Ćelije (biologija)

Sa Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigacija, traži
Question book-new.svg Ovaj članak ili neka od njegovih sekcija nije dovoljno potkrijepljena izvorima (literatura, web stranice ili drugi izvori).
Sporne rečenice i navodi bi mogli, ukoliko se pravilno ne označe validnim izvorima, biti obrisani i uklonjeni. Pomozite Wikipediji tako što ćete navesti validne izvore putem referenci, te nakon toga možete ukloniti ovaj šablon.
Za druga značenja pojma Ćelije pogledajte Ćelije (čvor).
Organizacija tipične eukariotske ćelije.
1. Jedarce. 2. Jedro. 3. Ribosomi. 4. Vezikula. 5. Hrapavi endoplazmatski retikulum. 6. Golđijev aparat. 7. Mikrotubuli. 8. Glatki endoplazmatski retikulum. 9. Mitohondrija. 10. Lizozom. 11. Citoplazma. 12. Mikrotijela. 13. Centriole

Ćelije su osnovne građevne jedinice tkiva koje grade različite organe i organske sisteme. Ćelije su složene i raznolike, specijalizovane za posebne oblike opstanka. Ćelijski svijet se dijeli na prokariote i eukariote. Nauka koja se bavi izučavanjem ćelija se zove citologija.

Prokarioti[uredi | uredi izvor]

Prokarioti su mali jednoćelijski organizmi, obično manji od 1 mikrometra. Jednostavnije su strukturne organizacije jer nemaju jedro niti ćelijske organele. Nasljedne upute se nalaze unutar citoplazme u okrugloj strukturi gdje nedostaju mnogi hemijski sastojci koje sadrže hromosomi eukariotskih ćelija – radi se zapravo samo o jednoj kružnoj molekuli DNK.

Tri su glavne skupine prokariota: bakterije, mikroplazme i modrozelene alge.

Eukarioti[uredi | uredi izvor]

Ćelija eukariota (lijevo) i prokariota (desno)

Ćelije eukariota mogu biti samostalni jednoćelijski organizmi (praživotinje: ameba, papučica, bičaši) ili tvore tkiva i sisteme organa, te čine višećelijski organizam. Eukariotska ćelija ima jedro u kojoj se nalazi DNK pakirana u hromosome i citoplazmu. Citoplazma sadrži različite organele: mitohondrije, ribosome, endoplazmatski retikulum, Golđijev aparat, lizozome, a okružena je ćelijskom membranom.

Eukariotske ćelije možemo podijeliti na biljne ćelije obavijene ćelijskom membranom i sa hloroplastima gdje se odvija fotosinteza, te životinjske ćelije sa centriolama koje omogućuju kretanje i stvaranje diobenog vretena. U višećelijskom organizmu skupine ćelija su specijalizovane za obavljanje određenih funkcija (izlučivanje, upijanje, potpora, kontrakcija, provođenje impulsa), dok je u jednoćelijskom organizmu samo jedna ćelija prilagođena izvršavanju svih potrebnih funkcija.

Građa ćelije[uredi | uredi izvor]

Osobine eukariotskih i prokariotskih ćelija
  Prokarioti Eukarioti
Prosječni organizmi bakterije protisti, gljive, biljke, životinje
Prosječni promjer ~ 1-10 µm ~ 10-100 µm (osim manjih spermija)
Vrsta jedra nukoleoidna regija, nema jedro pravo jedro sa dvostrukom membranom
DNK kružna linearne molekule (hromozomi) s histonima
Sinteza RNK i proteina odvija se u citoplazmi sinteza RNK u jedru
sinteza proteina u citoplazmi
Ribozomi 50S+30S 60S+40S
Citoplazma slabo strukturirana jako strukturirana endomembranama i citoskeletom
Pokretanje bičevi (flagelin) bičevi i trepetljike (tubulin)
Mitohondrija nema jedan i više (iznimno nema)
Hloroplasti nema alge i biljke
Organizacija jedna ćelija jedna ćelija, kolonije, višećelijski organizmi s podjelom rada
dioba ćelije svojna dioba (obična dioba) mitoza
mejoza


Usporedba građe životinjskih i biljnih ćelija
Prosječna životinjska ćelija Prosječna biljna ćelija
Organele
Ostale strukture

Metabolizam ćelije[uredi | uredi izvor]

U živoj ćeliji se neprekidno odvija ogroman broj hemijskih reakcija. Cjelina svih hemijskih procesa, odnosno, ukupan promet materije i za materiju vezane energije naziva se metabolizam. Metabolizam karakterišu dva osnovna procesa:

  • anabolizam i
  • katabolizam.

Anabolizam predstavlja sintezu složenih spojeva iz prostih, uz potrošnju energije kakvi su npr. fotosinteza, sinteza proteina itd. Katabolizam su reakcije razgradnje složenih jedinjenja na prosta, uz oslobađanje energije, pripadaju mu procesi kao što su disanje, varenje i dr. U ćeliji se neprekidno odvijaju tijesno povezani procesi razlaganja organske materije uz oslobađanje energije i sinteza složenih sastojaka ćelije uz utrošak energije.

Pošto se anabolizam neprekidno odvija (ćelija neprekidno sintetizuje proteine, šećere, masti idr.), ćelija ima stalnu potrebu za energijom. Živa ćelija, bez obzira na vrstu organizma, energiju dobija oksidacijom organskih jedinjenja, tj. njihovim sagorijevanjem (što pripada kataboličkim procesima). Organska jedinjenja se polahko i postupno oksidiraju tako da se energija iz njih otpušta sporo, djelimično u vidu toplote, a dijelom i kao hemijska energija (ATP) koju ćelija može da koristi u anabolizmu.


Po načinu dobijanja organskih molekula, koji služe kao izvor energije živa bića se dijele u dvije velike grupe:

  • autotrofni i
  • heterotrofni.

Autotrofni organizmi su sposobni da vrše fotosintezu (ili hemosintezu), da sunčevu energiju (ili hemijsku energiju) iskoriste za sintezu organskih materija koje će im služiti za dobijanje energije. Heterotrofni organizmi uzimaju gotove organske materije hranom i sagorijevanjem tih materija obezbeđuju potrebnu energiju. Hrana heterotrofa direktno ili indirektno potiče iz organskih materija nastalih fotosintezom.

Također pogledajte[uredi | uredi izvor]


Commons logo
U Wikimedijinom spremniku se nalazi još materijala vezanih uz: