Željezno doba

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu

Željezno doba, kao i kulture ostalih metalnih doba, također je počelo u kolijevci kulture metala – na Bliskom Istoku. Otkrićem prve tehnologije za preradu željezne rude idobijanje željeza, evolucija kulture ulazi u dugotrajnu epohu dominacije ovog tnetala u gotovo svim oblastilna proizvodnje. Oko 1400 godina prije naše ere upotreba željeza počinje ubrzano da se širi, pa za nekoliko stoljeća u Evropi i Aziji ono potpuno potiskuje bronzu; dominacija zeljeza daje pečat i suvre1nenoj fazi razvoja materijalne kulture u većem dijelu svijeta.Za početak Željeznog doba drži se 1000. g. prije nove ere kada se znanje o taljenju željeza proširilo Bliskim Istokom i Grčkom.

Obrada željeza hladnim kovanjem počinje negdje na Bliskom istoku oko 6000. g. prije nove ere. Oko 4000. g. prije nove ere pojavljuju se predmeti izrađeni od željeza iz meteorita. Oko 1500. g. prije nove ere Hetiti, koji su živjeli na području današnje Turske, čuvali su tajnu obrade željeza. U zapadnoj Evropi Kelti su bili prvi koji su upotrebljavali željezo.

Širenje indoevropljana krajem bronzanog doba

Željezno doba u Evropi[uredi | uredi izvor]

Krajem bronzanog doba počinje u Evropi, sa prostora gornjeg i srednjeg Podunavlja, širenje stanovništva iz kulture žarnih polja, nakon čega nastaje nekoliko skupina naroda: Kelti u srednjoj Evropina, Slaveni na sjeveroistoku, Italci na jugu, Iliri na jugoistoku, rani Germani i Baltički narodi na obalama Baltičkog mora, dok su se na jugoistoku nalazili Tračani, Dačani i Grci.

Željezno doba podijeljeno je u dvije faze:

Mapa halštatske (žuto) i latenske kulture (zeleno) s imenima keltskih plemena.

Halštatska kultura - starije željezno doba[uredi | uredi izvor]

Naziv je dobila prema najvećem nalazištu u mjestu Hallsttatu na obali jezera u pokrajini Salzkammergut u Austriji, južno od Salzburga. Ova kultura se često smatra proto-keltskom ili keltskom, te proto-ilirskom zapadnih Ilira. Period kulture podijeljen je u četiri faze:

  • HaA od 1200-1000. godine p.n.e.
  • HaB od 1000-800. godine p.n.e.
  • HaC od 800-650. godine p.n.e.
  • HaD od 650-475. godine p.n.e.

Latenska kultura - mlađe željezno doba[uredi | uredi izvor]

Latenska kultura drugo je razdoblje željeznog doba Evrope nazvano po lokalitetu La Ten, na obali jezera Nešatel u Švicarskoj, gde je otkriveno značajno keltsko naselje i najveće nalazište ostataka ove kulture. Periodizacija:

  • Laten A od 500 - 400. godine pne
  • Laten B od 400 - 300. godine pne
  • Laten C od 300 - 100. godine pne
  • Laten D od 100 -0

Značajne odlike latenske kulture su upotreba grnčarskog točka, masovna izrada usavršenog oruđa, oružja i vojne opreme, poput mačeva, noževa, kao i konjske opreme. Počinje da se kuje novac.

Na područje Panonije i Podunavlja u ovom periodu dolaze Kelti, zasnovavši plemensku zajednicu Skordiska, koja se zadržala sve do dolaska Rimljana.[1]

Željezno doba u Bosni i Hercegovini[uredi | uredi izvor]

Društveno politički život vodio je od jačanja lokalnih (rodovskih i uže olemenskih) do nadplemenskih zajednica koje su poznate iz antičkih pisanih izvora: Japodi, Mezeji, Oserijati, Breuci, Desitijati, Dalmati, Autarijati[2] i jedan broj manjih zajednica. Istovremeno dolazi i do socijalnog raslojavanja i rasta moći vodećeg aristokratskog sloja, što potvrđuju bogato opremljeni grobovi (kneževski grobovi) i sistematska izgradnja fortifikacija. [3]

Privredu karakteriše prestanak nomadskog stočarenja, a zemljoradnja dobiva na važnosti. Nova privredna grana je željezarstvo na čijoj osnovi dolazi do veće proizvodnje oružja, što je imalo socijalne i političke posljedice. Uz željezo obrađuje se bronza i u manjoj mjeri srebro (nakit, oruđe, posuđe...). Uz stočarstvo i zemljoradnju, sada i metalurgija dovode do razvoja trgovine. Mnoga mjesta postaju proizvođački (razvoj zanatstva) i trgovinski centri (gradina Pod).

U oblasti religije i dalje dominira kult mrtvih. U sjevernim krajevima sahranjivanje je incineracijom (spaljivanje), u južnim inhumacijom. Izbor priloga u grobovima, raznovrsni obredi tokom i nakon sahrane govore o vezi pokojnika i srodnika. Važan podatak o religijskom životu je i otkriće nekoliko svetišta.

Eksploatacija željezne rude u Bosni i Hercegovini počela je tokom IX stoljeća. Poces razvoja proizvodnje oružja i oruđa tekao je postepeno, kao što će teći i proces razvoja kultura željeznog doba. Na istoku se razvila Glasinačka kultura[4] , a u centralnoj Bosni Srednjobosanska kulturna grupa.[5]

Literatura[uredi | uredi izvor]

  • J. J. Wilkes, The Illyrians, 1992, ISBN 0-631-19807-5
  • Salmedin Mesihović, Amra Šačić, Filozofski fakultet u Sarajevu, 2015 -HISTORIJA ILIRA

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ "Fanula Papazoglu, -Srednjobalkanska plemena u predrimsko doba. Tribali, Autarijati, Dardanci, Skordisci i Mezi". AKADEMIJA NAUKA I UMJETNOSTI BOSNE I HERCEGOVINE - DJELA KNJIGA XXX , CENTAR ZA BALKANOLOŠKA ISPITIVANJA Knjiga l. SARAJEVO, 1969. Pristupljeno 9. 2. 2016. 
  2. ^ "SALMEDIN MESIHOVIĆ, Dezitijati 2007". Pristupljeno 9. 2. 2016. 
  3. ^ "Arheološki leksikon". Zemaljski muzej, Sarajevo. Pristupljeno 9. 2. 2017. 
  4. ^ "Salmedin Mesihović: Historija Autarijata". Filozofski fakultet Sarajevo, 2014. Pristupljeno 9. 2. 2016. 
  5. ^ "Alojz Benac-Đuro Basler-Borivoj Ćović-Esad Pašalić-Nada Miletić-Pavao Anđelić - KULTURNA ISTORIJA BOSNE I HERCEGOVINE". Veselin Masleša, Sarajevo, 1966. Pristupljeno 9. 2. 2016.