Ćelija
1. Jedarce. 2. Jedro. 3. Ribosomi. 4. Vezikula. 5. Hrapavi endoplazmatski retikulum. 6. Golđijev aparat. 7. Mikrotubuli. 8. Glatki endoplazmatski retikulum. 9. Mitohondrija. 10. Lizozom. 11. Citoplazma. 12. Mikrotijela. 13. Centriole
Ćelije su osnovne građevne jedinice tkiva koje grade različite organe i organske sisteme. Ćelije su složene i raznolike, specijalizovane za posebne oblike opstanka. Ćelijski svijet se dijeli na prokariote i eukariote. Nauka koja se bavi izučavanjem ćelija se zove citologija.
Sadržaj |
[uredi] Prokarioti
Prokarioti su mali jednoćelijski organizmi, obično manji od 1 mikrometra. Jednostavnije su strukturne organizacije jer nemaju jedro niti ćelijske organele. Nasljedne upute se nalaze unutar citoplazme u okrugloj strukturi gdje nedostaju mnogi hemijski sastojci koje sadrže hromosomi eukariotskih ćelija – radi se zapravo samo o jednoj kružnoj molekuli DNK.
Tri su glavne skupine prokariota: bakterije, mikroplazme i modrozelene alge.
[uredi] Eukarioti
Ćelije eukariota mogu biti samostalni jednoćelijski organizmi (praživotinje: ameba, papučica, bičaši) ili tvore tkiva i sisteme organa, te čine višećelijski organizam. Eukariotska ćelija ima jedro u kojoj se nalazi DNK pakirana u hromosome i citoplazmu. Citoplazma sadrži različite organele: mitohondrije, ribosome, endoplazmatski retikulum, Golđijev aparat, lizozome, a okružena je ćelijskom membranom.
Eukariotske ćelije možemo podijeliti na biljne ćelije obavijene ćelijskom membranom i sa hloroplastima gdje se odvija fotosinteza, te životinjske ćelije sa centriolama koje omogućuju kretanje i stvaranje diobenog vretena. U višećelijskom organizmu skupine ćelija su specijalizovane za obavljanje određenih funkcija (izlučivanje, upijanje, potpora, kontrakcija, provođenje impulsa), dok je u jednoćelijskom organizmu samo jedna ćelija prilagođena izvršavanju svih potrebnih funkcija.
[uredi] Građa ćelije
| Prokarioti | Eukarioti | |
|---|---|---|
| Prosječni organizmi | bakterije | protisti, gljive, biljke, životinje |
| Prosječni promjer | ~ 1-10 µm | ~ 10-100 µm (osim manjih spermija) |
| Vrsta jedra | nukoleoidna regija, nema jedro | pravo jedro sa dvostrukom membranom |
| DNK | kružna | linearne molekule (hromozomi) s histonima |
| Sinteza RNK i proteina | odvija se u citoplazmi | sinteza RNK u jedru sinteza proteina u citoplazmi |
| Ribozomi | 50S+30S | 60S+40S |
| Citoplazma | slabo strukturirana | jako strukturirana endomembranama i citoskeletom |
| Pokretanje | bičevi (flagelin) | bičevi i trepetljike (tubulin) |
| Mitohondrija | nema | jedan i više (iznimno nema) |
| Hloroplasti | nema | alge i biljke |
| Organizacija | jedna ćelija | jedna ćelija, kolonije, višećelijski organizmi s podjelom rada |
| dioba ćelije | svojna dioba (obična dioba) | mitoza mejoza |
| Prosječna životinjska ćelija | Prosječna biljna ćelija | |
|---|---|---|
| Organele |
|
|
| Ostale strukture |
|
[uredi] Metabolizam ćelije
U živoj ćeliji se neprekidno odvija ogroman broj hemijskih reakcija. Cjelina svih hemijskih procesa, odnosno, ukupan promet materije i za materiju vezane energije naziva se metabolizam. Metabolizam karakterišu dva osnovna procesa:
- anabolizam i
- katabolizam.
Anabolizam predstavlja sintezu složenih spojeva iz prostih, uz potrošnju energije kakvi su npr.fotosinteza, sinteza proteina itd. Katabolizam su reakcije razgradnje složenih jedinjenja na prosta, uz oslobađanje energije, pripadaju mu procesi kao što su disanje, varenje i dr. U ćeliji se neprekidno odvijaju tijesno povezani procesi razlaganja organske materije uz oslobađanje energije i sinteza složenih sastojaka ćelije uz utrošak energije.
Pošto se anabolizam neprekidno odvija (ćelija neprekidno sintetizuje proteine, šećere, masti idr.), ćelija ima stalnu potrebu za energijom. Živa ćelija, bez obzira na vrstu organizma, energiju dobija oksidacijom organskih jedinjenja, tj. njihovim sagorijevanjem (što pripada kataboličkim procesima). Organska jedinjenja se polahko i postupno oksidiraju tako da se energija iz njih otpušta sporo, djelimično u vidu toplote, a dijelom i kao hemijska energija (ATP) koju ćelija može da koristi u anabolizmu.
Po načinu dobijanja organskih molekula, koji služe kao izvor energije živa bića se dijele u dvije velike grupe:
- autotrofni i
- heterotrofni.
Autotrofni organizmi su sposobni da vrše fotosintezu (ili hemosintezu), da sunčevu energiju (ili hemijsku energiju) iskoriste za sintezu organskih materija koje će im služiti za dobijanje energije. Heterotrofni organizmi uzimaju gotove organske materije hranom i sagorijevanjem tih materija obezbeđuju potrebnu energiju. Hrana heterotrofa direktno ili indirektno potiče iz organskih materija nastalih fotosintezom.
|
|||||
