Idi na sadržaj

Ustaška vojnica

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Ustaška vojnica
Aktivna11. april 1941. – januar 1945.
DržavaNezavisna Država Hrvatska
GranaKopnena vojska
VrstaDobrovoljačka milicija
DioDrugog svjetskog rata
BitkeNarodnooslobodilačka borba Jugoslavije
Operacija "Trio"
Komandanti
Jure Francetić
Rafael Boban
Vjekoslav Luburić

Ustaška vojnica (Ustaška milicija) je bila vojna grana Ustaškog pokreta, koju je osnovao fašistički i genocidni režim Ante Pavelića aktivna na prostoru Nezavisne države Hrvatske (danas Hrvatska i BiH) marionetskoj državi Osovine uspostavljenoj od velikog dijela okupirane Jugoslavije tokom tokom Drugog svjetskog rata. Iako je nastala kao ustaška stranačka vojska, Ustaška vojnica kasnije je postala regularni dio oružanih snaga NDH.

Vojnica je tokom svog postojanja prošla kroz niz reorganizacija, proširujući se na sve oružane elemente vlade NDH izvan Hrvatskog domobranstva, Mornarice i Zračnih snaga. Spojila se s Domobranstvom u decembru 1944. i januaru 1945. kako bi formirala Hrvatske oružane snage, iako spajanje nije rezultiralo homogenom organizacijom; bivši oficiri ustaške milicije dominirali su operacijama HOS-a i držali većinu komandnih položaja.

Ustaška milicija bila je odgovorna za neke od najgorih zločina koje je počinio ustaški režim tokom Drugog svjetskog rata, uključujući ključnu ulogu u osnivanju i radu oko 20 koncentracionih logora u NDH. Njene jedinice uključivale su Crnu legiju, kojom su komandovali Jure Francetić i Rafael Boban, i Ustaške obrambene brigade, kojima je komandovao Vjekoslav Luburić.

Formiranje i organizacijske promjene

[uredi | uredi izvor]

Ustaška milicija je osnovana 11. aprila 1941. kada je maršal Slavko Kvaternik imenovao poseban štab za kontrolu raznih dobrovoljačkih oružanih grupa koje su spontano nastale širom NDH dok se vojska Kraljevine Jugoslavije slomila pred invazijom Osovine. Dana 10. maja 1941, Ante Pavelić je izdao posebnu naredbu kojom je detaljno opisana njena formalna organizacija.[1] Međutim, neke od grupa koje su rano formirane bile su neregularne ili "divlje" ustaške jedinice koje nisu bile uključene u formalnu organizaciju, koja je u početku brojala 4.500. Broj neregularnih ustaša širom NDH navodno je iznosio čak 25.000-30.000.[2] I formalne i neregularne jedinice ubrzo su bile uključene u zločine nad Srbima, Jevrejima, Romima i svim navodnim i stvarnim protivnicima ustaškog režima.[3]

Milicija se sastojala uglavnom od dobrovoljaca, a samo 25% oficirskog kora bilo je profesionalno obučeno. Članovi su bili indoktrinirani ustaškom ideologijom i posvećeni odbrani Pavelića i ustaškog režima. Iako je Pavelić bio njen titularni vrhovni komandant, nije vršio praktičnu kontrolu nad njenim vojnim operacijama, jer su ustaške formacije i jedinice na terenu bile stavljene pod komandu Hrvatskog domobranstva ili snaga Osovinskih snaga.[4]

Milicija je imala značajan broj Bošnjaka, iako je njihov broj opao nakon sredine 1943, a nije bilo muslimanskih vođa milicije i malo ih je unapređeno u više činove.[5] Uključivala je i malu Volksdeutsche miliciju (njemački: Einsatzstaffel der Deutschen Mannschaft, EDM), koja je stvorena u julu 1941. i narasla na 1.500 redovnih i 1.200 rezervnih vojnika do juna 1942. Glavni zadatak EDM-a bio je zaštita njemačkih zajednica u Jugoslaviji, uglavnom u Slavoniji i Sremu.[6]

U augustu 1941, stvorena je Ustaška nadzorna služba za borbu protiv antiustaških aktivnosti širom NDH. Nadzorna služba sastojala se od četiri elementa: ustaške policije, ustaške obavještajne službe, ustaških obrambenih brigada i osoblja. Šefa Nadzorne službe imenovao je Pavelić i bio mu je direktno odgovoran.[3]

Divlje ustaše

[uredi | uredi izvor]

U prvim mjesecima nakon osnivanja Nezavisne Države Hrvatske, većina ustaških grupa nije bila pod centraliziranom kontrolom: osim 4.500 redovnih vojnika Ustaškog korpusa, bilo je oko 25.000-30.000 "Divljih ustaša" . Vladina štampa i državni zvaničnici ohrabrivali su ove slabo organizirane i vrlo agresivne grupe da se bore protiv neprijatelja režima. Nakon masovnih zločina nad srpskim stanovništvom koje su ustaše počinile tokom ljetnih mjeseci 1941, režim je odlučio da za sve zločine okrivi neregularne ustaše - nedisciplinirane, nekontrolisane i plaćene za svoju službu samo plijenom; vlasti su čak mnoge od njih osudile na smrt i javno pogubile u augustu i septembru 1941. zbog neovlaštenog ubijanja i pljačke Srba i Roma. Da bi se zaustavile nekontrolisane aktivnosti Divljih ustaša, centralna vlada je koristila oko 6.000 žandara i oko 45.000 novoregrutiranih pripadnika snaga "domobranstva". U ostatku rata, ostale su neke "seoske milicije" (hrv. "seoske straže") sastavljene od Divljih ustaša.[7]

Grupe Divljih ustaša privlačile su kriminalne elemente. To je prepoznao i sam Pavelić - koji je zapravo koristio ove elemente kao pogodno žrtveno jarce za akcije koje je naredila jezgra ustaškog pokreta.[8]

Formiranje specijalnih jedinica

[uredi | uredi izvor]

Krajem 1941, ustaška Crna legija formirana je uglavnom od bošnjačkih i hrvatskih izbjeglica iz sela u istočnoj Bosni, gdje su četnici i partizani već počinili masakre velikih razmjera. Legija, koja je imala između 1.000 i 1.500 ljudi, stekla je žestoku reputaciju u borbi protiv četnika i partizana, a bila je odgovorna i za masakre velikih razmjera nad srpskim civilima. U početku je njome komandovao potpukovnik Jure Francetić, a kasnije, nakon što su Francetića ubili partizani u decembru 1942, komandovao je major Rafael Boban. Postala je dio 5. divizije HOS-a u decembru 1944, a Boban je unaprijeđen u generala da komanduje divizijom.[9]

Druga specijalna snaga bile su Ustaške obrambene brigade, kojima je komandovao Vjekoslav Luburić, koji je brzo stekao reputaciju ekstremne brutalnosti. Brigade su upravljale nizom koncentracionih logora koje je osnovao ustaški režim. Poput Legije, i oni su se borili protiv četnika i partizana i bili su odgovorni za velike zločine nad srpskim stanovništvom.[9]

Reorganizacija 1942.

[uredi | uredi izvor]
Vojnici ustaške milicije iz Tomislavgrada.

Dana 18. marta 1942, zakonskim dekretom oružane snage su organizovane u Domobranstvo, Mornaricu i Zračne snage; Žandarmeriju; i Ustašku miliciju.[10] Posebnom uredbom od 26. juna 1942, žandarmerija, koja je prethodno bila dio Domobranstva, postala je dio Ustaške milicije i stavljena je pod komandu mladog ustaškog pukovnika Vilka Pečnikara.[10] U julu i augustu 1942, milicija je preuzela kontrolu nad svim oružanim snagama NDH osim Domobranstva, Mornarice i Zračnih snaga.

Tada se sastojala od redovne milicije, Pavelićeve lične garde, željezničkih sigurnosnih trupa, žandarmerije, redovne policije, Ustaške nadzorne službe, Ustaške obrazovne ustanove, Ustaške pripremne službe i disciplinskog suda.[4] Ustaška nadzorna služba uključivala je Ustaške obrambene brigade, koje su osnovane krajem 1941.

Nakon smjene maršala Kvaternika s dužnosti ministra vojske i vrhovnog zapovjednika u oktobru 1942, odnosi između Ustaške milicije i Hrvatskog domobranstva dodatno su se pogoršali, na štetu Domobranstva.[11]

1943

[uredi | uredi izvor]

U maju 1943, milicija je uključivala oko 30 redovnih bataljona različite jačine. Dvanaest je raspoređeno u italijanskim okupacijskim zonama, prvenstveno u Zoni III, dok je ostatak radio s lakom pješadijom i brdskim brigadama Domobranstva i njemačko-hrvatskom SS policijom.[4] Ovaj obrazac raspoređivanja primjenjivao se do spajanja Domobranstva i milicije u decembru 1944.

U junu 1943, Ustaška nadzorna služba je ukinuta, a njene funkcije su prenesene na Ministarstvo unutrašnjih poslova. Međutim, Ustaške obrambene brigade pod Luburićem nastavile su djelovati samostalno.[9] Do septembra 1943, ubrzo nakon italijanske predaje, ustaška milicija je obuhvatala 25 bataljona (22.500 ljudi), plus Pavelićevu ličnu gardu od oko 6.000 ljudi, žandarmeriju od oko 18.000 ljudi i mnoge manje naoružane grupe.[12]

U oktobru 1943, njemački vrhovni komandant u jugoistočnoj Evropi, generalfeldmaršal Maksimilijan von Weichs, podnio je prijedlog operativnom štabu Wehrmachta koji je uključivao spajanje ustaške milicije s Hrvatskim domobranstvom. Prijedlog je efektivno preporučivao uklanjanje ustaša s vlasti kao dio sveobuhvatnih promjena u upravljanju NDH. Iako je Hitler razmotrio prijedlog, odlučio je da ga ne nastavi uglavnom zbog dodatnih njemačkih trupa koje bi bile potrebne za njegovu provedbu.[13]

Spajanje s Hrvatskim domobranstvom

[uredi | uredi izvor]

Dana 1. decembra 1944, ustaška milicija i Hrvatsko domobranstvo su spojene i organizirane u 16 divizija u tri korpusa. U to vrijeme, milicija se sastojala od oko 76.000 oficira i vojnika. Ova brojka nije uključivala Ustaške obrambene brigade, kojih je bilo oko 10.000, a koje su ostale izvan oružanih snaga.[14] Ustaše s odgovarajućim iskustvom, zajedno s nekim profesionalnim vojnim oficirima s jakom lojalnošću Paveliću, postavljene su na sve ključne pozicije.[15]

Nove snage nazvane su Hrvatske oružane snage (HOS), ali spajanje je samo objedinilo postojeće formacije poput ustaških milicijskih brigada i pukova Hrvatske domobrane kao zasebne elemente pod divizijskom komandom. Uniforme, oprema i opskrba izgleda da su ostale kakve su bile prije spajanja. U martu 1945, Ustaške obrambene brigade su uključene u HOS.[16]

Raspoređivanje unutar NDH

[uredi | uredi izvor]

Kada su Italijani ponovo okupirali Zonu II i III 1941, preuzeli su kontrolu nad oko jednom trećinom teritorije NDH i naredili svim jedinicama ustaške milicije (koje su optuživali za ekscese protiv srpskog stanovništva NDH) i većini jedinica domobranske garde da se povuku iz tih zona. Vlada NDH je žestoko protestovala, ali Italijani nisu popuštali, već su umjesto toga koristili pomoćne četničke jedinice za održavanje mira u tim zonama. Do septembra 1942, u Zoni II nije bilo više od oko 1.000 pripadnika ustaške milicije, a bili su pod bliskom italijanskom komandom i nadzorom.[17]

Sredinom 1942, Nijemci su preuzeli punu komandu nad svim trupama NDH koje su djelovale s njima sjeverno od njemačko-italijanske demarkacijske linije.[18]

Sastav

[uredi | uredi izvor]

Sredinom 1941, Ustaška milicija brojala je 5.000 ljudi,[19] što se do kraja 1941. povećalo na 16.000 vojnika.[20] U drugoj polovini 1942, njene jedinice su brojale 42.000.[21] Nakon kapitulacije Italije u septembru 1943, Ustaška milicija je reorganizovana. Do kraja 1943, njena veličina je porasla na oko 55.000 vojnika, organizovanih u devet brigada, tri puka, 48 bataljona i nekoliko nezavisnih jedinica.[22] U prvoj polovini 1944. došlo je do još jedne reorganizacije. Veličina Ustaške milicije povećala se na 76.000 vojnika.[23]

Ustaška milicija je u svoje redove regrutovala etničke Hrvate, Bošnjake i Nijemce.[24] Procjenjuje se da su 30% članova Ustaške milicije činili Bošnjaci.[25] Među jedinicama stacioniranim u Bosni i Hercegovini, njihov udio je bio nešto iznad 50%, ali su činili mali dio oficirskog kora.[26] U julu 1943, ustaški štab izdao je naredbu o popunjavanju redova nove SS Handžar divizije bošnjacima koji su služili u njenoj vojsci. Nekoliko elitnih jedinica isključeno je iz naredbe, poput Pavelićeve lične garde.[27]

Etnički Nijemci unutar ustaške milicije bili su organizirani u "njemačku etničku miliciju" (Vojnica Njemačke narodne skupine ili Einsatzstaffel der Deutschen Mannschaft). Njeni bataljoni i druge jedinice, od kojih je posljednja formirana početkom 1943, brojale su oko 4.700 oficira i vojnika. Njihova reorganizacija započela je u septembru 1942. Do 1. maja 1943, sve te jedinice su uključene u Waffen-SS ili njemačku policiju unutar NDH.[28]

Do septembra 1942, ustaška milicija bila je popunjena isključivo dobrovoljcima. Od tada su regruti hrvatskih domobrana dobili mogućnost da obaveznu vojnu službu obavljaju i u jedinicama ustaške milicije.[29] Regrutacija maloljetnika u početku nije bila dozvoljena, iako njihovo prisustvo, uglavnom izbjeglica, nije bilo neuobičajeno.[30] U decembru 1944, ustaški štab je dozvolio regrutaciju maloljetnih dobrovoljaca od 16 godina.[31]

Sredina 1941. Kraj 1941. Kraj 1942. Kraj 1943. Sredina 1944.
Veličina 5.000[19] 16.000[20] 42.000[21] 55.000[22] 76.000[23]

Početak 1942.

[uredi | uredi izvor]
Jedinica Komanda Brojno stanje Reference
Poglavnikova tjelesna bojna Zagreb 1000 [32][33]
I. djelatna bojna Sarajevo 1100
II. djelatna bojna Sarajevo 600
III. djelatna bojna Brčko 550
IV. djelatna bojna Jasenovac
Bosanska Gradiška		 500
V. djelatna bojna Glina 600
VI. djelatna bojna Bosanski Novi 900
VII. djelatna bojna Dvor na Uni 1000
VIII. djelatna bojna Banja Luka 700
IX. djelatna bojna Zagreb 600
X. djelatna bojna Slunj 700
XI. djelatna bojna Vrginmost 700
XII. djelatna bojna Kostajnica 600
Crna legija Istočna Bosna 1500
Obrambena bojna Jasenovac 600
I. željeznička bojna Zagreb 600
II. željeznička bojna Sarajevo
III. željeznička bojna Osijek
Ustaško-domobranska pukovnija "Dr. Ante Pavelić" 1800
Bojna ustaških domobrana Zagreb
Pripremna ustaška bojna Zagreb
Bojna Njemačke momčadi 800

Sredina 1943.

[uredi | uredi izvor]
Jedinica Komandant Sastav Komanda Reference
I. stajaći djelatni sdrug - Sarajevo pukovnik Ivan Stipković II. ustaška bojna Sarajevo
XXII. ustaška bojna Vlasenica
XXIV. ustaška bojna Sokolac		 Sokolac [34]
II. stajaći djelatni zdrug - Vinkovci pukovnik Mihovil Sertić Stožerna satnija Vinkovci
IV. bojna Doboj
VI. bojna Derventa
XV. bojna Podravska Slatina
XVI. bojna Našice
XVIII. bojna Đurđenovac		 Našice
III. stajaći djelatni sdrug - Karlovac pukovnik Ante Magaš V. bojna Švarča
X. bojna Rečica
XI. bojna Koprivnica
XII. bojna Rovine
XIII. bojna Samobor
XXX. bojna Pisarovina
XXXIII. bojna Ogulin
XXXVII. bojna Đurđevac		 Karlovac
IV. stajaći djelatni sdrug - Gospić potpukovnik Delko Bogdanić IX. bojna Gospić
XVII. bojna Drniš
XIX. bojna Senj
XXXI. bojna Klanac
XXXIV. bojna Smiljan		 Gospić
V. stajaći djelatni sdrug - Livno potpukovnik Rafael Boban Stožerna satnija Livno
Oklopna satnija Livno
I. gorska stajaća bitnica Glamoč
I. bojna Glamoč
VII. bojna Livno
XX. bojna Šuica
XXV. bojna Ljubuški		 Livno
I. prometni sdrug - Zagreb I. bojna Zagreb
Udarna bojna prometnih zdrugova Zagreb
I. doknadna bojna Zagreb
II. doknadna bojna Zagreb
Posadna bojna Sveti Ivan Zelina		 Zagreb
II. prometni sdrug - Sarajevo
I. novačka bojna Hrvatski Karlovci
II. novačka bojna Osijek
I. željezničko-stražarska bojna Nova Gradiška
Samovozna satnija Zagreb
Stražarski vod Kerestinec
Zagrebačka ustaška posadna bojna Zagreb
Sarajevska posadna satnija Sarajevo

Borbeni ugled

[uredi | uredi izvor]

Ustaška milicija se u gotovo svim aspektima razlikovala od uglavnom regrutovanog Hrvatskog domobranstva. Dok je Domobranstvo bilo slabo opremljeno i podložno masovnim dezerterstvima od kraja 1942. nadalje, Ustaška milicija se sastojala od mladih, dobro opremljenih i indoktriniranih dobrovoljaca koji su bili lojalni Paveliću i NDH. Iako su bili loše disciplinovani, voljeli su se boriti i bili su žilavi vojnici. Tek sredinom 1944. jedinice Ustaške milicije počele su patiti od značajnog broja dezerterstva, iako to nikada nije bilo u obimu koji je pretrpjelo Domobranstvo.[35] Zbog svoje veće pouzdanosti, jedinice Ustaške milicije korištene su na krilima sumnjivih jedinica Domobranstva koje su se borile protiv partizana kako bi se obeshrabrila masovna dezerterstva tokom akcija.[36]

Antipartizanske operacije i zločini

[uredi | uredi izvor]
Ustaška vojnica pogubljuje zatvorenike u blizini koncentracijskog logora Jasenovac

Ustaška milicija počinila je mnoga zlostavljanja i zločine nad srpskim stanovništvom NDH. U maju 1941, u gradu Glini, 50 kilometara od Zagreba, pripadnici milicije su natjerali oko 260 mještana u crkvu, ubili ih i zapalili crkvu.[37] Do septembra 1941, preko 118.000 Srba je protjerano iz NDH, mnoge pravoslavne crkve su uništene ili oskrnavljene, a mnogi pravoslavni sveštenici su ubijeni ili protjerani.[38] Milicija je koristila obećanja o preobraćenju kako bi okupila srpske seljake kako bi ih lakše ubijali.[39]

Krajem jula 1942, svi koncentracijski logori u NDH su zvanično prebačeni iz Ministarstva unutrašnjih poslova u Ustašku nadzornu službu, koja je vodila logore od augusta 1941. Postojalo je oko 20 velikih i srednjih logora, od kojih je najveći bio skup objekata u blizini ušća Save i Une u Jasenovcu. Logori tamo su bili poznati po svojoj brutalnosti, barbarstvu i velikom broju žrtava. Čak i nakon što je Služba ukinuta u januaru 1943, Vjekoslav Luburić je ostao zadužen za logore tokom većeg dijela rata.[40]

U augustu 1942, elementi Ustaške milicije, zajedno s Hrvatskom domobranstvom i njemačkim snagama, proveli su veliku antipartizansku operaciju u Srijemu. Tokom ove ofanzive, jedinice Ustaške milicije počinile su velike zločine nad srpskim stanovništvom. Zajedno s njemačkim jedinicama, poslali su hiljade srpskih civila, uključujući žene i djecu, kao i neke partizane, u koncentracione logore u Jasenovcu, Sisku, Staroj Gradišci i Zemunu.[41]

Paravojne ustaške postrojbe

[uredi | uredi izvor]

Tokom NDH postojale su i paravojne ustaške postrojbe, tj. postrojbe koje su se nazivale ustaškima ali nisu bile pod kontrolom Vrhovnog zapovjedništva Ustaške vojnice. Bile su poznate i kao divlji ustaše ili seoske straže. Često su radile nerede u krajevima sa mješanim hrvatsko-srpskim ili muslimansko-srpskim stanovništvom i bile su na zlu glasu zbog zločina i pljačke. Formalno su prevedene u sastav Ustaške vojnice krajem 1941.

Vojnica Njemačke narodne skupine - Einsatzstaffel

[uredi | uredi izvor]

Einsatzstaffel der Deutschen Mannschaft (ES) bila je oružana jedinica njemačke manjine sa prostora NDH. Jedinica je bila veličine bojne od 3 satnije. Većina vojnika ES-a bili su iz Slavonije i Srijema. Komanda jedinice bila je u Osijeku. Prvi komandant ove jedinice bio je Jakob Lichtenberger, imenovan od strane Volksgruppenführera Branimira Altgayera, vođe etničkih Nijemaca u Hrvatskoj. ES je bio pod komandom Glavnog stožera Ustaške vojnice. Vojnici ES-a su isprva nosili uniforme Hrvatskog domobranstva, no početkom 1942. uvedene su uniforme u stilu Waffen SS-a. Pripadnici postrojbe polagali su zakletvu odanosti Adolfu Hitleru i Anti Paveliću.

Činovi

[uredi | uredi izvor]

Oznake činova od 3. augusta 1942.

Ustaški oficiri

[uredi | uredi izvor]

Također pogledajte

[uredi | uredi izvor]

Literatura

[uredi | uredi izvor]
  • Damir Jug, Oružane snage NDH: Sveukupni ustroj
  • Ivan Košutić, Hrvatsko domobranstvo u Drugom svjetskom ratu

Reference

[uredi | uredi izvor]
  1. ↑ Tomasevich 2001, str. 340, 421.
  2. ↑ Pavlowitch (2008), p. 29
  3. 1 2 Tomasevich 2001, str. 341.
  4. 1 2 3 Tomasevich 2001, str. 421.
  5. ↑ Tomasevich 2001, str. 490.
  6. ↑ Tomasevich 2001, str. 283–284.
  7. ↑ Alonso, Miguel; Kramer, Alan; Rodrigo, Javier (2019). Fascist Warfare, 1922–1945: Aggression, Occupation, Annihilation. Springer Nature. str. 242–244, 253, 257–261. ISBN 978-3-03027-648-5.
  8. ↑ Tomasevich 2001, str. 341–343, 401–402.
  9. 1 2 3 Tomasevich 2001, str. 422.
  10. 1 2 Tomasevich 2001, str. 420.
  11. ↑ Tomasevich 2001, str. 442.
  12. ↑ Tomasevich 2001, str. 423.
  13. ↑ Tomasevich 2001, str. 315–317.
  14. ↑ Tomasevich 2001, str. 459–460.
  15. ↑ Tomasevich 2001, str. 330.
  16. ↑ Tomasevich 2001, str. 460.
  17. ↑ Tomasevich 2001, str. 253–254.
  18. ↑ Tomasevich 2001, str. 274–276.
  19. 1 2 Dizdar 1996, str. 165.
  20. 1 2 Dizdar 1996, str. 167.
  21. 1 2 Dizdar 1996, str. 171.
  22. 1 2 Dizdar 1996, str. 177.
  23. 1 2 Dizdar 1996, str. 183.
  24. ↑ Obhođaš et al. 2013, str. 178.
  25. ↑ Kisić Kolanović 2001, str. 286.
  26. ↑ Džaja 2004, str. 260.
  27. ↑ Obhođaš et al. 2013, str. 190.
  28. ↑ Obhođaš et al. 2013b, str. 100–103.
  29. ↑ Obhođaš et al. 2013, str. 295.
  30. ↑ Obhođaš et al. 2013, str. 48.
  31. ↑ Obhođaš et al. 2013b, str. 146.
  32. ↑ Jug, Damir; Oružane snage NDH, 2004., 214. str.
  33. ↑ Jug, Damir; Oružane snage NDH, 2004., 215. str.
  34. ↑ Jug, Damir; Oružane snage NDH, 2004., 226. str.
  35. ↑ Tomasevich 2001, str. 427–431.
  36. ↑ Tomasevich 2001, str. 438.
  37. ↑ Tomasevich 2001, str. 536.
  38. ↑ Tomasevich 2001, str. 537.
  39. ↑ Yeomans, Rory (2015). The Utopia of Terror: Life and Death in Wartime Croatia. Boydell & Brewer. str. 21–22. ISBN 9781580465458.
  40. ↑ Tomasevich 2001, str. 399.
  41. ↑ Tomasevich 2001, str. 414.

Bibliografija

[uredi | uredi izvor]
Preuzeto iz "https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Ustaška_vojnica&oldid=3875412"