Savez komunista Jugoslavije

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search
Savez komunista Jugoslavije
Савез комуниста Југославије
Zveza komunistov Jugoslavije
Сојуз на комунистите на Југославија
Logo
Predsjednik Prvi: Josip Broz Tito
Godina osnivanja 1919
Sjedište Beograd, SFRJ
Ideologija Titoizam, Komunizam

Savez komunista Jugoslavije, a prije 1952. godine poznata pod nazivom Komunistička partija Jugoslavije, bila je najveća komunistička partija i vladajuća stranka Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. Osnovana je kao opoziciona stranka u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca 1919. godine. Nakon početnih uspjeha na izborima bila je zabranjena od strane kraljevske vlade, te je nastavila sa ilegalnim radom do Drugog svjetskog rata. Njeno revolucionarno djelovanje je od strane tadašnjih vlasti bilo ponekad surovo i nasilno sprečavano. Poslije raspada prve Jugoslavije 1941. godine, Jugoslavenski partizani predvođeni komunistima poveli su Jugoslavenski oslobodilački rat porazivši vojne snage Sila Osovine i njihove domaće kvislinške pomagače u krvavom građanskom ratu. Nakon oslobođenja od strane okupatora 1945. godine, stranka je učvrstila svoju vlast i uspostavila jedinstvenu stranačku državu u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji, koja je postojala do raspada Jugoslavije 1990. godine.

Partija, koju je vodio Josip Broz Tito od 1937. do 1980. godine, bila je prva komunistička partija na vlasti u historiji Istočnog bloka koja se otvoreno suprotstavila Sovjetskom Savezu. Zbog toga je bila protjerana iz Informbiroa 1948. godine nakon raskola Tita i Staljina. Poslije unutrašnjeg čišćenja pro-sovjetskih članova, stranka je preimenovana u Savez Komunista Jugoslavije i usvojila je politiku radničkog samoupravljanja i nezavisnog komunizma, poznatog i kao titoizam.

Historija[uredi | uredi izvor]

Historijski kontekst i počeci stvaranja radničkog pokreta na jugoslavenskim prostorima[uredi | uredi izvor]

Moderni radnički pokret u jugoslavenskim zemljama javlja se (u poređenju s razvijenijim zemljama evropskog zapada) znatno kasnije i bio je pod jakim idejnim i političkim utjecajem socijalističkih pokreta tih zemalja. Prvi snažniji podsticaji stvaranju radničkih organizacija i pojavi prvih propagatora socijalizma u jugoslavenskim zemljama došli su poslije osnivanja Prve Internacionale i poslije Pariske Komune. Prvi propagator socijalističkih ideja u jugoslavenskim zemljama bio je Svetozar Marković.[1] Njegov primjer slijede: Vasa Pelagić, Dimitrije Cenić, Andra Banković i drugi. Tada ili nešto kasnije javljaju se prvi propagatori socijalizma i u drugim jugoslavenskim zemljama: Dragutin Kale, France Železnikar, Vitomir Korać, Vasil Glavinov i drugi. Nastaju i prva radnička i socijalistička glasila: Radnički prijatelj, Delavski list, Revolucija i drugi.

Intenzivniji proces osnivanja sindikalnih i političkih organizacija radničke klase u Hrvatskoj, Sloveniji i Vojvodini uslijedio je poslije stvaranja socijaldemokratskih partija Mađarske i Austrije i osnivanja Druge Internacionale 1889. Prve radničke organizacije u Vojvodini i Sloveniji nastale u to vrijeme, bile su u sastavu mađarske ili austrijske socijaldemokratske partije. U posljednjoj deceniji 19. i prvoj polovini 20. vijeka osnovane su socijaldemokratske partije Hrvatske i Slavonije (1894), Slovenije (1896), Dalmacije (1903), Srbije (1903) i Bosne i Hercegovine (1909). Partijske organizacije u Vojvodini ostale su do Prvog svjetskog rata u sastavu mađarske socijaldemokratske partije. U Makedoniji su postojale pojedine socijalističke organizacije.

Ove su organizacije (premda su djelovale u različitim državnim okvirima i u različitim prilikama) svojom pojavom i aktivnošću označile novu etapu u historiji svojih naroda. S njima se na pozornici društvenih zbivanja pojavila radnička klasa kao organizovana društveno-politička snaga. Na njihovu inicijativu u okviru radničkog pokreta pojavile su se nove organizacije: sindikati, radničke komore, ustanove socijalnog osiguranja i radnička prosvjetna društva. U njihovim glasilima i raznim publikacijama objašnjavana su društvena kretanja sa stanovišta interesa radničke klase i propagirana nova, marksistička teorija o društvu. Vodeći borbu za poboljšanje položaja radničke klase, socijaldemokratske partije borile su se istovremeno za demokratska prava i slobode kao i za sudjelovanje najširih narodnih slojeva u političkom životu. Početkom Prvog svjetskog rsta socijaldemokratske partije u jugoslavenskim zemljama bile su zabranjene ili je, zbog ratnih prilika, njihov rad bio obustavljen. U završnim etapama rata, pod utjecajem teških socijalnih prilika i perspektive poraza Centralnih sila, one se postepeno organizacijski obnavljaju i počinju djelovati. Od 1917, a pogotovo u 1918, jugoslavenske zemlje, osobito one pod Austro-Ugarskom, zahvatili su spontani pokreti vojničkih, radničkih i seljačkih masa. Pod utjecajem tih revolucionarnih kretanja i Oktobarske revolucije, obnavljanje aktivnosti socijaldemokratskih partija bilo je prožeto žestokim političkim i idejnim sukobima. U rukovodstvima tek obnovljenih socijaldemokratskih partija Srbije, Bosne i Hercegovine i Dalmacije prevladale su pristalice klasne borbe. Oni su isticali solidarnost s Oktobarskom revolucijom| i prihvatali Lenjinovu inicijativu za stvaranje nove, komunističke internacionale. U rukovodstvima socijaldemokratskih partija Hrvatske i Slovenije glavnu su riječ u početku imali reformisti i pristalice klasne saradnje s buržoazijom.

Osnivanje[uredi | uredi izvor]

Delegati Prvog Kongresa Socijalističke Radničke Partije Jugoslavije održanog u Beogradu 1919.
FIlip Filipović, prvi sekretar KP Jugoslavije i jedan od njenih osnivača.

Kada je nakon Prvog svjetskog rata nastala Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, različite socijaldemokratske partije koje su postojale na područjima Austro-Ugarske, Kraljevine Srbije i Kraljevine Crne Gore zatražile su ujedinjenje svojih partija. Ove težnje o ujedinjenju su bile posljedica uspona u revolucionarnom pokretu po uzoru na Oktobarsku revoluciju 1917. godine u Rusiji. Ideja je bila široko prihvaćena od strane partija i organizacija iz cijele zemlje, a aprila 1919. u Beogradu je održan Kongres ujedinjenja, kojem je prisustvovalo 432 delegata koji su predstavljali 130.000 organizovanih pristalica radničke klase iz svih krajeva Kraljevine, izuzev područja današnje Slovenije.[2] Na ovom kongresu Partiji se pridružuju: Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine, Srpska socijaldemokratska stranka, Socijaldemokratska partija Dalmacije i dio članstva Socijaldemokratske stranke Hrvatske i Slovenije. Na svom Prvom kongresu Socijalističke radničke partije Jugoslavije stranka je postavila "Principe ujedinjenja", principe partijske organizacije. Osuđen je društveni šovinizam i donijeta je odluka o pridruživanju Kominterni. Za predsjednika stranke je bio izabran Filip Filipović, a Živko Topalović za glavnog sekretara. Tada je uz sudjelovanje istih delegata održan i Kongres sindikalnog ujedinjenja, koji se izjasnio za jedinstvo sindikalnog pokreta, a izabrano je Centralno radničko sindikalno veće Jugoslavije (CRSVJ). Održana je i Konferencija žena socijalistkinja (komunistkinja) koja je prihvatila program SRPJ. U Zagrebu je 10. oktobra 1919. osnovan Savez komunističke omladine Jugoslavije (SKOJ), koji je također usvojio program SRPJ(k). U aprilu 1920. radničke Socijalističke partije Slovenije i Jugoslovenska socijaldemokratska stranka zvanično su pristupile Socijalističkoj radničkoj partiji Jugoslavije (komunisti). Time je bio dovršen proces ujedinjenja jugoslavenskog radničkog pokreta.

Period legalnog djelovanja i zabrana[uredi | uredi izvor]

Delegati na Drugom Kongresu Socijalističke radničke partije Jugoslavije održanom od 20-25. juna 1920. u Vukovaru.

Naglo je jačao utjecaj SRPJ(k) i ona je brzo izrasla u značajan politički faktor u zemlji. Međutim, rast stranke je također podstakao neslaganja o partijskom programu i doveo je do podjele između dvije struje. Reformistički centrumaši, su naglašavali da kraljevstva industrijski nerazvijenih država nisu zrela za revoluciju. Suprotstavljala se naglasku o klasnoj borbi i bliskoj vezi između stranke i sindikata, a zalagala se za učešće u političkom životu legalnim sredstvima i za rad na društvenim promjenama. Druga struja su bili komunistički revolucionari, tvrdeći da su preduslovi za revoluciju već postojali, te se zalagali su centralizovanu partiju, bliski savez sa sindikatima i zauzimanje vlasti silom. Na Drugom Kongresu održanom od 20-25. juna 1920. u Vukovaru za nove sekretare izabrani su Filip Filipović i Sima Marković. Na ovom kongresu komunistički revolucionari predvođeni Filipom Filipovićem su odnijeli prevagu, a partija je promijenila ime u Komunistička partija Jugoslavije.

Partijska štampa o velikoj pobjedi Komunističke partije Jugoslavije na opštinskim izborima 1920. godine.

Na opštinskim izborima u martu i augustu 1920. partija je osvojila opštine u mnogim gradovima (Beograd, Zagreb, Osijek, Skoplje, Niš i dr.), a na izborima za Ustavotvornu skupštinu Kraljevine SHS, u novembru 1920, dobila je 58 mandata i zauzela treće mjesto po broju poslanika u Skupštini.[3] U ljeto 1920. SRPJ(k) je imala preko 65.000 članova, a ujedinjeni sindikati oko 210.000. Tada je izdavala svoje središnje glasilo Radničke novine kao i brojne pokrajinske i lokalne listove. U aprilu 1920. održan je štrajk oko 50.000 željezničara, a to je bila jedna od najkrupnijih radničkih akcija toga vremena. Štrajk je protekao u znaku pojačane odlučnosti režima da se obračuna s revolucionarnim pokretom gdje su bile poduzimane mjere poput: prve zabrane proslave 1. maja, pojačana cenzura, hapšenja rukovodilaca SRPJ(k), suspendovanje komunističkih odbornika u opštinama i raspuštanje komunističkih opštinskih uprava, proglašenje militarizacije željezničara, oružani napadi na štrajkače. Ovi događaji dali su dobar izgovor kralju Aleksandru da optuži KPJ za pokušaj državnog prevrata, te je objavio Obznanu u kojoj je zabranjena svaka komunistička aktivnost do donošenja novog Ustava. Uslijedila su zatvaranja organizacija KPJ i masovna hapšenja. Većina rukovodećih komunista, uključujući i komunističke poslanike, bila je uhapšena, a KPJ organizaciono razjedinjena. Čim je ustav bio izglasan, Skupština je 2. augusta 1921. donijela Zakon o zaštiti države, kojim je komunistička aktivnost kvalifikovana kao zločinačka. U obrazloženju tog zakona KPJ je optužena kao krivac za neuspjeli atentat na regenta Aleksandra i atentat na ministra policije Milorada Draškovića u junu-julu 1921.

Period ilegalnog djelovanja i antifrakcijska borba[uredi | uredi izvor]

Ovakvi uslovi nužno su nametali stvaranje ilegalne revolucionarne partije koja će odgovarajućim programom radikalnih društvenih promjena izrasti u avangardu radničke klase i svih drugih ugnjetenih društvenih slojeva. Ovaj period bio je u znaku idejne i političke borbe između revolucionarnih snaga i snaga sa reformističkim,socijaldemokratskim i anarhosindikalnim idejnim naslijeđem. U sukobu tih snaga u vrhovima KPJ ubrzo su nastale lijeva i desna frakcija. U to vrijeme postojala su 3 rukovodstva KPJ:

Na Prvoj zemaljskoj konferenciji održanoj u Beču u julu 1922. godine: Sima Marković je tvrdio da je odložio revoluciju i usmjerio se na ustavne promjene, dok je Kosta Novaković želio da cilja na "brzu revolucionarnu promjenu." Marković je ubijedio većinu delegata u svoj stav čime su prevladali stavovi desne frakcije. Kominterna je na svom 4. kongresu potvrdila "desničarsku" većinu, ali su njeni govornici kritikovali vođe KPJ koji su bili "posvetili svu svoju pažnju izbornoj pobjedi", zapostavljajući komunističke metode klasne borbe. Na Drugoj zemaljskoj konferenciji održanoj u Beču od 9-12. maja 1923. usvojeni su stavovi lijeve frakcije o: stvaranju ilegalne kadrovske partije na principu demokratskog centralizma, osvajanju pozicija u sindikalnim i drugim legalnim organizacijama i otvaranju diskusije u KPJ o nacionalnom pitanju u Kraljevini SHS. To je pospješilo proces stvaranja ilegalnih organizacija KPJ i osnivanje legalnih organizacija: Nezavisnih sindikata, Nezavisne radničke partije Jugoslavije (NRPJ) i Saveza radničke omladine Jugoslavije (SROJ), preko kojih je KPJ počela razvijati političku aktivnost.

Daljnji stepen u ideološkom sazrijevanju KPJ bile su odluke njene Treće zemaljske konferencije KPJ održane u Beogradu od 1-4. januara 1924. Odlučeno je da se uz zabranjenu KPJ osnuje i jedna legalna radnička partija, Nezavisna radnička partija Jugoslavije (NRPJ) preko koje bi komunisti vodili borbu protiv buržoaske vlasti. Konferencija je odbacila shvatanja Sime Markovića o nacionalnom pitanju i orijentisala se na borbu za ravnopravnost jugoslavenskih naroda. U to je vrijeme KPJ imala 1000 članova. Kao odgovor na pojačanu aktivnost KPJ uslijedili su u 1924. protiv nje novi udarci SHS režima, gdje je zabranjen rad NRPJ i SROJ. Posebno su negativne posljedice imali stavovi koje je zauzela Kominterna na svom 5. kongresu u Moskvi 1924. o jugoslavenskom nacionalnom pitanju. Princip samoodređenja bio je izražen u zahtjevu za razbijanje "versajske Jugoslavije" i za stvaranje federacije radničko-seljačkih republika na Balkanu, čime se isključivala mogućnost rješenja nacionalnog pitanja u okviru Jugoslavije. Prihvativši stav Kominterne, KPJ se našla izvan tekućih političkih zbivanja u zemlji koja su nosila pečat borbe između vladajuće srpske buržoazije i buržoazija ostalih naroda. Upravo ova diskusija oko nacionalnog pitanja i državnog ujedinjenja vođena je između odvojenih partijskih grupa tokom najvećeg dijela 1920-ih godina, a u njoj su učestvovali gotovo svi istaknuti partijski funkcioneri. U Rezoluciji Centralnog odbora Nezavisne radničke partije Jugoslavije (NRPJ) dat je proglas u kojem se kaže da sve nacije Jugoslavije imaju neotuđivo pravo na samoopredjeljenje, kao i na njihov kasniji slobodni sporazum o ulasku u Federaciju radničko-seljačkih republika Balkana. Također, NRPJ ocjenjuje da je jedan od prvih zadataka u tom pravcu borba protiv srpskog šovinizma. Neslaganja i nadmetanja dvije frakcije unutar partije slabilo je snagu partije. Ni pokušaj Kominterne da se stanje sredi pomirenjem frakcija i izborom Sime Markovića za sekretara KPJ na Trećem kongresu KPJ u Beču od 14-22. maja 1926. nije donio pozitivne rezultate. Tako je KPJ u doba porasta krize buržoaskog sistema u Jugoslaviji ostala nekonsolidovana i bez odgovarajuće političke platforme.

Antifrakcijska linija[uredi | uredi izvor]

Frakcijske borbe u rukovodstvima dovele su KPJ na rub rascjepa i onesposobile je za organizovanu političku akciju. Nastojanja vođa frakcija da osiguraju svoj utjecaj u partijskom članstvu naišla su tada na odlučan otpor, a njegovi nosioci bili su kadrovi izrasli u neposrednoj borbi radnićke klase. Otpor je najsnažnije došao do izražaja na Osmoj konferenciji zagrebačke organizacije KPJ održan 25-26. februara 1928. Na čelu otpora bio je organizacioni sekretar Mjesnog komiteta KPJ Josip Broz Tito, kao i Đuro Đaković, Andrija Hebrang i Blagoje Parović. Josip Broz je na konferenciji optužio obje frakcije, ističući da je obračun s njima prvi uslov za konsolidaciju KPJ. Konferencija je osudila frakcije, a Broza izabrala za sekretara zagrebačke organizacije. Stavovi zauzeti na ovoj konferenciji ušli su u otvoreno pismo kojim se Kominterna u proljeće 1928. obratila članstvu KPJ i koji su zatim postali osnovom za pripremu Četvrtog kongresa KPJ. Kongres je održan od 5-12. novembra 1928. u Dresdenu u Njemačkoj. Iznesena je oštra kritika sukoba između frakcija, a naročito Sime Markovića. Kongres je ponovo potvrdio principe centralizma i tražio da se rukovodstvo sastoji od industrijskih radnika obrazovanih u duhu lenjinizma. Jovan Mališić je bio izabran za političkog sekretara, a za organizacionog sekretara Đuro Đaković. Kongres je također predvidio neizbježnu buržoasku revoluciju, usvojio teoriju Kominterne o društvenom fašizmu, koji je socijaldemokratiju posmatrao kao oblik fašizma i potvrdio politiku raspada Jugoslavije kao "vještačke versajske tvorevine." I Komunistička partija Jugoslavije i Kominterna su podržavali ove stavove do 1935. KPJ je tada imala 2034 člana.

Zavođenje diktature i oružani otpor[uredi | uredi izvor]

Policijski snimak sekretara SKOJ-a Janka Mišića i Mije Oreškog koji su ubijeni u sukobu sa policijom 27. jula 1929. u Samoboru.

Nakon atentata u Narodnoj skupštini u Beogradu, kralj Aleksandar je 6. januara 1929. ukinuo ustav iz 1921, raskinuo Narodnu skupštinu te zaveo šestojanuarsku diktaturu. Odmah zatim je krenuo obračun sa ljevičarskim pokretima i partijama. Osim vođa, hapšeni su, podvrgavani mučenju, osuđivani na višegodišnje robije i ubijani su brojni članovi i simpatizeri KPJ. CK KPJ je odgovorio pozivom na ustanak, ocjenjujući da je revolucionarna situacija već nastupila. Time je KPJ, malobrojna i nekonsolidovana, bez čvršće veze s radničkom klasom i bez oslonca u drugim društvenim slojevima bila izložena represiji tadašnje kraljevske vlade i njihovog policijskog aparata. U oružanim borbama sa policijom ubijeni su Đuro Đaković, politički sekretar KPJ, Nikola Hećimović, sekretar Crvene pomoći, kao i članovi CK KPJ Marko Mašanović, Rista Samardžić, Božo Vidas Vuk, Bracan Bracanović i sedam sekretara SKOJ-a. Posljedica svega ovoga je bilo to da je KPJ organizaciono razbijena, a njen krnji Centralni komitet je u aprilu 1930. prešao u Beč, ostavši bez veza s preostalim organizacijama u zemlji.

Obnova KPJ[uredi | uredi izvor]

Uvođenjem diktature vlasti nisu uspjele da konsoliduju sistem centralizma, a nisu našle ni šire političke oslonce u društvu. Velika privredna kriza brzo je podstakla neraspoloženje narodnih slojeva i podsticala njihovu spremnost za borbu. Zato je i odlučan otpor KPJ diktaturi znatno pridonio podizanju njenog ugleda i utjecaja u narodu. S druge strane, poučeni teško plaćenim iskustvom, komunisti su se u praksi odrekli avanturističke parole ustanka i postepeno se sve uspješnije koristili onim oblicima borbe koje su narodne mase prihvatale. Pored porasta neraspoloženja u radničkim i seljačkim masama, u ovo vrijeme revolucionarne ideje sve izrazitije zahvataju inteligenciju, a pogotovo studente i srednjoškolsku omladinu, u kojima KPJ i SKOJ nalaze pouzdanu i sve masovniju osnovu. To je jasno došlo do izražaja u studentskim nemirima 1931. Revolucionarnom pokretu u vrijeme diktature prilaze i brojni književnici, publicisti, umjetnici, koji su pokrenuli više listova i časopisa marksističke orijentacije. Godine 1932. obnovljeno je više pokrajinskih organizacija i rukovodstava KPJ (Slovenija, Bosna i Hercegovina, Vojvodina, Crna Gora). Taj proces je ubrzan 1933. i 1934, kada su osobito došle do izražaja posljedice ekonomske krize i političkog sistema diktature. Na razvitak i aktivnost KPJ u ovom razdoblju negativno je utjecala činjenica da je njen CK bio u inostranstvu, bez čvršćih veza s organizacijama i bez punijeg uvida u politička kretanja u zemlji, te opterećen starim, sektaškim koncepcijama. On je djelovao više kao činovnički aparat u mehanizmu Kominterne nego kao političko rukovodstvo jednog posebnog revolucionarnog pokreta.

U periodu oružanog otpora i represije, broj članova partije je nastavio drastično da opada, od 400 aktivnih članova krajem 1929. godine, na svega 200 članova do 1932. Međutim, u otporu diktaturi, komunisti su na kraju te decenije izrasli u čvrsto organizovanu partiju, koja je imala čvrste vrijednosti i pravila ponašanja u čijoj su srži bili spremnost na žrtve i unutrašnja solidarnost. Četvrta zemaljska konferencija KPJ koja je bila održana u Ljubljani od 24—25. decembra 1934, pokazala je da je partija organizacijski obnovljena. Na ovoj konferenciji su bile izražene pozitivne tendencije u prodiranju KPJ u politički život zemlje. Od posebnog značaja za dalju aktivnost partije bili su njeni stavovi o nacionalnom pitanju i odluke da se u sastavu KPJ osnuju nacionalne komunističke partije Hrvatske i Slovenije, a kasnije i Makedonije, te da se pristupi stvaranju antifašističkog fronta.[4] Za sekretara CK KPJ izabran je Milan Gorkić (pravim imenom Josip Čižinski), koji je ovu funkciju obavljao po odluci Kominterne od sredine 1932.

Antifašistička borba KPJ i Narodni front[uredi | uredi izvor]

Glavni članci: Antifašizam i Narodni front
Proleter, juli 1937. godine, ilegalne novine KPJ.

Brzi uspon na vlast Adolfa Hitlera u Trećem Rajhu 1930-ih postao je najveći problem komunističkom pokretu. Kominterna obustavlja rat protiv socijaldemokratije i "buržoaskih" partija kao najvećeg neprijatelja, i počinje sa okupljanjem svih potencijalnih saveznika protiv fašizma. Politbiro izabran na ljubljanskoj konferenciji sačinjavali su: Milan Gorkić, Blagoje Parović, Josip Broz, Kamilo Horvatin i Adolf Muk. Od petorice izabranih, jedino je Broz uspjeo dočekati kraj staljinove Velike čistke u KPJ živ i na slobodi. Pošto Centrani komitet, koji se nalazio u inostransvu, nije mogao efikasno da utječe na rad partijskih organizacija, sredinom 1935. godine osnovan je Zemaljski biro CK kao operativni organ u zemlji, koji je pomogao u čvršćem povezivanju i usmjeravanju aktivnosti partije. Krajem 1935. KPJ je imala oko 3.000 članova. Da bi spriječio širenje revolucionarnog pokreta, režim je pojačao progone protiv KPJ. Krajem 1935. uslijedila je policijska provala u kojoj je do marta 1936. uhapšeno 950 članova KPJ, među kojima i najveći dio rukovodstva u zemlji. U skladu sa odlukom Kominterne o prelasku rukovodstva KPJ u zemlju i o njegovom osnivanju iz redova ljudi koji su izrasli u samom pokretu, odlučeno je da Josip Broz, član Politbiroa CK, ode na rad u Kraljevinu Jugoslaviju. Tokom 1937. godine unutar KPJ su osnovane Komunistička partija Hrvatske i Komunistička partija Slovenije.

KPJ tih godina prihvata politiku narodnog fronta i novi kurs Kominterne da je fašizam najveći neprijatelj. Istovremeno ustaše, pod utjecajem fašističke Italije i nacističke Njemačke, razvijaju snažno antikomunističku ideologiju. Već 1937. Komunistička partija Hrvatske u svom proglasu osuđuje stavove "frankovačko-fašističke demagogije o nezavisnoj hrvatskoj državi," koja želi "da hrvatskom narodu umjesto jednog jarma nametne drugi, još gori jaram Rima i Berlina."

Rano vođstvo Josipa Broza Tita u KPJ[uredi | uredi izvor]

Josip Broz Tito je bio na čelu Komunističke partije Jugoslavije od 1937. pa sve do njegove smrti 1980.

Upravo u tako teškim prilikama za Partiju i revolucionarní radnički pokret uopšte, u decembru 1936. s posebnim ovlašćenjima došao je u zemlju Josip Broz. Od tog momenta on je vršio odlučujući utjecaj na razvoj i djelatnost KPJ. Tokom tog perioda njegovog ilegalnog revolucionarnog djelovanja uspio je da pridobije podršku Kominterne, a koristio je pseudonime "Walter" i "Tito". U augustu 1937, pošto je Kominterna opozvala generalnog sekretara Milana Gorkića, on je i formalno preuzeo rukovođenje partijom. Pred novoizabranim partijskim rakovodstvom bili su veoma teški zadaci. Od malobrojne, unutrašnjim sukobima podrivane i terorom režima razbijene organizacije trebalo je za najkraće vrijeme stvoriti masovnu, čvrstu i idejno jedinstvenu partiju. Godine 1937. KPJ je pojačala borbu protiv profašističkog kursa u unutrašnjoj i spoljnoj politici vlade Milana Stojadinovića. Bila je i organizator mnogih političkih akcija u kojima su sudjelovale široke mase građana.

Poslije stvaranja Bloka narodne sloge pod vođstvom Vlatko Maček u oktobru 1937. KPJ je povela akciju da se blok proširi predstavnicima radničke klase. Zato je pokušavala da osnuje jednu legalnu stranku — Stranku radnog naroda (SRN) s programom Narodnog fronta, ali su vođstva građanskih stranaka odbila saradnju s KPJ. U isto vrijeme je Tito pokrenuo rješavanje aktuelnih unutrašnjih pitanja KPJ. U noći između 1-2. augusta 1937. u šumi Anindol kod Samobora, održan je osnivački kongres KP Hrvatske, na kom je učestvovalo 19 sudionika, a za sekretara komiteta izabran je Đuro Špoljarić. Sastankom je rukovodio Tito, a jedini dokument koji je sačuvan je Titov proglas pod nazivom "Osnivanje Komunističke stranke Hrvatske".[5]

Tri mjeseca ranije osnovana je KP Slovenije, koji su istaknuli da je rješenje nacionalnog pitanja bitan dio borbe za revolucionarni preobražaj jugoslavenskog društva. Postavljene su nove osnove organizacione izgradnje SKOJ-a kao masovne omladinske organizacije i rukovodeće snage naprednog omladinskog pokreta. Rukovodstva KPJ ojačana su mladim kadrovima, a idejno-političko obrazovanje postavljeno je na širu osnovu. Partijska štampa i publicistika obogaćene su novim izdanjima listova, brošura i knjiga te prilagođena potrebama političke borbe i konsolidacije partije. U maju 1937. je osnovao je u zemlji privremeno rukovodstvo, likvidirao žarišta frakcionaštva među komunistima u emigraciji i na robiji, a po dolasku u Moskvu u jesen 1938. uspio je, uz podršku Georgi Dimitrova, da u Kominterni otkloni nagomilane nesporazume i rezerve prema KPJ. Tada je dobio mandat za osnivanje CK KPJ u zemlji, čime je ranije u zemlji osnovano rukovodstvo bilo i praktično potvrđeno. Oslanjanjem na provjerene, ideološko-politički izgrađene i mlade partijske kadrove, dosljednom, upornom i sistematskom akcijom za idejnu čistoću, kao i savlađivanjem frakcijskih borbi — od 1937. do 1940. godine je, pod rukovodstvom Josipa Broza Tita, obnovljena i konsolidovana Komunistička partija Jugoslavije.

Španski građanski rat[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Španski građanski rat
Jugoslavenski borci 1937. u Španiji. U prvom redu stoje: treći s lijeva (sa hartijom u ruci) Robert Domany, komandant baterije i peti s lijeva Koča Popović.

Španski građanski rat je okupio mnogobrojnu ljevičarsku inteligenciju širom zapadnog svijeta, a mnogi ugledni umjetnici i pisci su ušli u službu španske republike. Također, privukao je i veliki broj stranih ljevičarsko orijentisanih pripadnika radničke klase, za koje je rat ponudio ne samo idealističku avanturu, već i bjekstvo od nezaposlenosti nakon Velike depresije. KPJ, zajedno sa SKOJ-em oganizovali su akcije pomoći republikanskoj Španiji na tri kolosijeka: političkom propagandom, prikupljanjem materijalne pomoći i mobilizacijom dobrovoljaca za odlazak u Španiju u borbu protiv fašizma.[5] U svom proglasu od 23. oktobra 1936. godine KPJ se pridružila međunarodnim ljevičarskim snagama sa ciljem da pomognu republikanskoj španskoj vladi i radnicima u njihovoj borbi protiv pobunjenika i reakcionarnih fašističkih snaga predvođenih generalom Franciscom Francom.

U proglasu KPJ povodom Španskog građanskog rata stoji:

"Borba herojskog španskog naroda nije samo borba koja će imati za rezultat pobjedu ili poraz demokratije samo u Španiji, nego je to početak oružanog sukoba fašizma i demokratije čitavog svijeta."

KPJ je bila jedini organizator u Kraljevini Jugoslaviji u pružanju pomoći, a španski su događaji u 1936. i 1937. godini bili središnje i najvažnije pitanje unutar KPJ. Antifašistički dobrovoljci su u Španiju odlazili isključivo ilegalno u čemu su nerijetko bili osujećivani. U toku dvije godine u Španiju je iz Jugoslavije otišlo oko 1700 (1800 do 2000 dobrovoljaca)[5], od kojih je 700, nešto manje od polovice[5] poginulo u borbama. U zemlju se vratilo oko 350, a većina je prebjegla u Francusku poslije pobjede Frankove armije. Kasniji zapovjednici četiri armije Jugoslavenske armije, bili su borci u španskom ratu: Peko Dapčević, Koča Popović, Kosta Nađ i Petar Drapšin.[5] Tadašnja jugoslavenska vlada je po svaku cijenu nastojala da onemogući odlazak njenih državljana u rat u Španiju. Veliku, ali neuspješnu akciju prebacivanja oko 500 dobrovaljaca brodom "Korzika" u organizaciji Milana Gorkića, spriječila je jugoslavenska policija, hapšenjima u Baru 3. marta 1936, oko 120 dobovoljaca, te kod Šibenika. Dojavu o brodu je policija dobila od italijanske policije. Jedan od razloga pada Gorkića u nemilost od strane Kominterne, bila je ova neuspješna akcija.[5] Jedan od prvih pet stranaca u Španskom građanskom ratu je bio slovenski komunist Josip Kopinič, koji je u Španiju došao mjesec dana nakon početka rata i proslavio se kao hrabar borac. Bio je na palubi podmornice, koja se suprostavila frankovoj mornarici, te je učestovao u probijanju blokade Gibraltara, zbog čega je dobio čin kapetan fregate - najviši vojni čin koji je imao neki borac iz jugoslavenskih zemalja, te bio član španske vojne misije u Parizu.[4]

Nakon poziva Kominterne svim internacionalcima da se priključe oslobodilačkom ratu španskog naroda, veliki broj pripadnika KPJ se odazvao ovom pozivu. Glavna baza za regrutovanje boraca bila je u Parizu u knjižari "Horizont", koja je bila u vlasništvu KPJ. U Parizu su u to vrijeme održavali sjednice Centralnog komiteta na kojima su učestvovali Rodoljub Čolaković i Sreten Žujović (članovi Politbiroa), Prežihov Voranc, Ivan Krndelj i Drago Marušić, koji su boravili u Parizu, a povremeno Rajko Jovanović, Ivo Lola Ribar i Boris Kidrič, te kasnije isključeni članovi Ivan Marić i Labud Kusovac. Josip Broz boravi u Parizu od 17. augusta 1937, a prije dolaska boravi u Beču u drugoj polovici maja, gdje uspostavlja novi pukt za slanje dobrovoljaca.[5] Tokom boravka u Parizu, članovi Politbiroa Čolaković i Žujović, obavijestili su Tita da je generalni sekretar KPJ Milan Gorkić u Moskvi, te da nemaju vijesti od njega, kao da ni donacije od Komiterne za KPJ ne pristižu. Tito je predložen da postane član Politbiroa, te su njih trojica podijelili obaveze: Tito je bio zadužen za veze sa zemljom i Kominternom, financije, zastupanje KPJ i opće poslove Centralnog komiteta (CK). Žujović je bio, za sve što je povezano sa dobrovoljcima za Španiju, veze sa Komunističkom partijom Francuske, i tekuće poslove CK; Čolaković - uređivanje i distribucija partijskog lista "Proletera", po potrebi obilazak partijskih organizacija u Jugoslaviji i među jugoslavenskim interbrigadistima u Španiji. To je vrijeme i financijske krize partije, zbog šutnje Kominterne, ali novčanom pomoći organizacija KPJ iz SAD, Kanade i Belgije, kao i partijskih organizacija iz zemlje, štampanje Proletera bilo je omogućeno u Parizu sve do januara 1938. godine.[5] Pred Madridom je poginuo (ili je likvidiran) i Blagoje Parović, član CK KPJ i politički komesar 13. internacionalne brigade.

Staljinistička čistka[uredi | uredi izvor]

Milan Gorkić, generalni sekretar CK KPJ, Titov prethodnik i jedna od brojnih žrtava Staljinovih čistki.

Komunistička Partija Jugoslavije u drugoj polovini 1930-ih bila je suočena sa dva teška iskušenja, Staljinovim čistkama i Paktom Ribbentrop-Molotov između Sovjetskog Saveza i nacističke Njemačke. Ovi događaji su uznemirili i otuđili mnoge intelektualce iz njenih redova. Staljinističke čistke u KPJ su imale teške posljedice. Procjenjuje se da je tokom te čistke ubijeno oko 600-700 članova Komunističke Partije Jugoslavije, uključujući veliki broj osnivača i gotovo cjelokupno dotadašnje rukovodstvo. U Moskvi su streljani svi dotadašnji generalni sekretari KPJ: Filip Filipović, Sima Marković, Đuro Cvijić, Jovan Mališić i aktuelni Milan Gorkić, osim Triše Kaclerovića, koji se na vrijeme povukao iz politike. Također su streljana i dva sekretara SKOJ-a, kao i veliki broj rukovodilaca KPJ, članova CK i Politbiroa. Naročito je slikovit primjer tadašnjeg generalnog sekretara KPJ Milana Gorkića, koji je iz Pariza pozvan u Moskvu na referisanje. Predočena mu je optužba na preko sedamdeset stranica u kojoj je bio optužen da je kovao planove protiv CK KPJ. Ubrzo akon toga, Gorkić je bio zatvoren i likvidiran. Nakon likvidacije dotadašnjeg jugoslavenskog rukovodstva, Tito je podržan od Kominterne za šefa Komunističke Partije Jugoslavije. Likvidacijom CK Milana Gorkića 1937. i imenovanjem Josipa Broza za generalnog sekretara 1940. godine kulminira period rigidne staljinizacije KPJ. Ove dalekosežne promjene sprovedene su bez izjašnjavanja članstva i sazivanja kongresa, pukim partijskim prevratom i fizičkim likvidacijama konkurenata.

Po završetku čistke, sazvana je Peta zemaljska konferencija KPJ, na kojoj je potvrđeno novo rukovodstvo Josipa Broza. Peta konferencija je održana od 19. do 23. oktobra 1940. godine u predgrađu Zagreba. Osnovni zaključci sa konferencije su bili razrada političke linije KPJ u uslovima Drugog svjetskog rata. Na konferenciji je izglasan novi Centralni komitet od 29 članova i 9 kandidata za članove, a za generalnog sekretara je izabran Josip Broz Tito.

U periodu kada je Tito konsolidovao Partiju, članstvo se udvostručilo - od 1.500 članova u jesen 1937. godine do 3.000 članova maja 1939. godine. Do septembra 1939., SKOJ je imao 17.800 članova. U vrijeme Pete zemaljske konferencije krajem 1940. godine, brojnost KPJ je narasla na 7.000 članova.

Drugi svjetski rat[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Bratstvo i jedinstvo

Jer južnoslavenski komunisti su bili duboko idealisti; oni vjeruju u semoizlječivo svojstvo društva, u osnovnu obnovu čovječanstva radom - i predlažu smrt fašizmu i rađanje federalne demokratije sa sve pratećim državljanstvom i obrazovanjem u čemu vide dovoljan poticaj za ono što smatraju da su prirodne vrline čovjeka. Pravedno društvo bi bila njihova nagrada.

[6]

Basil Davidov

Okupacija i ustanak[uredi | uredi izvor]

Prikaz slobodne teritorije u okupiranoj Jugoslaviji, nakon poziva na ustanak koji je povela KPJ 1941.

Početkom maja 1941. godine u Zagrebu je održano partijsko savjetovanje na kome je Centralni komitet Komunističke partije Jugoslavije ocijenio da su unutrašnji događaji nametnuli da se na širem forumu partijskog aktiva razmotre martovski i aprilski događaji i donesu odgovarajuće odluke za dalji razvitak oslobodilačke i revolucionarne borbe radničke klase i naroda Jugoslavije.

Nakon što je Adolf Hitler započeo Napad na SSSR 22. juna 1941. godine, Tito je sazvao hitnu sjednicu Politbiroa CK KPJ u Beogradu na kojoj je Centralni Komitet izdao proglas narodina Jugoslavije u kome ga poziva na oružanu borbu protiv njemačkih okupatora.

"U ime slobode i nacionalne nezavisnosti Komunistička partija Jugoslavije poziva sve rodoljubive narodne elemente da se ujedine u borbi protiv zajedničkog neprijatelja — fašističkog okupatora i domaćih izdajnika ... učinimo da naša zemlja bude okupatoru grobnica, a ne baza za njegovo snabdjevanje!"

Na sjednici Politbiro CK KPJ održanoj 4. jula 1941. godine u vili Vladislava Ribnikara u Beogradu, odlučeno je da se od sabotaža i diverzija pređe na sveopšti narodni ustanak, te da partizanski rat bude osnovno oblik razvijanja ustanka. Na sastanku su prisustvovali: Tito, Aleksandar Ranković, Milovan Đilas, Svetozar Vukmanović Tempo i Ivo Lola Ribar. Na tom sastanku osnovan je Glavni štab partizanskih odreda Jugoslavije sastavljen prvenstveno od najužeg rukovodstva Politbiroa. U Glavni štab za Srbiju su pri tom ušli: Sreten Žujović, Branko Krsmanović, Filip Kljajić Fića, Nikola Grulović i Rodoljub Čolaković.

Uslijedili su sedmojulski pucnji u Beloj Crkvi kod Valjeva i početak ustanka u Srbiji. U prvim mjesecima ustanka postojale su dvije vojne grupe pokreta otpora, jugoslavenski partizani predvođeni KPJ i Titom, te četnici predvođeni tada pukovnikom stare jugoslavenske vojske Dražom Mihajlovićem. Tito je u na sastancima sa četničkim rukovodstvom u septembru i novembru 1941. pokušavao da ih pridobije za sveopštu borbu protiv okupatora u Jugoslaviji. Međutim, velike razlike u ideološkim ciljevima partizana o uspostavljanju komunističkog sistema u Jugoslaviji, te četničkog o povratku kralja Petra II Karađorđevića i uspostavljanja starog stanja u Jugoslaviji bile su nepremostive. Pregovori nisu urodili plodom, a do novembra 1941. godine četnici počinju vojnu saradnju sa Nijemcima i Italijanima. Već prve godine rata Narodnooslobodilački pokret Jugoslavije oslobodio je velike dijelove zemlje, a u zapadnoj Srbiji je čak stvorena Užička republika. Prvi veliki njemački protivnapad na Tita i partizane dogodio se u septembru 1941. i nastavio se tokom zime. Partizanska vojska je bila izbačena iz Srbije u Bosnu, a prilikom ovog povlačenja poginulo je 20 visokih oficira i oko 3.000 boraca. KPJ je u to vrijeme također imala značajne gubitke među svojim članovima. Tako su u 1941. stradali: Ratko Mitrović, Božidar Adžija, Marko Orešković Krntija, Milan Blagojević, Rade Končar, Dragojlo Dudić i mnogi drugi.

Stvaranje organa vlasti[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: AVNOJ
Delegati tokom Drugog zasjedanja AVNOJ-a održanog u Jajcu 29. - 30. novembra 1943. U prvom redu, slijeva na desno, sjede: Josip Broz Tito, Josip Vidmar, Edvard Kocbek, Moša Pijade.

Nakon povlačenja sa slobodne teritorije u Srbiji, Politbiro je održao sastanak u Drenovi, blizu Prijepolja, 7. decembra 1941. Tito je pod utiskom poraza u Srbiji ponudio svoju ostavku, ali ona nije bila prihvaćena. Na sastanku je odlučeno da se zabranjuje postojanje paralelnih vojnih jedinca na slobodnoj teritoriji i da se vodi oružana borba sa četnicima. Poslije sastanka počelo je zaoštravanje klasne borbe. Počela su sektaštva i ljevičarska skretanja. Tako je došlo do krvavih odmazdi nad partizanskim borcima i narodom na Kamenoj Gori, blizu Nove Varoši. Ova skretanja su se nastavila i u Crnoj Gori i Hercegovini. Dolazilo je do masovnih streljanja bez presuda. U spriječavanju ovakvog razvoja događaja vrhovni komandant partizanskih jedinica Jugoslavije izdao je u to vrijeme naredbu:

Svaka pojava pljačke i nasilja ima se temeljito ispitati najhitnije i u slučaju nepobitno utvrđene krivice krivci se moraju pred strojem kazniti strijeljanjem. Poduzeti sve mjere da se u našim jedinicama uspostavi ona disciplina koja je do sada vladala, da se bez pogovora izvršavaju sva naređenja pretpostavljenih starješina.

[7]

U oslobođenoj Foči, doneseni su "Fočanski propisi". Pod utisakom međunarodnih dešavanja, Partija je organizovala Prvo zasjedanje AVNOJ-a u oslobođenom Bihaću. Tada je AVNOJ donio veliki broj važnih odluka vezanih za buduće uređenje Jugoslavije.

U prekretnoj godini Drugog svjetskog rata (1943), Partija se nalazila pred velikim iskušenjima. Proživljavala je velike njemačke ofanzive u Bosni i Crnoj Gori. U revolucionarnoj 1943. Glavni Štab je izgubio još jednog svog člana. Na Glamočkom Polju je poginuo Ivo Lola Ribar, samo nekoliko dana prije Drugog zasjedanja AVNOJ-a u Jajcu. Na Drugom zasedanju AVNOJ-a u Jajcu 29–30. novembra 1943. godine, donijete su ključne odluke o budućem ustroju nove Jugoslavije, dogovorena je obnova zemlje na federalnim osnovama, zabranjen je povratak u zemlju kralju Petru II Karađorđeviću, a Tito je proglašen za maršala.

Rad u SFRJ[uredi | uredi izvor]

Peti kongres KPJ[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Peti kongres KPJ

Članovi politbiroa na Petom kongresu KPJ, održanom od 21-28. jula 1948. u Beogradu bili su:

Šesti kongres KPJ[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Šesti kongres KPJ

Članovi Izvršnog komiteta na Šestom kongresu KPJ, održanom od 2-7. novembra 1952. u Zagrebu bili su: Izvršni komitet (članovi): Josip Broz Tito (Generalni sekretar Izvršnog komiteta), Edvard Kardelj, Milovan Đilas (do 17. januara 1954), Aleksandar Ranković, Ivan Gošnjak, Moša Pijade (do 15. marta 1957), Boris Kidrič (do 11. aprila 1953), Franc Leškovšek, Vladimir Bakarić, Đuro Pucar, Lazar Koliševski, Svetozar Vukmanović-Tempo, Petar Stambolić (od 1954.), Miha Marinko (od 1955), Blažo Jovanović (od 1955).

Sedmi kongres SKJ[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Sedmi kongres SKJ

Članovi Izvršnog komiteta na Sedmom kongresu SKJ, održanom od 22-26. aprila 1958. u Ljubljani bili su:

Osmi kongres SKJ[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Osmi kongres SKJ

Članovi Izvršnog komiteta na Osmom kongresu SKJ, održanom od 7-13. decembra 1964. u Ljubljani bili su:

Brionski plenum[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Brionski plenum

Četvrta plenarna sjednica Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije održana je 1. jula 1966 na Brionima. Predsjedništvo Izvršnog komiteta bili su (35 članova): Josip Broz Tito (predsjednik), Edvard Kardelj, Veljko Vlahović, Vladimir Bakarić, Krste Crvenkovski, Ivan Gošnjak, Blažo Jovanović, Lazar Koliševski, Boris Krajger (do 4. januara 1967), Miha Marinko, Cvijetin Mijatović, Đorđije Pajković, Đuro Pucar, Petar Stambolić, Mika Špiljak, Jovan Veselinov, Svetozar Vukmanović-Tempo, Milentije Popović, Koča Popović, Marko Nikezić (od oktobra 1968) i 16 drugih članova.

Deveti kongres SKJ[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Deveti kongres SKJ

Deveti kongres SKJ održan je u Beogradu od 11-15. marta 1969. godine.

Deseti kongres SKJ[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Deseti kongres SKJ

Deseti kongres SKJ održan je u Beogradu od 27-30. maja 1974. godine.

Jedanaesti kongres SKJ[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Jedanaesti kongres SKJ

Dvanaesti kongres SKJ[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Dvanaesti kongres SKJ

Trinaesti kongres SKJ[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Trinaesti kongres SKJ

Četrnaesti kongres SKJ[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Četrnaesti kongres SKJ

Organizacija SKJ[uredi | uredi izvor]

Nazivi[uredi | uredi izvor]

  • Socijalistička radnička partija Jugoslavije (SRPJ) (1919-20.)
  • Komunistička partija Jugoslavije (1920-52.)
  • Savez komunista Jugoslavije (1952-1990. dezintegracija)

Centralni komitet[uredi | uredi izvor]

[icon] Ova sekcija zahtijeva proširenje.

Predsjednici [8][uredi | uredi izvor]

Od 1937. godine i sve do smrti partijom je, isprva kao generalni sekretar, a od 1963. kao predsjednik predsjedništva Centralnog komiteta rukovodio Josip Broz Tito. Već od oktobra 1978. godine, zbog zdravstenih problema Broza, ova je funkcija dodijeljena Branku Mikuliću, a od te godine se predsjednik mijenjao svake godine:

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ "Radnički pokret u jugoslavenskim zemljama od svojih početaka do 1918/1919. godine (I dio historije SKJ) i odnos općeg, posebnog i pojedinačnog". Vlado Oštrić, Institut za historiju radničkog pokreta Hrvatske, Zagreb, SFRJ. 1. 1. 1980. Pristupljeno 8. 11. 2018. 
  2. ^ "Promjena naziva Komunističke partije Jugoslavije u Savez komunista Jugoslavije". Domagoj Štefančić. 1. 10. 2007. Pristupljeno 8. 11. 2018. 
  3. ^ Branko Petranović, Momčilo Zečević, http://www.znaci.net/00001/138_15.pdf Jugoslavija 1918-1988. Tematska zbirka dokumenata, p. 158
  4. ^ a b "Tito i drugovi", Jože Pirjevec, Slavko Goldstein, Laguna 2013. Beograd ISBN 978-86-521-1402-2
  5. ^ a b c d e f g h "Tito", Ivo Goldstein, Slavko Goldstein, Akademska knjiga 2018. Novi Sad ISBN 978-86-6263-218-0
  6. ^ Basil Davidson: Partisan Picture
  7. ^ "Život partizana". Nenad Perošević, Miloš Vukanović. 11. 7. 1988. Pristupljeno 7. 2. 2019. 
  8. ^ "Evidencija osoba koje su obnašale vodeće partijske i državne dužnosti na različitim razinama u posljednih trideset godina". Hrčak (jezik: hrvatski). Portal znanstvenih i društvenih časopisa. 2007. 

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]


Vote stub.svg Nedovršeni članak Savez komunista Jugoslavije koji govori o politici treba dopuniti. Dopunite ga prema pravilima Wikipedije.