovići proglašeno je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.[17]

Metalno doba

[uredi | uredi izvor]

Kontinuitet naseljenosti na području današnjeg Visokog nastavljen je i tokom bronzanog i željeznog doba. Arheološki nalazi pokazuju da se u tom razdoblju stanovništvo u većoj mjeri vezivalo za uzvišene i prirodno zaštićene položaje, odnosno za gradinska naselja, dok su plodna riječna polja i dalje ostala važna za privredu i komunikacije.[18][19]

Na visočkom području iz željeznog doba poznat je veći broj nalazišta i gradinskih položaja, među kojima se u literaturi navode Hadžići, brdo Gradina, Kopači, Malo Čajno, Zbilje, Mokronoge, Vratnica i Porječani.[19] Ovi lokaliteti pripadaju širem kulturnom prostoru srednje Bosne, koji se u arheologiji najčešće povezuje sa srednjobosanskom kulturnom grupom bronzanog i željeznog doba.[18] U kasnijoj historiografskoj i arheološkoj tradiciji taj se prostor obično dovodi u vezu s ilirskim Dezidijatima, premda savremena nauka upozorava da se etnički identiteti iz antičkih pisanih izvora ne mogu jednostavno projicirati na cijelo prethistorijsko razdoblje.[18]

Posebno važan nalaz predstavlja nekropola Vratnica-Gornji Skladovi kod Visokog. Riječ je o zajedničkoj inhumacijskoj grobnici s ostacima većeg broja muškaraca, koja se u stručnoj literaturi najčešće tumači kao grobna cjelina ratnika poginulih u oružanom sukobu.[19] U grobnici su pronađeni željezni vrhovi kopalja, ulomci kratkih mačeva i noževa, kao i skromniji grobni prilozi poput fibula, igala, dugmadi, prstenja, perli, keramike i životinjskih kostiju.[19] Na osnovu objavljenih analiza grobnica se uglavnom datira u mlađe željezno doba, najčešće u drugu polovinu ili kraj 4. stoljeća p. n. e, i ubraja se među najznačajnije nalaze te vrste u visočko-brežanskoj podregiji.[18][19]

Za željezno doba važna je i gradina Gradac u Gunjačama, na području Mokronoga. Taj lokalitet pripada grupi utvrđenih uzvisinskih naselja koja su imala nadzor nad okolnim plodnim zemljištem i komunikacijama, a u literaturi se navodi da je mokronoška gradina imala približne dimenzije oko 300 × 100 metara.[19] Mreža takvih gradina na prostoru Visokog i šire srednje Bosne upućuje na dobro organiziran sistem naseljenosti u kojem su prirodno zaštićeni položaji imali istaknutu odbrambenu i nadzornu ulogu.[18][19]

Iako je na području Visokog evidentiran veći broj lokaliteta iz metalnog doba, mnogi od njih nisu sistematski istraženi, pa su dosadašnja saznanja u znatnoj mjeri zasnovana na starijim zaštitnim iskopavanjima, površinskim nalazima i naknadnim reinterpretacijama. Uprkos tome, raspored gradina i nekropola pokazuje da je visočki kraj tokom metalnog doba predstavljao važan dio kulturnog i naseljenskog prostora srednje Bosne.[18]

Antički period

[uredi | uredi izvor]

Visočko područje ušlo je u antičko razdoblje nakon uspostave rimske vlasti nad srednjom Bosnom u vrijeme završnih Augustovih osvajanja Ilirika i potom je, uz prekid izazvan Velikim ilirskim ustankom od 6. do 9. n. e, ostalo u sastavu rimske države sve do kasne antike.[20][21] U rimsko doba visočki kraj pripadao je prostoru intenzivne naseobinske i komunikacijske aktivnosti, posebno u širem području Moštra, koje je zbog svog položaja imalo važnu ulogu u povezivanju doline Bosne s pravcima prema Lepenici, Fojnici i Lašvi.[20]

Najvažniji antički lokalitet na području Moštra jest naselje na lokalitetu Svibe, uz potok Zimašnicu. Prema dosadašnjim nalazima, riječ je o ravničarskom rimskom naseobinskom kompleksu površine oko 7 hektara, smještenom na nešto višem terenu zaštićenijem od poplava. Na lokalitetu su registrirani temelji zgrada, lomljeni i tesani kamen, malter, opeka, crijep, ulomci fresko-slikarstva, keramika provincijalne izrade te različiti metalni predmeti, što upućuje na razvijenu naseobinsku djelatnost i postojanje značajnije antičke aglomeracije.[20] Ipak, zbog ograničenog obima istraživanja nije moguće precizno odrediti ni puni prostorni obuhvat ni tačan upravni status tog naselja.[20]

Antička naseobinska djelatnost evidentirana je i na nešto sjevernijem lokalitetu Crkvina na širem području Mokronoga. Ondje su još krajem 19. vijeka uočeni ostaci antičkih objekata, a kasnija istraživanja potvrdila su postojanje substrukcija zgrada i obilja rimskog građevinskog materijala, uključujući opeku, crijep, tubuluse, ostatke suspenzura, ulomke kamenih arhitektonskih elemenata, novac i trosku.[20] Tokom izgradnje objekata PIK-a "Sarajevo" 1967. veći dio lokaliteta je devastiran, ali su spašena dva novčića careva Trebonijana Gala i Galijena, kao i dobro očuvani kanelirani kameni stup koji se čuva u Zavičajnom muzeju u Visokom.[20] Ivo Bojanovski je na Crkvini zabilježio i postojanje monumentalnijeg objekta s centralnim grijanjem (hypocaustum), koji je tumačio kao vjerovatni centar većeg gospodarskog imanja, odnosno ville rustice.[20]

Na prisustvo rimskih građevina upućuju i nalazi s drugih lokaliteta u visočkom kraju. U Milama u Arnautovićima, ispod ostataka srednjovjekovne banske i kraljevske crkve, zapaženi su dijelovi starijeg zida i fragmenti rimskog krovnog crijepa, što ukazuje na antički sloj i kontinuitet korištenja prostora.[20][22] Slično tome, i na lokalitetu Visoki na Visočici zabilježeni su stariji ilirski i rimski tragovi ispod srednjovjekovnih slojeva, što pokazuje dugotrajnu stratešku važnost tog uzvišenja u kontroli doline Bosne.[23]

Na lokalitetu Gradina u Seoči, na uzvišenju zvanom Veliki grad, još je Vjenceslav Radimski krajem 19. vijeka uočio ruševine manje rimske utvrde, a Ivo Bojanovski ih je kasnije interpretirao kao kastel sa stražarnicom.[20] Položaj tog objekta, s pogledom prema dolini Bosne i pravcu Radovlja, ukazuje na njegovu moguću ulogu u nadzoru lokalnih komunikacija.[20] Tragovi antičke naseobinske djelatnosti utvrđeni su i na lokalitetima Gradac u Gunjačama, Omejak kod Maurovića, gdje su pronađeni substrukcije, opeke, tragovi hipokausta i troska, te na Raskršću kod Maurovića-Rizvića, gdje su registrirani temelji rimske zgrade s brojnim ulomcima krovne opeke.[20]

Arheološki nalazi potvrđuju da je šire područje Moštra u rimsko doba predstavljalo saobraćajno čvorište. Kroz njega su prolazili pravci koji su povezivali sarajevsko polje i srednju Bosnu s rudnim i privrednim područjima centralne Bosne, dok su plodne ravnice uz Bosnu pogodovale razvoju poljoprivrede.[20][23] U takvom okruženju razvila se šira antička naseobinska aglomeracija, čiji su pojedini dijelovi danas poznati samo fragmentarno zbog višestoljetnog razaranja, pregradnji i zemljoradničkih radova.[20]

Kasna antika na visočkom području, kao i u ostatku Bosne, obilježena je postupnim slabljenjem rimske uprave, nakon čega su uslijedile vlast istočnih Gota i potom kratkotrajna bizantska prevlast. Doseljavanjem Avara i Slavena u 6. i početkom 7. vijeka antičko razdoblje se završava, a prostor ulazi u rani srednji vijek.[21]

Srednji vijek

[uredi | uredi izvor]
Stari grad Visoki

Za današnje područje Visočkog polja se pretpostavlja, da je još u 10. vijeku, predstavljalo zametak u razvoju srednjovjekovne bosanske države koje spominje car Konstantin Porfirogenit.[24] Naselje smješteno u Visočkom polju i njegovoj okolini, dugo je imalo naziv Bosna što je predstavljalo najstariji i najuži sadržaj pojam Bosne kao teritorijalno-političke zajednice.[25] Grad Visoki na brdu Visočica prvi put spominje 1. septembra 1355. kada je u njemu ban Tvrtko I Kotromanić izdao Dubrovčanima povelju kojom im potvrđuje prava i povlastice.[26] Visoko je bilo pod feudalnom upravom Kotromanića.[27]

Grad Visoki, Podvisoki, Mile, Biskupići i Moštre su bili središte nekadašnje srednjovjekovne Bosne odakle se dalje razvijala bosanska država. Prvi bosanski kralj Tvrtko I Kotromanić je krunisan i pokopan u crkvi u Milama, gdje se nalazio i franjevački samostan, a bile su i mjesto održavanja stanka državnog sabora. Tvrđava Visoki je štitila podgrađe Podvisoki koji je bio jedno od najranijih primjera srednjovjekovne urbane sredine na užem području Bosne.[6] U Moštrima se nalazila kuća krstjana[7], gdje je Crkva bosanska obavljala svoje javne poslove i imala visoko učilište bosanske vjerske organizacije.[28][29] U Biskupićima se nalazila crkva koju je sagradio prvi domaći bosanski ban, Kulin.

Osmanlijska vladavina

[uredi | uredi izvor]
Crtež Visokog iz Osmanskog perioda

Postavši dijelom novog carstva prekinut je način dotadašnjeg razvoja Visokog obzirom da Osmanlije donose novi tip gradnje. Od srednjovekovnog grada, Visoko će izrasti u naselje osmanskog tipa. U okvirima ovog novog tipa grada historijsku ulogu imao je bosanski namjesnik Ajas-paša koji je u Visokom podigao kompleks građevinskih objekata koji su činili novu urbanu jezgru. Godine 1477. Ajas-beg je izgradio hamam, mekteb, vodovod, most na rijeci Bosni i Medresu, te utemeljio vakuf i tekiju nakšibendijskog reda koja i danas postoji.

Kraljevačka džamija

Visoko je tokom osmanskog razdoblja prošlo kroz različite faze urbanog i arhitektonskog razvoja. Koristeći se informacijama koje su dostupne u nekolicini vakufnama a koje se odnose na Visoko, moguće je uočiti da je srednjovjekovno manje naselje (selo) za kratko vrijeme postalo kasabom, odnosno naselje s urbanim karakteristikama koje neophodno moraju sačinjavati i javni i infrastrukturni elementi. Konačno Visoko postaje nahija. Kao sjedište nahije nalazilo se isprva u sastavu kadiluka Bobovac (1463 – prije 1470), a potom u sastavu kadiluka Sarajevo sve do 1851, kada je postalo samostalan kadiluk.[30] Prilikom upada Eugena Savojskog 1697. u Bosnu, prije nego će krenuti za Sarajevo, Visoko je opljačkano i zapaljeno.[31]

Austrougarska vladavina

[uredi | uredi izvor]
Primjer zgrade građene u pseudo-Maurskom stilu za vrijeme Austrougarske vladavine

Nakon Berlinskog kongresa, Austrougarska je 1878. okupirala većinu tadašnje BiH. Otpor austrijskoj vojsci je bio kratkotrajan, i trajao nekih 6 sati pod vodstvom Muhameda ef. Hadžijamakovića, a pridružili su im se i pravoslavni Visočani.[32] Konačan otpor je slomljen poslije podne 17. augusta 1878. kada se grupa povlači prema Sarajevu.[32]

Tipičan primjer kuća koje su građene poslije velikog požara 1911.

U prvim godinama Austrougarske vladavine Visoko nije bitno mijenjalo izgled te je zadržalo karakteristike orijentalnog tipa. Iako se veći broj muslimana tada iselio u Tursku, i dalje je Visoko ostalo pretežno muslimansko mjesto jer je od 4715 stanovnika, njih 3677 su bili muslimani.[33] U podacima iz 1882. stoji da je Visoko organizirana naseobina sa razvijenom trgovinom, uredima i drugim institucijama, te da ima 752 kuće. Grad se širi obalom rijeke Fojnice niz glavnu saobračajnicu prema Jaliji, ušću i mostu preko rijeke Bosne.Gradska uprava je 1901. sagradila vodovod, a voda je uzeta iz izvora Perutac i Kraljevac.[33]

Odmah poslije okupacije, ruždija je zatvorena, a otvorena komunalna osnovna škola 1886. i franjevačka gimnazija 1900. Nastavljajući bogatu tradiciju iz osmanlijskog perioda i dalje se razvijao tabački zanat, tako je izvoz kože rastao. Godišnje se prerađivalo 20.000 goveđih i 60.000 ovčjih i kozijih koža, a opančari su izrađivali milion pari opanaka.[34]

Daljni razvoj je zaustavio katastrofalni požar koji je izbio 11. novembra 1911. Tom prilikom je izgorjelo preko 450 kuća, dućana i ostalih objekata. Potpuno su izgorjeli Gornja čaršija i mahale uz nju i kuće uz glavnu saobraćajnicu.

Kraljevina Jugoslavija

[uredi | uredi izvor]

Nakon sloma Austro-Ugarske Monarhije i uspostave Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca, Visoko je ušlo u novo državno i upravno okruženje u kojem su se promjene vlasti iz 1918–1919. brzo odrazile i na lokalnu sredinu.[35]

U novoj državi Srba Hrvata i Slovenaca, kasnije Kraljevini Jugoslaviji, struktura stanovništva se nije previše mijenjala. Betonski most, preko rijeke Bosne, napravljen 1929. po projektu inžinjera Julija Hahamovića, predstavlja prvi objekat od armiranog betona na ovim prostorima. Zgrada bivšeg Sokolskog doma (danas prostor DTV Partizana) izgrađena 1934. Bilo je u sastavu Sarajevske oblasti (1922–29), zatim Drinske banovine (1929–41).[30]

U političkom životu Visokog između dva svjetska rata odražavali su se širi procesi iz Bosne i Hercegovine i jugoslavenske države. Već krajem 1918. počelo je stranačko grupiranje, a među muslimanskim stanovništvom kao dominantna politička opcija nametnula se Jugoslavenska muslimanska organizacija. Izvori bilježe i izborne napetosti, pa je na izborni dan 28. novembra 1920. na području visočkog kotara zabilježen i ozbiljan incident na biralištu u Kralupima.[35]

Privreda visočkog sreza u međuratnom razdoblju ostala je pretežno agrarna, ali je Visoko i dalje imalo ulogu upravnog, trgovačkog i zanatskog središta. Zemljoradnja je bila osnovno zanimanje većine stanovništva, dok su u urbanom jezgru i dalje bili važni zanati, trgovina i prerada, naročito kožarska djelatnost i ciglarstvo. Monografija za period 1918–1941. pokazuje i kontinuitet razvoja školstva, uključujući rad državnih osnovnih škola, šegrtske škole, kožarsko-krznarske škole i Franjevačke klasične gimnazije.[35]

Drugi svjetski rat

[uredi | uredi izvor]

Nakon pada Jugoslavije, Visoko se našlo pod upravom NDH, i bilo je u sastavu župe Lašva–Glaž (1941–45).[30] Visoko je oslobođeno 7. aprila 1945. od strane 7, 9 i 17 Krajiške brigade iz Desete divizije. Iz Visočke općine 1205 vojnika je učestvovalo u narodno oslobodilačkom ratu, dok ih je 142 poginulo. Poslije rata ustanove i ulice u Visokom su obično dobile imena po ratnim herojima. Tako je škola na Kraljevcu dobila ime po narodnom heroju Ognjenu Prici, a srednja škola je nosila ime Janka Balorde.

Danas se 7. april slavi kao dan oslobođenja Visokog kada se svake godine upriličava polaganje cvijeća na Spomen kosturnicu borcima NOAR-a. Jevrejsko groblje, udaljeno je 5–6 km od centra grada na putu prema Kiseljaku, u okviru kojeg se nalazi i spomenik palim borcima i jevrejskim žrtvama fašizma u Visokom. Ćeliju KPJ su 1940. formirali Džudžo Mehmed - Meho, Meho Patak, Janko Balorda i Himzo Salihbegović. Oni su imali spomen biste koje je napravio kipar Milanović Ranko.

Drugi svjetski rat prekinuo je političke i društvene procese koji su se u Visokom razvijali tokom međuratnog perioda.[35] U lokalnoj historiji naročito je vidljiv ratni slom dotadašnje jevrejske zajednice: istraživanje o Jevrejima Visokog navodi da su njemačka okupacija, uspostava NDH, dovela do sistematskog uništavanja izvora o Jevrejima, njihovog odvođenja u koncentracione logore i ubijanja, te da je veoma mali broj visočkih Jevreja preživio rat, a niko od preživjelih nije se vratio u Visoko.[36]

Razmjere ratnih gubitaka i značenje narodnooslobodilačke borbe na području Visokog vidljivi su i iz kasnijeg sistema spomen-obilježja podignutih u socijalističkom periodu. Prema pregledu memorijala NOB-a za općinu Visoko, na tom području su historijski evidentirana 31 spomen-obilježja povezana s ratom 1941–1945, među njima kosturnice, spomen-ploče, biste i druga obilježja, što pokazuje da je rat ostavio dubok i trajan trag u lokalnom kolektivnom pamćenju.[37]

Socijalistička Jugoslavija

[uredi | uredi izvor]
Vispak je preduzeće osnovano za vrijeme SFRJ

Nakon 1945. Visoko je ušlo u razdoblje socijalističke Bosne i Hercegovine u sastavu Jugoslavije. U širem bosanskohercegovačkom okviru taj period ANUBiH opisuje kao vrijeme federalne afirmacije Bosne i Hercegovine i dugotrajnog privredno-kulturnog razvoja unutar jugoslavenske federacije, što predstavlja i osnovni državni kontekst poslijeratnog razvoja Visokog.[38]

Od 1955. Visoko biva srez odnosno središte nekoliko današnjih općina: Breza, Fojnica, Ilijaš, Kiseljak, Kreševo i Vareš. U isto vrijeme vrši se nagla industrijalizacija gdje se posebno ističe kožarska, te prehrambena, metalna, tekstilna, trgovinska i građevinska industrija koja je bila u mogućnosti opskrbljavati čitav tadašnji srez te izvoziti u susjedne savezne republike i inostranstvo. Tadašnja privreda, prema podacima iz 1991. zapošljavala je 88% stanovništva, koja je u 1991. ostvarila ukupan izvoz od 92,5 miliona dolara. Visočka općina je bila najveći izvoznik tekstila i kože u Jugoslaviji, Vitex u tekstilnoj, KTK u kožnoj industriji.

Zgrada BH Pošte, izgrađena za vrijeme SFRJ, arhitekta Zlatko Ugljen. Na lijevoj strani ostatak reklame za tekstilno preduzeće Vitex koje nije preživjelo Rat u Bosni i Hercegovini.

Početkom 1950-tih godina počinje gradnja prvih većih stambenih i poslovnih zgrada u Visokom, kao i postepeno širenje grada prema prostranim i plodnim ravnicama uz obalu rijeke Bosne i Fojnice. Isto tako grad dobija sve bitnije objekte među kojima su pošta, policijska i vatrogasna stanica, dom zdravlja, zavičajni muzej, hotel, kao i robne kuće, sportske objekte i ostale stambene, poslovne i filijalne objekte. Dolazi i do procvata kulturnog života jer 1950-tih godina Visoko dobija svoje amatersko pozorište i kino. U ovo periodu se osniva većina sportskih klubova, uključujući najuspješnije rukometni klub "Vitex" odnosno "Bosna", te aero klub "Izet Kurtalić", dok je bitno i osnivanje nogometnog kluba "Bosna" koja je nastala ujedinjavanjem Jadrana i Radničkog.

Za Visoko je socijalistički period značio nastavak urbanog, kulturnog i privrednog preoblikovanja grada. Fotografska građa iz zaostavštine Marice Vojnović, koja obuhvata razdoblje od austrougarskog vremena do 1970-ih, svjedoči o kontinuitetu urbanog i društvenog života u Visokom i omogućava praćenje promjena u svakodnevici, kulturi i vizuelnom identitetu grada kroz poslijeratne decenije.[39]

Istovremeno, Visoko je bilo uključeno i u industrijsku mrežu socijalističke Bosne i Hercegovine. Visoko se spominje u kontekstu republičke proizvodne i izvozne strukture te upućuje na prisustvo kožarske industrije među prepoznatljivim proizvodnim granama Bosne i Hercegovine u tom razdoblju, što se uklapa u duži kontinuitet visočke kožarske tradicije.[40]

Tokom ovog perioda ubrzano se razvija privreda i pokreću se firmekao što su: KTK, Vispaka, Vitexa, Veleprometa, GP Zvijezda, Kovina i mnogih drugih. Tadašnja privreda, prema podacima iz 1991, zapošljavala je 88% stanovništva, koja je u 1991. ostvarila ukupan izvoz od 92,5 miliona dolara. Kasnih 1980-tih godina te početkom 1990-ih dolazi do ubrzane urbanizacije grada gdje se gradi veliko gradsko naselje "Luke" koje se nalazi uz samu rijeku Bosnu, te predstavlja najgušće naseljeni dio grada. Izgradnja je prekinuta početkom rata u Bosni i Hercegovini, ali je dovršena nedugo poslije rata. Zadnje godine ovog perioda su obilježene nemirima i raznim previranjima koje će rezultirati vanrednim stanjem 6. aprila i konačno izbijanjem rata u gradu i općini.

Pregled memorijala pokazuje da su se spomenici, biste, ploče i kosturnice posvećeni NOB-u podizali i nakon prvih poslijeratnih godina, uključujući i talas memorijalne izgradnje tokom 1970-ih i 1980-ih, čime je antifašistička tradicija postala važan dio javnog prostora i simboličkog pejzaža grada.[37]

Visoko u Bosanskom ratu

[uredi | uredi izvor]

Vanredno stanje na području visočke općine je proglašeno 6. aprila 1992, a istog mjeseca počinje doturanje naoružanja prema Sarajevu. Glavne borbe su vođene na području Čekrčića, koji su bili pod kontrolom VRS-a.

Moderna historija

[uredi | uredi izvor]
Visočica, brdo iznad Visokog na kojem se nalaze ostaci srednjovjekovnog grada Visokog

Nakon rata u Bosni i Hercegovini, Visoko je obnovilo ulogu važnog privrednog središta srednje Bosne, oslanjajući se na naslijeđenu tradiciju kožarske, tekstilne i prerađivačke industrije, uz postepeni razvoj novih poslovnih i trgovačkih sadržaja.[41] U novijem periodu Visoko se zadržalo među privredno najaktivnijim sredinama u Federaciji Bosne i Hercegovine. Prema podacima Porezne uprave Federacije BiH, grad je u 2025. godini bio deseti u Federaciji po evidentiranom fiskalnom prometu.[42] U novijem periodu gradske vlasti isticale su i povoljnije demografske pokazatelje.[43]

U savremenom identitetu grada posebno mjesto zauzima i fenomen visočkih piramida. Semir Osmanagić počeo je 2005. i 2006. promovirati tvrdnju da se na području Visokog, naročito na Visočici, nalaze drevne piramide građene ljudskom rukom.[44] Iako su te tvrdnje privukle veliku pažnju javnosti i doprinijele razvoju turizma u Visokom, velika većina arheologa, geologa i drugih stručnjaka odbacila ih je.[44][45] Uprkos naučnim osporavanjima, lokalitet Ravne i područje "piramida” ostali su važan dio turističke ponude grada i jedan od najprepoznatljivijih motiva u medijskom predstavljanju savremenog Visokog.[44][46]

U maju 2014. Visoko je, kao i veliki dio Bosne i Hercegovine, pogodila teška prirodna nepogoda izazvana obilnim kišama, poplavama i klizištima, pri čemu su naročito stradala pojedina prigradska i seoska naselja.[47]

Savremeni kulturni život Visokog obilježen je razvojem novih ustanova i manifestacija. Kulturni centar Altindag otvoren je 2016. kao višenamjenski prostor za kulturne, obrazovne i javne sadržaje.[48] U narednim godinama pokrenuti su i projekti uređenja nove gradske biblioteke te formiranja stalne postavke Zavičajnog muzeja Visoko.[49][50]

Jedna od važnijih administrativnih promjena u novijoj historiji grada bilo je stupanje na snagu Zakona o Gradu Visoko 2019, kada je dotadašnja općina dobila status grada.[51]

U savremenom periodu Visoko je radilo i na brendiranju lokalnih prehrambenih proizvoda. Među njima se posebno izdvaja visočka pečenica, tradicionalni suhomesnati proizvod koji je 2020. registrovan kao proizvod sa zaštićenom oznakom geografskog porijekla u Bosni i Hercegovini.[52][53]

Važan simbol savremenog Visokog jest Šerefudinova Bijela džamija, remek-djelo arhitekta Zlatka Ugljena, koje je današnji oblik dobilo nakon rekonstrukcije završene 1980. Džamija je 1983. nagrađena Aga Khanovom nagradom za arhitekturu.[54][55] U domaćim i regionalnim medijima kasnije je prenošeno i da su je mađarski arhitekti 2007. svrstali među tri najbolje dizajnirana sakralna prostora u Evropi.[56]

Infrastruktura i saobraćaj

[uredi | uredi izvor]

Autoput A1 povezuje Visoko sa Sarajevom na jugu i Zenicom na sjeveru. Autoput je uključen etapno. Dionica Visoko–Podlugovi u dužini od 8,54 km puštena je u promet 10. jula 2006, dok je poddionica Dobrinje–Visoko puštena u promet u decembru 2007.[57][58].[59]

U gradskim planskim dokumentima predviđeno je i dodatno unapređenje pješačkih i kolskih mostova u užem urbanom području, posebno na prostoru uz ušće Fojnice u Bosnu.[60]

Jedan od najuočljivijih zahvata u savremenom urbanom razvoju Visokog bila je rekonstrukcija nekadašnje robne kuće Vema, jednog od prepoznatljivih simbola grada iz kasnog 20. stoljeća. Izvorni objekat otvoren je 1982, tokom rata u Bosni i Hercegovini bio je devastiran, a dodatno je oštećen u požaru 1996.[61][62] Obnovljeni kompleks otvoren je za javnost 2023. i u domaćim medijima predstavljen je kao jedna od najvećih novijih investicija u Visokom, vrijedna oko 50 miliona KM.[63][64]

Godine 2023. u Visokom je otvoren Astronomski opservatorij Vema, koji su N1 i Al Jazeera Balkans opisali kao prvi poslijeratni astronomski opservatorij u Bosni i Hercegovini.[65][66]

Među važnijim zahvatima bila je rekonstrukcija Čaršijske ulice i ulice Alije Izetbegovića, odnosno užeg gradskog jezgra. Radovi su započeli krajem 2024, a obuhvatili su preuređenje centralnog dijela grada. U sklopu tog projekta Čaršijska ulica pretvorena je u pješačku zonu, čime je izmijenjen izgled i funkcija historijskog centra grada.[67][68]

Izvori

[uredi | uredi izvor]
  • Tarik Ahić, Ahmed Handžija, Munib Smajović (1998). Visoko, privredno-kulturni informator
  • Ćošković, Pejo (2009), Kotromanići (jezik: hrvatski), Leksikografski zavod Miroslav Krleža, arhivirano s originala, 3. 2. 2019
  • Anđelić, Pavao (1984), Doba stare bosanske države, Visoko i okolina kroz historiju 1, Visoko 1984, 101-309, lat., Skupština Općine Visoko
  • Filipović, Milenko S. (2002), Visočka nahija (jezik: srpski), Mak
  • Vego, Marko (1982), Postanak srednjovjekovne bosanske države, Svjetlost
  • Anđelić, Pavao (1973), Bobovac i Kraljeva Sutjeska, Sarajevo
  • Kujundžić-Vejzagić, Muller, Rassmann, Schuler (2004), Okolište – iskopavanje i geofizička prospekcija centralnobosanskog tel-naselja iz prve polovine petog milenija prije n.e, Centar za balkanološka ispitivanja, ANUBiH, Sarajevo,CS1 održavanje: dodatna interpunkcija (link) CS1 održavanje: više imena: authors list (link)
  • Kreševljaković, Hamdija (1934), Visoko
  • Strategija razvoja općine Visoko
  • Čović, B. 1984, Najstarija prošlost visočkog kraja – bakarno, bronzano i željezno doba, Visoko i okolina kroz istoriju I, Visoko 1984, 31–37.

Reference

[uredi | uredi izvor]
  1. ↑ Müller 2006; Hofmann et al. 2007, 195–200
  2. ↑ Kujundžić-Vejzagić, Muller, Rassmann, Schuler 2004, str. 13-31.
  3. ↑ Anđelić 1984, str. 105.
  4. ↑ Ćošković 2009.
  5. ↑ Pavao Anđelić (Doba stare bosanske države, Visoko i okolina kroz historiju 1, Visoko 1984, 105)
  6. 1 2 Pavao Anđelić, Srednji vijek – Doba stare bosanske države, "Visoko i okolina kroz historiju I, Visoko 1984, 160-162
  7. 1 2 Anđelić 1984, str. 125.
  8. ↑ Šabanović, "Dvije najstarije vakufname u Bosni", 35.
  9. ↑ "Danas 117. godišnjica visočke jangije: Požar u kojem je izgorjela cijela čaršija". Avaz.ba. Pristupljeno 7. 5. 2019.
  10. ↑ "POZITIVAN PRIMJER | Visoko vrvi od turista, svi dobro znamo zašto, ali vlast to ne zanima". Avaz.ba. Pristupljeno 6. 5. 2019.
  11. ↑ PORTAL, Oslobođenje. "Turistička ponuda Visokog dostupna na internet platformi". Oslobođenje d.o.o. Pristupljeno 6. 5. 2019.
  12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Hofmann, Robert; Kujundžić-Vejzagić, Zilka; Müller, Johannes; Müller-Scheeßel, Nils; Rassmann, Knut (11. 4. 2008). "Excavations in Okolište and the reconstruction of Late Neolithic settlement processes in the Visoko Basin in Central Bosnia (5200–4500 BCE)". Aegeo-Balkan Prehistory. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  13. 1 2 Müller-Scheeßel, Nils; Hofmann, Robert; Müller, Johannes; Rassmann, Knut. "The Socio-Political Development of the Late Neolithic Settlement of Okolište/Bosnia-Hercegowina: Devolution by Transhumance?". Academia.edu. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  14. ↑ "Spätneolithische Keramik und Siedlungsentwicklung in Zentralbosnien" (PDF). Godišnjak/Jahrbuch Centra za balkanološka ispitivanja ANUBiH. 2013. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  15. ↑ "Style and Function of Pottery in Relation to the Development of Late Neolithic Settlement Patterns in Central Bosnia". Academia.edu. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  16. ↑ "Using the Capability Approach to Conceptualise Inequality in Archaeology: the Case of the Late Neolithic Bosnian Site Okolište c. 5200–4600 BCE". ResearchGate. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  17. ↑ "Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine – Tabela". Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  18. 1 2 3 4 5 6 Džino, Danijel (2009). ""Dezidijati": identitetski konstrukt između antičkih i suvremenih percepcija". Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja ANUBiH. 36: 75–96. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  19. 1 2 3 4 5 6 7 Mesihović, Salmedin. "Battle for Illyricum / Bitka za Ilirik". Academia.edu. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  20. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Mesihović, Salmedin. "Antičko naselje uz Zimošnicu u Moštrima kod Visokog". Academia.edu. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  21. 1 2 Bojanovski, Ivo (1988). "Bosna i Hercegovina u antičko doba". Baština ANUBiH. Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  22. ↑ "Arheološko područje Mile - Krunidbena i grobna crkva bosanskih kraljeva, Arnautovići, općina Visoko" (PDF). Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 17. 3. 2026.[mrtav link]
  23. 1 2 Bojanovski, Ivo (1974). "Dolabelin sistem cesta u rimskoj provinciji Dalmaciji". Baština ANUBiH. Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  24. ↑ Filipović 2002, str. 203.
  25. ↑ Vego 1982, str. 77.
  26. ↑ "Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika". old.kons.gov.ba. Arhivirano s originala, 12. 5. 2019. Pristupljeno 7. 5. 2019.
  27. ↑ "Kotromanići | Hrvatska enciklopedija". www.enciklopedija.hr. Pristupljeno 12. 5. 2019.
  28. ↑ Đ. Basler (njegovo nav. dj. str. 273)
  29. ↑ Dr. Pavao Anđelić - Bobovac i Kraljeva Sutjeska : Sarajevo, 1973. 231-258.
  30. 1 2 3 "Visoko | Hrvatska enciklopedija". www.enciklopedija.hr. Pristupljeno 5. 5. 2019.
  31. ↑ Durajlić, Islamski sakralni spomenici iz osmanlijskog perioda na području općine Visoko, 25.
  32. 1 2 Kreševljaković 1934, str. 50.
  33. 1 2 Kreševljaković 1934, str. 54.
  34. ↑ Kreševljaković 1934, str. 53.
  35. 1 2 3 4 "Enes S. Omerović, Visoko u KHS-Jugoslaviji". Academia.edu. 2024. Pristupljeno 13. 3. 2026.
  36. ↑ "Radovi Zavičajnog muzeja – Visoko, Knjiga I, Broj 1". Academia.edu. 2020. Pristupljeno 13. 3. 2026.
  37. 1 2 "Monuments and Memorials to the People's Liberation War on the territory of Bosnia and Herzegovina – their current status and condition: Visoko Municipality". Academia.edu. 2019. Pristupljeno 13. 3. 2026.
  38. ↑ "Sarajevo grad i regija u vremenu i prostoru – studija". Baština ANUBiH. Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 13. 3. 2026.
  39. ↑ "Radovi Zavičajnog muzeja – Visoko, Knjiga I, Broj 2". Academia.edu. 2022. Pristupljeno 13. 3. 2026.
  40. ↑ "Bosnia and Herzegovina: Manufactures. Exports-imports". Google Books. 1971. Pristupljeno 13. 3. 2026.
  41. ↑ "Investment Guide – Municipality of Visoko" (PDF). Grad Visoko. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  42. ↑ "Fiskalni promet po općinama FBiH za april 2025. godine" (PDF). Porezna uprava Federacije Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  43. ↑ "Grad Visoko bilježi pozitivan prirodni priraštaj i stabilne demografske trendove". Grad Visoko. 9. 1. 2026. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  44. 1 2 3 "Bosnian 'Indiana Jones' digs for controversy again with park". Reuters. 5. 8. 2016. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  45. ↑ Lawler, Andrew (1. 1. 2009). "The Mystery of Bosnia's Ancient Pyramids". Smithsonian Magazine. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  46. ↑ "Whether Real Or A Hoax, Bosnian 'Pyramids' Bringing Tourists To Visoko". Radio Free Europe/Radio Liberty. 9. 9. 2017. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  47. ↑ "Poplave u BiH: Bakir Izetbegović obišao naselja u Visokom". Klix.ba. 17. 5. 2014. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  48. ↑ "Visoko: Otvoren Kulturni centar Altindag". Preporod.info. 23. 4. 2016. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  49. ↑ "Visoko želi napraviti modernu biblioteku u centru grada, vrijednost projekta 400.000 KM". Klix.ba. 26. 4. 2025. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  50. ↑ "Visoko i Zavičajni muzej konačno dobijaju stalnu muzejsku postavku". Visoko.ba. 27. 1. 2026. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  51. ↑ "Zakon o Gradu Visoko" (PDF). Parlament Federacije Bosne i Hercegovine. 2019. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  52. ↑ "Oznake podrijetla, zemljopisnog podrijetla i zajamčeno tradicionalnih specijaliteta". Agencija za sigurnost hrane Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  53. ↑ "Službeni glasnik BiH, broj 36/20". Službeni list BiH. Arhivirano s originala, 24. 7. 2021. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  54. ↑ "Sherefudin's White Mosque". Aga Khan Development Network. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  55. ↑ "Sherefudin's White Mosque". Archnet. Arhivirano s originala, 10. 11. 2025. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  56. ↑ "Bijela džamija u Visokom uskoro će biti "otvorenija" gradu i ljudima". Preporod.info. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  57. ↑ "Svečano otvorena dionica autoceste Visoko - Podlugovi". Klix.ba. 10. 7. 2006. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  58. ↑ "RS bi 2018. mogla prestići FBiH po broju kilometara autoputa". Klix.ba. 18. 9. 2017. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  59. ↑ "Prometna povezanost i infrastruktura". Grad Visoko. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  60. ↑ "Regulacioni plan "Prijeko-KTK" – nacrt plana" (PDF). Grad Visoko. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  61. ↑ "Projekat rekonstrukcije i adaptacije: "Shopping centar i hotel Vema", Visoko 2016–2023". Sinteza. 6. 4. 2025. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  62. ↑ "Reconstruction and adaptation project: Shopping center and hotel Vema". SHARE Architects. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  63. ↑ "Investicija od 50 mil KM - Otvoreni šoping centar i hotel Vema u Visokom". eKapija. 19. 11. 2023. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  64. ↑ "Suša o objektu koji je vratio sjaj Visokom: Cilj nam je bio ponuditi nešto posebno". BiznisInfo. 15. 12. 2023. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  65. ↑ "Zavirili smo u prvi poslijeratni astronomski opservatorij u BiH vrijedan 200.000 KM". N1. 14. 11. 2023. Pristupljeno 22. 4. 2026.
  66. ↑ Jazić, Alen (27. 11. 2023). "Prva poslijeratna opservatorija u BiH: Iz Visokog pogled seže do zvijezda". Al Jazeera Balkans. Pristupljeno 22. 4. 2026.
  67. ↑ "Počela rekonstrukcija ulice Čaršijska i ulice Alije Izetbegovića". Grad Visoko. 29. 10. 2024. Pristupljeno 17. 3. 2026.
  68. ↑ "Projekat Rekonstrukcija ulice Čaršijska i ulice Alije Izetbegovića". Grad Visoko. 14. 7. 2025. Pristupljeno 17. 3. 2026.

Vanjski linkovi

[uredi | uredi izvor]
Preuzeto iz "https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Historija_Visokog&oldid=3896967"