Idi na sadržaj

Bosanski sandžak

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Bosanski sandžak
1463–1878.
Prethodnice:
← Kraljevina Bosna
Nasljednice:
Bosanski pašaluk →
Položaj na karti
Glavni grad Jajce 1459–1462
Sarajevo 1462–1553
Banja Luka 1553–1580 (1639*)
Najveći grad Sarajevo
Državno uređenje Sandžak Osmanskog Carstva
• 1463.
 Pad Jajca
• 1580.
 Postao dio Bosanskog pašaluka
• 1878.
 Austro-Ugarska okupacija BiH
Zakonodavstvo  

Bosanski sandžak (turski: Bosna Sancağı) bio je osmanska vojno-upravna jedinica uspostavljena 1463. nakon propasti Bosanskog Kraljevstva.[1][2] Od 1463. do 1580. bio je u sastavu Rumelijskog ejaleta, a osnivanjem Bosanskog pašaluka postao je njegov središnji, takozvani paša-sandžak.[1][3][4] Kao upravni okvir osmanske Bosne zadržao je posebno ime "Bosna" i nakon gubitka srednjovjekovne državnosti, što se u historiografiji smatra jednim od elemenata kontinuiteta bosanskog historijskog identiteta u osmanskom dobu.[2]

Historija

[uredi | uredi izvor]

Bosanski sandžak nastao je neposredno nakon osmanskog osvajanja Bosne 1463, kada su osvojena područja bivše bosanske države uključena u osmanski upravni sistem kao posebna pokrajina.[1][2] Na njegovu čelu nalazio se sandžak-beg, a prvo sjedište bilo je u Jajcu, dok je već potkraj 1463. upravno središte preneseno u Sarajevo.[1] Tokom narednih stoljeća teritorij sandžaka se više puta mijenjao: iz njegovog sastava izdvajani su novi sandžaci, a istovremeno se širio prema zapadu i sjeverozapadu kako je napredovala osmanska granica.[1]

U djelu Bosanski pašaluk: postanak i upravna podjela Hazim Šabanović obradio je nastanak, upravnu strukturu i teritorijalni razvoj Bosanskog sandžaka i kasnijeg Bosanskog pašaluka, a to djelo smatra se jednim od temeljnih radova za ovu temu.[3][5][6]

15. vijek

[uredi | uredi izvor]

Bosanski sandžak osnovan je 1463. nakon sloma srednjovjekovne bosanske države.[2] U najranijem razdoblju imao je izrazito krajiški karakter i bio je podijeljen na vilajete u značenju vojnih okruga, među kojima su bili Jeleč, Sarajevo, Kraljeva zemlja, Zemlja Pavlovića, Zemlja Kovačevića i Hercegovina. U tom razdoblju Bosna je, iako uključena u osmanski sistem, zadržala vlastito historijsko ime kao upravna jedinica.[2]

U drugoj polovini 15. vijeka iz Bosanskog sandžaka izdvajane su nove osmanske upravne jedinice. Osnivanjem Hercegovačkog sandžaka 1470. i Zvorničkog sandžaka prije 1483. teritorij Bosanskog sandžaka je smanjen, ali je on ostao jezgro osmanske vlasti u Bosni.[1] U tom razdoblju važnu ulogu u organizaciji uprave i urbanog razvoja imao je Isa-beg Ishaković, koji je bio bosanski sandžak-beg do 1470.[7]

16. vijek

[uredi | uredi izvor]

Početkom 16. vijeka Bosanski sandžak obuhvatao je veoma širok prostor, od Zvečana na jugoistoku do Like na sjeverozapadu, a unutar jedne administrativne cjeline bile su uključene oblasti različitog srednjovjekovnog državno-pravnog i vjerskog nasljeđa.[8] U to vrijeme nastaju i važni katastarski i vojni popisi koji omogućavaju detaljnije praćenje teritorijalne i vojne organizacije sandžaka.[9]

God. 1525. Bosanski sandžak proširen je stvaranjem "vilajeta Hrvati" na području uže jezgre staroga hrvatskog kraljevstva, ali je taj prostor 1537. uključen u Kliški sandžak.[1] Širenje Bosanskog sandžaka prema sjeverozapadu trajalo je do osnivanja Čazmanskog sandžaka 1557, a zatim se nastavilo prodorima između Une i Kupe do oko 1590.[1] U skladu s pomicanjem vojnog težišta, oko 1554. sjedište sandžaka preneseno je iz Sarajeva u Banju Luku.[1]

Najvažniji događaj u drugoj polovini 16. vijeka bilo je osnivanje Bosanskog pašaluka 1580. Bosanski sandžak je tada postao njegov centralni sandžak, odnosno paša-sandžak, iz kojeg su i ranije i kasnije izdvajani drugi sandžaci osmanske Bosne.[1][3][4]

17. vijek

[uredi | uredi izvor]

Početkom 17. vijeka Bosanski sandžak obuhvatao je veliki dio današnje Bosne, ali i teritorije izvan današnje Bosne i Hercegovine, protežući se od Zvečana i Mitrovice na jugoistoku do Bihaća i Cazinske krajine na sjeverozapadu.[10] Opširni popis iz 1604. pokazuje da je tada obuhvatao 55 nahija i približno jednu trećinu Bosanskog ejaleta.[10]

U ovom vijeku Bosanski sandžak i dalje je bio središnji sandžak Bosanskog pašaluka. God. 1639. njegovo sjedište vraćeno je iz Banje Luke u Sarajevo, a 1687. premješteno je u Travnik, koji je u narednom razdoblju postao važan centar osmanske uprave u Bosni.[1] U isto vrijeme razvijaju se gradske, vakufske i vojne strukture nastale još u ranijem razdoblju osmanske vlasti.[11][12]

18. vijek

[uredi | uredi izvor]

U 18. vijeku Bosanski sandžak zadržao je ulogu centralnog sandžaka Bosanskog pašaluka i ostao ključni upravni okvir njegove jezgre.[4] Oko 1700. dijelio se na kadiluke Novi Pazar, Mitrovicu, Stari Vlah, Sarajevo, Kladanj, Travnik, Tešanj, Višegrad, Derventu, Rogaticu, Banju Luku, Jajce, Kamengrad, Bihać i Kostajnicu.[1]

Bosanski sandžak je imao matičnu ulogu u odnosu na druge sandžake Bosanskog pašaluka, jer je u njemu boravio bosanski beglerbeg s titulom paše.[4] Time je Bosanski sandžak u 18. vijeku ostao i upravno i vojno središte bosanske osmanske pokrajine.[4]

19. vijek

[uredi | uredi izvor]

U prvoj polovini 19. vijeka Bosanski sandžak i dalje je postojao kao centralna jedinica Bosanskog pašaluka, ali je osmanski upravni sistem prolazio kroz duboke reforme.[1][5] Presudna promjena nastupila je 1851, kada je Omer-paša Latas u Bosni nazive sandžaka zamijenio nazivom kajmekamluk, čime je Bosanski sandžak kao klasična administrativna jedinica prestao postojati.[1] Kasnije vilajetske reforme u Bosni nastavile su novu upravnu organizaciju unutar Bosanskog vilajeta, a osmanska uprava u Bosni završena je austrougarskom okupacijom 1878.[1]

Teritorij i uprava

[uredi | uredi izvor]

Kao i drugi osmanski sandžaci, Bosanski sandžak bio je podijeljen na nahije, kadiluke i druge niže upravne cjeline.[1][5] Njegove granice nisu bile stalne, nego su se mijenjale u skladu s osvajanjima, izdvajanjem novih sandžaka i preuređenjem osmanske uprave.[1] Posebno je u 16. i početkom 17. vijeka zauzimao veoma prostran prostor, što potvrđuju popisi i defteri iz tog vremena.[9][10]

U ranijem razdoblju imao je i izrazito vojni karakter, pa je bio organiziran i kroz vilajete kao vojne okruge.[1]

Bosanski sandžak bio je prva stabilna osmanska upravna jedinica na prostoru nekadašnje bosanske države i temelj kasnije osmanske pokrajinske organizacije u Bosni.[2][5] Njegovim prerastanjem u jezgro Bosanskog pašaluka 1580. oblikovan je institucionalni okvir koji je, uz kasnije reforme, trajao do sredine 19. vijeka.[1][4] U bosanskohercegovačkoj historiografiji Bosanski sandžak ima posebno mjesto i zato što pokazuje da je ime Bosna opstalo unutar osmanskog upravnog sistema kroz više stoljeća.[2]

Bitni događaji

[uredi | uredi izvor]
  • 1463. – osnivanje Bosanskog sandžaka nakon pada Bosanskog Kraljevstva.[2]
  • 1470. – osnivanje Hercegovačkog sandžaka izdvajanjem dijela bosanskog prostora.
  • prije 1483. – osnivanje Zvorničkog sandžaka i novo teritorijalno sužavanje Bosanskog sandžaka.
  • 1525. – stvaranje "vilajeta Hrvati" u sastavu Bosanskog sandžaka.
  • 1537. – izdvajanje tog područja u okvir Kliškog sandžaka.
  • oko 1554. – premještanje sjedišta sandžaka iz Sarajeva u Banju Luku.
  • 1580. – osnivanje Bosanskog pašaluka; Bosanski sandžak postaje njegov centralni paša-sandžak.[4]
  • 1604. – opširni popis potvrđuje da Bosanski sandžak obuhvata 55 nahija i oko trećine Bosanskog ejaleta.[10]
  • 1639. – povratak sjedišta u Sarajevo.
  • 1687. – premještanje sjedišta u Travnik.
  • 1851. – reforme Omer-paše Latasa; naziv sandžak zamijenjen nazivom kajmekamluk, čime Bosanski sandžak prestaje postojati kao klasična osmanska jedinica.

Administracija

[uredi | uredi izvor]
  1. Mehmed-beg Minetović, 1464.
  2. Isa-beg Isaković, 7. februara 1464. – 1470.
  3. Ajas-beg, 1470—1474.
  4. Sinan-beg, 1474.
  5. Arnaut Davud-beg, 1474–1475.
  6. Bali-beg Malkočević (turski: Bali Bey Malkoçoğlu), 1475–1477.  
  7. Skender paša, 1477–1479.
  8. Kodža Davud-paša, 1479–1480.
  9. Skender Paša, 1480–1482.
  10. Jahja-beg, 1482–1483.
  11. Ajas-beg, 1483–1484.
  12. Mehmed-beg Ishaković, 1484–1485.
  13. Sinan-beg, 1485–1490.
  14. Hadum Jakub-paša, 1490–1493.
  15. Jahja-paša, 1493–1495.
  16. Feriz-beg, 1495–1496[13]
  17. Skender-paša Mihajlović, 1498–1505.
  18. Feriz-beg, 1505–1512.
  19. Sinan-paša Borovinić, 1512–1513.
  20. Junuz-beg, 1513. – 14. aprila 1515.
  21. Mustafa-paša Skenderpašić, 14. oktobar 1515. – 17. april 1516.
  22. Gazi Hasan-beg, 17. aprila 1516. – 1517.
  23. Gazi Mehmed-beg Mihajlović (turski: Gazi Mehmed Bey Mihalzade), 1517–1519.
  24. Gazi Bali-beg Jahjapašić, 1519. – 15. septembar 1521.
  25. Gazi Husrev-beg, 15. septembra 1521. – 1525.
  26. Gazi Hasan-beg, 1525–1526.
  27. Gazi Husrev-beg, 1526–1534
  28. Ulama-paša, 1534–1536.
  29. Gazi Husrev-beg, 1536. – 18. juni 1541.
  30. Ulama-paša, 18. juna 1541. – 1547.
  31. Sofi Ali-beg, 1547–1549.
  32. Muhamed-han Zulkaderlu, 1549–1550.
  33. Hadim Ali-beg 1550–1551.
  34. Sufi Mehmed-paša, 1551–1553.
  35. Hadim Gazi Ali-paša, 1553.
  36. Malkoč-beg Dugalić, 1553–1554.
  37. Kara Osman-han, 1554–1555.
  38. Kara Mustafa-beg Sokolović, 1555–1557.
  39. Hamza-beg Biharović, 1557–1561.
  40. Hasan-beg Sokolović, 1561–1562.
  41. Sinan-beg Boljanić, 1562–1564.
  42. Mustafa-beg Sokolović, 1564–1566.
  43. Mehmed-beg Sokolović, 1566–1568.
  44. Ferhad-beg Desisalić, 1568. – 25. juni 1568.
  45. Mehmed-beg Sokolović, 25. juni 1568. – 1574.
  46. Gazi Ferhad-paša Sokolović (turski: Ferhad Bey Sokollu), 1574–1580.

Reference

[uredi | uredi izvor]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 "Bosanski sandžak". Hrvatska enciklopedija. Leksikografski zavod Miroslav Krleža. Pristupljeno 12. 4. 2026.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 "75. godišnjica prvog zasjedanja ZAVNOBIH-a". Baština ANUBiH. Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 12. 4. 2026.
  3. 1 2 3 Hazim Šabanović (1959). "Bosanski pašaluk". Baština ANUBiH. Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 12. 4. 2026.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 "Funkcija osmanskog valije u Bosanskom ejaletu i dokumenti koje je izdavao". Academia.edu. Pristupljeno 12. 4. 2026.
  5. 1 2 3 4 Šabanović, Hazim (1959). Bosanski pašaluk: postanak i upravna podjela. Naučno društvo NR Bosne i Hercegovine.
  6. ↑ "Bosanski pašaluk : postanak i upravna podjela". COBISS+. Pristupljeno 12. 4. 2026.
  7. ↑ "Isa-begova tekija u Sarajevu" (PDF). Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine. Arhivirano s originala (PDF), 15. 6. 2024. Pristupljeno 12. 4. 2026.
  8. ↑ "Neke karakteristike prihvatanja islama u Bosanskom sandžaku početkom 16. stoljeća". Academia.edu. Pristupljeno 12. 4. 2026.
  9. 1 2 "Tvrđave Bosanskog sandžaka i njihove posade 1530". Academia.edu. Pristupljeno 12. 4. 2026.
  10. 1 2 3 4 "Istorijska nauka o Bosni i Hercegovini u razdoblju 1990–2017". Baština ANUBiH. Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 12. 4. 2026.
  11. ↑ "Gazi Husrev-begov bezistan sa dućanima, graditeljska cjelina". Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine. Arhivirano s originala, 18. 4. 2026. Pristupljeno 12. 4. 2026.
  12. ↑ "Sofi Mehmed-pašina džamija u Gornjem Šeheru" (PDF). Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine. Arhivirano s originala (PDF), 22. 1. 2025. Pristupljeno 12. 4. 2026.
  13. ↑ Sarajevu 2007.
Preuzeto iz "https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Bosanski_sandžak&oldid=3896328"