Argentina

Sa Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigacija, traži
Republika Argentina
República Argentina
Zastava Argentine Grb Argentine
Zastava Grb
Himna"Himno Nacional Argentino"

Položaj Argentine
Glavni grad Buenos Aires
Službeni jezik španski
Državno uređenje  
 -  Predsjednik Cristina Fernández
 -  Potpredsjednik Amado Boudou
Nezavisnost 9. juli 1816 
Površina
 -  Ukupno 2,780,400 (8.)
 -  Vode (%) 1.1
Stanovništvo
 -  Ukupno 42,669,500 (2014) (30.)
 -  Gustoća stanovništva 14/km2 
Valuta argentinski pezo
Vremenska zona UTC -3
Internet domena .ar
Pozivni broj +54

Argentina zvanično Republika Argentina (španski: República Argentina) je federalna republika smještena na jugoistoku Južne Amerike. Nalazi se između Anda i Atlantskog okeana. Graniči sa Paragvajom i Bolivijom na sjeveru, Brazilom i Urugvajom na sjeveroistoku i Čileom na zapadu. Ime je dobila po latinskoj riječi "argentum", što znači srebro, plemenitoj kovini, koja je bila povod za evropsku kolonizaciju.

Sa površinom od 2.766.890 km2, Argentina je osma po veličini država svijeta i druga najveća u Južnoj Americi, poslije Brazila. Sa preko 41 milionom stanovnika (prema procjeni iz 2013.) predstavlja četvrtu najmnogoljudniju državu španskog govornog područja. Glavni grad države je Buenos Aires.

Historija[uredi | uredi izvor]

Područje današnje Argentine bilo je rijetko naseljeno prije dolaska evropskih kolonista. Indijanski narod Diaguita živio je na prostoru sjeverozapadne Argentine, uz rub Carstva Inka, a nešto istočnije narod Guaraní.

Prvi Evropljani pod vodstvom Ameriga Vespuccia dolaze 1502. Španci uspostavljaju stalnu koloniju na mjestu današnjeg Buenos Airesa 1580, kao dio Potkraljevstva Peru. Nakon uspostavljanja Potkraljevstva Río de la Plata 1776. koje je obuhvatalo današnje države Argentinu, Paragvaj, Urugvaj i veći dio Bolivije, Buenos Aires postaje važna luka. Zbog proizvodnje privrednih dobara i iz političkih razloga postupno se razvija u jedan od najvažnijih trgovačkih centara u regiji.

Potkraljevstvo se nakon kratkog vremena raspalo zbog unutrašnjih neslaganja i manjka potpore iz Španije kada je Napoleon Bonaparte srušio Špansko kraljevstvo.

Neuspjeli britanski pokušaj invazije 1806.-1807. osnažio je samopouzdanje stanovništva. Buenos Aires 1810. formira vlastitu huntu i poziva ostale pokrajine da se pridruže. Različiti politički pogledi odugovlače formalnu objavu nezavisnosti, a u međuvremenu Paragvaj proglašava vlastitu nezavisnost. Konačno 9. jula 1816. Kongres proglašava nezavisnost od Španije.

U drugoj polovini 19. vijeka Argentina se razvija zahvaljujući modernijim poljoprivrednim tehnikama i izlasku na svjetsko tržište. U to vrijeme zajedno sa Brazilom i Urugvajom vodi rat protiv Paragvaja (1865 - 1870).

Većim dijelom kasnije historije izmjenjuju se vlasti i vojne diktature. Socijalne i političke prilike dovode do uspona Juana Peróna koji dolazi na vlast 1946 i provodi agresivnu politiku osnaživanja države. Veliku podršku dobija od supruge Eve Perón, poznatije kao Evita Perón. Perónov drugi mandat prekida vojna grupa predvođena Eduardom Lonardijem 1955. i Perón odlazi u progonstvo no ostaje popularan u Argentini.

Tokom 1960ih godina izmjenjuju se vojne i civilne vlasti, pokušavajući se nositi sa smanjenim ekonomskim rastom i socijalnim problemima. Cijelo desetljeće traju sukobi peronista i antiperonista. Uz potporu pristaša Perón se vraća iz progonstva i osvaja pobjedu na izborima 1973. Umire 1974. a vlast ubrzo preuzimaju militaristi. Država ostaje pod pritiskom ekonomskih problema i rastućeg terorizma.

Ponovo slijedi razdoblje diktature u kojem vojska provodi oštre mjere protiv svih koji joj se protive. Proces je poznat pod nazivom "prljavi rat" i odnosi velik broj života uz kršenje ljudskih prava. Konzervativnije liste navode između 10 000 i 30 000 "nestalih" osoba - uhapšenih i potajno ubijenih bez suđenja u razdoblju 1976.-1983. Militaristički režim osim protivljenja stanovništva dolazi u krizu i zbog nerješavanja ekonomskih problema, korupcije, te poraza od Ujedinjenog Kraljevstva u ratu za Falklandske ostrva 1982. Pod pritiskom javnosti dozvoljava se osnivanje političkih stranaka, polahko vraćaju političke slobode, te 1983. raspisuju demokratski izbori.

Geografija[uredi | uredi izvor]

Salta

Republika Argentina se nalazi na jugu Južne Amerike. Dio je južnog kupa (Corno Sur) kojeg čini zajedno sa Čileom, Urugvajem, Paragvajem i južnim Brazilom. Na sjeveru graniči sa Bolivijom i Paragvajem. Granica sa Paragvajem se prostire do rijeka Pilcomayo, Paragvaj i Paraná, dok je granica sa Bolivijom obilježena rijekama Chocinoca, Bermejo, Grande de Tarija, Itaú i Plicomayo.

Na istoku graniči sa Brazilom, Urugvajem, rijekom La Plata i Argentinskim morem. Granica sa Brazilom je obilježena rijekama Iguazu, San Antonio, Pepiri Guazu i Urugvaj, dok se granica sa Urugvajem prostire do istoimene rijeke i La Plate. Na zapadu graniči sa Čileom. Južnim dijelom svoje teritorije prostire se svojim teritorialnim vodama sve do Drejkovog prolaza koji povezuje Atlantski okean i Pacifik. Prema podacima međunarodne hidrografske organizacije, Argentina također posjeduje dva sektora u Južnom Pacifiku.

Reljef[uredi | uredi izvor]

Osnovne karakteristike topografije Argentine čine planine na zapadu, te ravnice na istoku. Andski Kordiljeri se poput bedema pružaju duž granicom sa Čileom. S obzirom na geografski položaj, morfološka obilježja i klimatske odlike, Andi se dijele na: sjeverne, ili ekvatorijalne, centralne i južne. Ova podjela u potpunosti odražava složenost njihove regionalno-geografske strukture. Najviši vrh Argentine, obje Amerike, te ujedno i najviši vrh južne hemisfere je Aconcagua sa visinom 6960,8 metara. Ona je dio planinskog lanca Anda. Na Andima se također nalazi vulkan Monte Pissis, koji pripada regiji La Rioja. Pored njega poznati su još stratovulkani Tronador, Llullaillaco i Domuyo.

Na sjeveru, istočno od Anda se nalazi Sierras Subandinas, niz tarasastih brežuljaka. Južno od njih se nalazi Sierras Pampeanas, razmaknute i odvojene ravnice. Na istoku zemlje nalaze se pampasi, ogromne i veoma plodne aluvijalne ravni.

Na samom jugu zemlje između Magellanova prolaza i Río Negra se nalazi Patagonija. Ona sastoji se od visoravni, ispresijecane paralelnim tokovima rijeka, koja se stepeničasto spušta prema Atlantskom okeanu. Patagoniji se često pripisuje i Ognjena zemlja, otočje na krajnjem jugu zemlje.

Hidrologija[uredi | uredi izvor]

Najduže rijeke Argentine
Rijeka Dužina (km)
Salado 2.355
Paraná 1.630
Colorado 1.140
Uruguaj 1.170
Bermejo-Teuco 1.000
Pilcomajo 850
Chubut 810
Salado (Buenos Aires) 640
Negro 635
Deseado 615
Chico de Santa Cruz 600
San Juan 500
Mendoza 400

S obzirom da je cijelo područje Argentine nagnuto prema Atlantskom okeanu, većina rijeka otiče u tom smijeru. Mnoge rijeke završavaju u unutrašnjosti u močvarama ili jezerima. Najveću površinu odvodnjava sistem La Plata, zajedničko estuarijsko ušće rijeka Uruguaja i Paraná, te ostale veće rijeke u tom sistemu: Iguaçu, Paraguaj, Bermejo, Salado i Carcaraná. U južnom dijelu države najveće rijeke su Colorado, Negro, Chubut i Chico de Santa Cruz.

U podnožju Anda nalaze se mnogobrojna velika jezera, od kojih se izdvajaju Argentino, Nahuel, Huapí i Viedma). Oko 600 malih, pretežno bočatnih jezera nalazi se u pokrajini Buenos Aires. U Pampi se nalazi Mar Chiquita (špansko malo more), najveće jezero u Argentini. Jezero je slano, te prima nekoliko pritoka. Osim oko La Plate i nekoliko velikih zaliva u Patagoniji, obala je slabo razuđena.

Na granici između brazilske države Paraná i argentinske provincije Misiones nalaze se slapovi Iguazu, nazvani po istoimenoj rijeci. Zbog svoje izrazite ljepote i veličine, slapovi svrstavaju se među najljepše vodopade svijeta, te predstavljaju jedno od čuda svjetske prirodne baštine. Sistem slapova sastoji se od 275 slapova prosječne visine od oko 70 metara. Iako se dvije trećine slapova nalaze se u Argentini, čitav sistem vodopada je podijeljen između nacionalnog parka Iguazu u Argentini i nacionalnog parka u Iguacu u Brazilu, oboje proglašenima zaštićenim mjestom svjetske baštine od strane UNESCO-a. Također, slapovi dijele rijeku Iguazu na gornji i donji tok.

Državno uređenje[uredi | uredi izvor]

Prvi ustav kojim je Argentina proklamovana kao savezna republika donešen je 1853. godine. Federaciju sačinjavaju pokrajine koje imaju svoje ustave i autonomiju u onim oblastima koje nisu saveznim ustavom prenijele na državu. Posljednji ustav donešen je 1994.

Savezna vlast[uredi | uredi izvor]

Državni organi smješteni su u Buenos Airesu. Zakonodavnu vlast vrši Narodni Kongres (Congreso Nacional) koji s sastoji iz dva doma: Predstavničkog doma i Doma senatora. Zastupnike u Predstavnički dom narod bira na četiri godine s time da se svake dvije godine obnavlja polovina doma. Dom senatora predstavlja 23 pokrajine i Autonomni grad Buenos Aires i broji 72 senatora koji se biraju direktnim izborom na mandat od šest godina a svake druge godine obnavlja se trećina doma. Kongres donosi osnovne državne zakone (građanski, krivični, trgovački, zakon o radu). Izvršna vlast pripada Predsjedniku čiji mandat traje četiri godine i može biti biran najviše dva puta. Vrhovni sud je najviša sudska instanca. Broji devet sudija koje imenuje Predsjednik uz odobrenje Doma senatora. Niži sudovi se djele na Savezne sudove (u pokrajinama) i Državne sudove (u Buenos Airesu). Sudije nadzire i razrješava dužnosti Sudsko vijeće.

Pokrajinska vlast[uredi | uredi izvor]

U skladu sa federalnim načelom pokrajine su autonomne. One ustavima uređuju svoje uređenje i podjelu vlasti. Izvršna vlast pripada guverneru koji svoju dužnost obavlja četiri godine i može biti ponovo biran. Zakonodavnu vlast vrši jednodomna ili dvodomna skupština. Svaka pokrajina ima Vrhovni sud i pokrajinske sudove. Grad Buenos Aires ima slično uređenje ali nema policiju i posebnu sudsku vlast kao pokrajine.

Administrativna podjela[uredi | uredi izvor]

Glavna stranica: Argentinske provincije

Argentina je podijeljena na 23 provincije (španski.: provincias) i jedan autonomni grad, Buenos Aires, koji je i savezni glavni grad (Capital Federal). Prema odluci Kongresa provincije i glavni grad imaju svoje ustave, ali koji egzistiraju po federalnom sistemu. Provincije se dalje dijele na niže administrativne jedinice okruge (departamentos) izuzev glavnog grada Buenos Airesa koji se dijeli na partidose (dijelove).

  1. Bandera de la Ciudad de Buenos Aires.svg Autonomni grad Buenos Aires
  2. Bandera de la Provincia de Buenos Aires.svg Buenos Aires
  3. Bandera de la Provincia de Catamarca.svg Catamarca
  4. Bandera de la Provincia del Chaco.svg Chaco
  5. Bandera de la Provincia del Chubut.svg Chubut
  6. Bandera de la Provincia de Córdoba.svg Córdoba
  7. Bandera de la Provincia de Corrientes.svg Corrientes
  8. Bandera de la Provincia de Entre Ríos.svg Entre Ríos
  9. Bandera de la Provincia de Formosa.svg Formosa
  10. Bandera de la Provincia de Jujuy.svg Jujuy
  11. Bandera de la Provincia de La Pampa.svg La Pampa
  12. Bandera de la Provincia de La Rioja.svg La Rioja
  1. Bandera de la Provincia de Mendoza.svg Mendoza
  2. Bandera de la Provincia de Misiones.svg Misiones
  3. Bandera de la Provincia de Neuquén.svg Neuquén
  4. Bandera de la Provincia de Tierra del Fuego.svg Ognjena Zemlja
  5. Bandera de la Provincia del Río Negro.svg Río Negro
  6. Bandera de la Provincia de Salta.svg Salta
  7. Bandera de la Provincia de San Juan.svg San Juan
  8. Bandera de la Provincia de San Luis.svg San Luis
  9. Bandera de la Provincia de Santa Cruz.svg Santa Cruz
  10. Bandera de la Provincia de Santa Fe.svg Santa Fe
  11. Bandera de la Provincia de Santiago del Estero.svg Santiago del Estero
  12. Bandera de la Provincia de Tucumán.svg Tucumán
Map of Argentina with provinces names en.png

Privreda[uredi | uredi izvor]

Privreda Argentine oslanja se na bogate prirodne resurse, izvozno orijentiranu poljoprivredu i raznoliku industriju. Zbog političkih previranja u prošlosti je bilježila velike uspone i padove. Od kraja 1970ih nagomilan je ogroman vanjski dug, a visoka inflacija je dostizala maksimum u razdoblju 1989.-1991. Zbog ekonomske krize vlada je pokrenula procese liberalizacije, deregulacije i privatizacije. Radikalnim monetarnim reformama 1991. argentinski peso je vezan uz američki dolar i usvojena nova monetarna politika.

Ekonomija se počela oporavljati 2002. bolje nego su predviđali strani i domaći analitičari. Nakon desetljeća tržišnih reformi postižu se dobri rezultati, naročito u izvozu, no još uvijek ostaje pitanje velike zaduženosti.

Stanovništvo[uredi | uredi izvor]

Prema popisu iz 2001. godine, Argentina je imala populaciju od 36.260.130 stanovnika, a prema preliminarni mrezultatima popisa stanovništva iz 2010. godine ima 40.091.359 stanovnika.[1][2] Po broju stanovnika zauzima 3. mjesto u Južnoj Americi i 33. u svijetu. Gustoća naseljenosti iznosi 15 stanovnika po kvadratnom kilometru površine što je znatno ispod svjetskog prosjeka od 50 stanovnika po istoj površini. Stopa rasta stanovnika u 2010. bila je procijenjena na 1,03% na godišnjem nivou, sa stopom nataliteta od 17,7 živorođenih i stopom smrtnosti od 7,4 umrlih na 1.000 stanovnika. Kao i druga područjima Novog svijeta, kao što su SAD, Kanada, Australija, Brazil i dr., i Argentina se smatra zemljom useljenika.[3][4][5] Argentinsko stanovništvo je uglavnom mješavina različitih nacionalnih i etničkih grupa, dominantno potomaka italijanskih i španskih doseljenika koji zajedno čine oko 88% populacije. Valovi doseljavanja iz mnogih evropskih zemalja stigli su u Argentinu krajem 19. vijeka i početkom 20. vijeka: Velšani, Nijemci, Francuzi, Britanci, Irci, Poljaci, Rusi, Ukrajinci, Hrvati, Srbi i drugi, te manji broj azijskih doseljenika.

Izvorno indijansko stanovništvo broji oko 700 000 pripadnika koncentriranih uglavnom na sjeveroistoku, sjeverozapadu i jugu zemlje. No i u tim krajevima veći uticaj imaju mestici miješanog evropskog i indijanskog porijekla iako čine oko 40% stanovništva u domorodačkim područjima.

Među religijama prevladava katoličanstvo, koje država podupire iako nije službena religija. Osim katolika, postoji i veći broj pripadnika židovske religije i protestanata.

Kultura[uredi | uredi izvor]

Također pogledajte[uredi | uredi izvor]

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ "Proyecciones provinciales de población por sexo y grupos de edad 2001–2015" (PDF). Gustavo Pérez (in Spanish). INDEC. p. 16.
  2. ^ "Censo 2010: Censo Nacional de Población, Hogares y Viviendas" (in Spanish). Censo2010.indec.gov.ar. Archived from the original on 15 June 2011.
  3. ^ "Encuesta Complementaria de Pueblos Indígenas 2004–2005". National Institute of Statistics and Census of Argentina
  4. ^ Cruz-Coke, R.; Moreno, R. S. (1994). "Genetic epidemiology of single gene defects in Chile". Journal of medical genetics 31 (9): 702–706.
  5. ^ "About Argentina". Government of Argentina. Archived from the original on 19 September 2009.

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]

Commons
Commons: Argentina


Noia 64 apps locale.png Nedovršeni članak Argentina koji govori o državama treba dopuniti. Dopunite ga prema pravilima Wikipedije.