Butmirska kultura

Sa Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigacija, traži
Butmirska vaza

Butmirska kultura rasprostranjena je na području oko donjeg i srednjeg toka rijeke Bosne i predstavlja jednu od najznačajnijih kulturnih grupa iz mlađeg neolitskog perioda u Evropi. Smatra se da je butmirska grupa nastala oko 5100. godine p. n. e. Butmirska kultura je najpoznatija po svojoj jedinstvenoj keramici. Sav iskopani materijal se danas može pronaći u Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine.

Nalazišta butmirske grupe[uredi | uredi izvor]

Najpoznatija nalazišta neolita butmirske grupe su:

Historija[uredi | uredi izvor]

Butmir je najstarije i najpoznatije arheološko nalazište iz kasnog kamenog doba u Bosni i Hercegovini. [1] Iskopine u Butmiru su otkrivene na području Ilidže, današnjeg predgrađa Sarajeva, još 1893. godine od strane austro-ugarskih vlasti tokom izgradnje poljoprivredne škole. Nalazište je učinilo Bosnu i Hercegovinu poznatu u svjetskim znanstvenim krugovima. Iskopavanje na lokalitetu Butmir trajalo je od 1893. do 1896. godine. Istraživačke radove obavili su eminentni stručnjaci iz Zemaljskog muzeja Vaclav Radimski i Franjo Fiala. Ovo senzacionalno otkriće krajem 19. vijeka dovelo je do održavanja međunarodnog kongresa arheologa i antropologa u Sarajevu u augustu 1894. godine.

U Butmiru je pronađen zemunički tip naselja, sa unutrašnjim i vanjskim ognjištima, a zatim i naselje sa kućama na površini tla. Kuće su imale kalotnu peć za kuhanje i grijanje, pored nje patos od dasaka za spavanje, posude za hranu i vodu, oruđa za kućne potrebe od kostiju, kamena i kremena.

Butmirska kultura je iščeznula oko 2400. p. n. e. u bronzanom dobu, vjerovatno pokorena sljedećim značajnim stanovnicima Bosne i Hercegovine, Ilirima. [2]

Kraljevine na području Novog Šehera istraživane su 1906-1908, ali rezultati nisu u cjelini objavljeni. Tu je karakterističan nalaz velikog broja okresanih kamenih sjekira što govori da su tu radilo o velikom radioničkom centru neolitskog doba, a skoro da nema neolitske arhitekture.

Obre su istraživane u vremenu od 1963. do 1965., zatim od 1967. do 1968., a 1970. godine izvedena su velika sistematska iskopavanja na dva veoma bliska lokaliteta: Obre I (Raskršće) i Obre II (Gornje polje). Prvo od njih pripada starčavačko/impresso i kakanjskoj kulturnoj grupi, dok Obre II u cjelini ulaze u krug butmirske grupe.

Nebo je bilo podignuto u dolini rijeke Bile koja se ulijeva u Lašvu a ova u Bosnu. I ovdje je otkopano zemuničko naselje, ali i nadzemne četvrtaste kuće, poredane u redove. Među njima se uočavaju zajedničke radionice kamenog oruđa, žrvnjišta i ognjišta.

Crkvina kod Turbeta istraživana je 1942. godine.

Okolište Početkom 21. vijeka obavljena su nova istraživanja lokaliteta Okolište uz pomoć geomagnetske prospekcije i došlo se do novih saznanja. Poseban osvrt je dat na demografiju područja Butmirske kulture.

U visočkom su bazenu početkom 5. milenijuma pr. n. e. postojala utvrđena, organizovana sela u kojima je živjelo do hiljadu stanovnika. Nađeni su tragovi utvrđenja i kuća planski građenih u redovima. Naselje u Okolištu, kao i neka druga, uništeno je u požaru. U vremenu oko 4800. godine pr. n. e na čitavom području visočkog bazena moglo je biti oko 3500 stanovnika, što u prosjeku čini gustinu naseljenosti od 31 stanovnika po km2.

Rekonstrukcija obradivih površina daje sliku organizovanog sistema oranica koje se pružaju duž doline rijeke Bosne.

Planinska područja i zemljište nepogodno za poljoprivredu korišteni su kao pašnjaci, ali njih na ovom prostoru nije bilo u dovoljnoj mjeri za stacionarno stočarstvo. Zbog toga se pretpostavlja postojanje mobilne stočarske privrede.

Proračun kasnoneolitske gustine naseljenosti pokazuje da je na cjelokupnom butmirskom području živjelo oko 32000 stanovnika.[3]

Ekonomija[uredi | uredi izvor]

Osnovu praistorijske ekonomije Butmira su predstavljali poljoprivreda i stočarstvo. Lov i ribolov, kao i prikupljanje divljih jestivih plodova, su također bili važan dio svakodnevnog života. [1]

Keramika[uredi | uredi izvor]

Keramičke posude pokazuju razvijen osjećaj za lijepo kod pripadnika butmirske grupe. Vodeća forma je bikonična zdjela, tamne i dobro glačane površine, često ukrašena nizom plastičnih dugmadi. Po tehnici rada srodne su im vaze na jednoj nozi, koje su gornjem dijelu konične. Nađene su i kruškolike i loptaste posude. Uz vaze pronađene su: šolje, bikonični sudovi i žrtvenici. Ukrasi na butmirskoj keramičkoj robi imaju svoj poseban stil, sa mnoštvom geometrijskih motiva.

Plastične izrađevine[uredi | uredi izvor]

U Butmiru su nađene 72 manje ili više oštećene ljudske figure od pečene zemlje i izvjestan broj životinjskih figura. Ljudske statuete su tako izvedene da se na njima lako razlikuju i neke rasne osobine. Po ovim osobinama izdvajaju se u stvari tri glavne skupine statueta: a) sa negroidnim, b) sa armenoidnim i c) sa europeidnim (alpskim) rasnim karakteristikama. Po detaljima, koji su u manjoj ili većoj mjeri izvedeni na terakotama, vidi se da su modelovane samo ženske figure. Životinjske figure u Butmiru su relativno malobrojne, a osim rijetkih izuzetaka su izvedene potpuno shematično. Te figure nisu ni izdaleka igrale onakvu ulogu kao što je slučaj sa ljudskim figurama

Ostala neolitska nalazišta[uredi | uredi izvor]

I slijedeća nalazišta su iz vremena mlađeg neolita, ali preovladava mišljenje da ne pripadaju butmirskoj kulturnoj grupi

  • Zelena pećina na Buni kod Blagaja
  • Lisičići kod Konjica
  • Ravlića pećina nad izvorom rijeke Tihaljine

Oblici keramičkih posuda i njihovi ukrasi bitno se razlikuju od butmirskih nalaza (ne postoje slikani ornamenti), i mnogo su sličniji nalazima sa područja Jadrana i njegovog zaleđa.

Zelena pećina nalazi se u litici iznad vrela Bune kod Blagaja.

Neolitsko naselje u Lisičićima bilo je na obali Neretve, ali je danas potopljeno Jablaničkim jezerom. Dimenzije su mu 150x100 metara. Prepoznavale su se tri građevinske faze. U prvoj fazi građene su zemunice, u drugoj nadzemne četvrtaste kuće i u trećoj opet nadzemne kuće , ali čvršće građene. Oblici keramičkih posuda se razlikuju od onih u Butmiru, a motivi na keramici se mogu svrstati u nekoliko grupa: čisto geometrijski motivi (polukrug, trokut), simbolični znaci (polumjesec, zvijezda) i realistične predstave (scene iz lova, nastambe). Pojava realističkih motiva je jedinstvena pojava na neolitskoj keramici Evrope.

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ a b "Butmirska kultura". ssst.edu.ba. Pristupljeno 27. 8. 2015. 
  2. ^ Arheološko područje – prahistorijsko naselje u Butmiru, općina Ilidža, proglašava se nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine -Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, Službeni glasnik BiH 82/07
  3. ^ Demografski varijabiliteti u kasnom neolitu na području Bosne i pitanje gustine naseljenosti u neolitu jugoistočne Evrope -Johannes Müller Kiel - ANUBiH, Sarajevo 2007

Literatura[uredi | uredi izvor]

  • Grupa autora, Kulturna istorija Bosne i Hercegovine, Veselin Masleša

Također pogledajte[uredi | uredi izvor]

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]